સ્વસ્તિક નું ફૂલ 5 Petals pinwheel lookVery Beautiful Extremely White , Multiple Petals Variety of Tagar : ચાંદની નું ફૂલ : Photo From Asam N.E.State of Indiaસ્વસ્તિક ટગર ટગરી ના ફુલો ના ઝૂમખાં પ્રદર્શિત કરતું મધ્યમ કદનું ઊચે ફેલાયેલી ડાળો વાળું ગોળાકારે છાંટેલુ જાહેર રસ્તા પર નું વૃક્ષ .Double Petals Variety of Crepe Jasmine in Off white colour against white background
Tabernaemontana divaricata, commonly called pinwheel flower, crape jasmine, East India rosebay and Nero’s crown is an evergreen shrub or small tree native to South Asia, Southeast Asia and China. In zones where it is not hardy it is grown as a house/glasshouse plant for its attractive flowers and foliage. The stem exudes a milky latex when broken, whence the name milk flower. Description : : : : 🌹🌹🌹🌹 🌹🌹🌹🌹🌹 The plant generally grows to a height of 1.5–1.8 metres (5–6 ft) and is dichotomously branched. The large shiny leaves are deep green and about 15 cm (6 in) in length and 5 cm (2 in) in width. The waxy blossoms are found in small clusters on the stem tips. The (single) flowers have the characteristic ‘pinwheel’ shape also seen in other genera in the family Apocynaceae such as Vinca and Nerium. Both single and double-flowered forms are cultivated, the flowers of both forms being white. The plant blooms in spring but flowers appear sporadically all year. The flowers have a pleasing fragrance.More than 66 alkaloids are found in the shrub. Rose 🌹🌹🌹🌹🌹 🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹 🌹🌹 Common name: Crape jasmine, Moonbeam, Carnation of India • Hindi: Chandni चांदनी , Tagar तगर, Tagari तगरी • Kannada: ನಂದಿಬಟ್ಟಲು Nandi battalu,ನಂಜುಬಟ್ಟಲು Nanju battalu, ನಂದ್ಯಾವರ್ತ Nandyaavarta, ತಗರ Tagara • Mizo: Par-arsi, Kelte-bengbeh Battalu • Tamil: நந்தியார்வட்டை Nandiar vattai • Gujarati: Sagar • Marathi: Ananta, Tagar • Sanskrit: नन्द्यावर्त Nandyaavarta Botanical name: Tabernaemontana divaricata Family: Apocynaceae (Oleander family) Synonyms: Tabernaemontana citrifolia, Tabernaemontana coronaria, Nerium coronarium Crape jasmine, a shrub very common in India, generally grows to a height of 6 ft. However, it can also grow into a small tree with a thin, crooked stem. Like many members of the Oleander family, stems exude a milky latex when broken. The large shiny leaves are deep green and are 6 or more inches in length and about 2 inches in width. Crape jasmine blooms in spring but flowers appear sporatically all year. The waxy blossoms are white five-petaled pinwheels that are borne in small clusters on the stem tips. Flowers are commonly used in pooja in north and south India and Western India including Gujarat and Maharashtra .
Buds of Crepe Jasmine Pinwheel Milk Flowers સ્વસ્તિક ટગર blossoming throughout the year but in too many Clusters from late Summer through the Rain એટલી મોટી સંખ્યામાં ખીલીને દરેક ડાળોને ભરી ભરી દે કે લીલાં પાંદડાં ઢંકાઈ જાય અને ચમકદાર સફેદ ભીની ભીની ખુશ્બુ સાથે Looking white and white everywhere મખમલી દેખાવના ટગર ચાંદની ના ફુલો Clusters of white Crepe Jasmine Pinwheel Milk Flowers સ્વસ્થ ચાંદની ટગર ના ફુલો Gardenia Crepe Jasmine Pinwheel Milk Flowers Tabernaemontana divaricata : Early morning blossoming : close up Butterfly attracted even to the early morning Buds of Togar Flowers ચાંદની about to bloomDwarf Variety of Tagar Flowering Season Summer
Genus Jasminum , white flowers with little fragrance
Maintenance Medium, daily watering
Size Medium
Thrive With Pots Yes
Sunlight Requirement Outdoor Shade,Outdoor Sun
Use Balcony,Low Maintenance
Description
Dwarf Crape jasmine or Tabernaemontana Divaricata is a pretty little shrub with a rounded shape and pinwheel flowers reminiscent of gardenias.Crepe jasmines thrive outdoors in warm climates& needs a well drained soil. Family Apocynaceae
Origin India
Description Dwarf Crape jasmine or Tabernaemontana Divaricata is a pretty little shrub with a rounded shape and pinwheel flowers reminiscent of gardenias. The shrub is very common in India & generally grows to a height of 2 ft. However, it can also grow into a small tree with a thin, crooked stem. Like many members of the Oleander family, stems exude milky latex when broken. The large shiny leaves are deep green. Crape jasmine blooms in spring but flowers appear sporadically all year. The waxy blossoms are white five-petaled pinwheels that are borne in small clusters on the stem tips.
Environment Crepe jasmines thrive outdoors in warm climates& needs a well drained soil. The plant grows in both full sun or partial shade. The plant prefers a little acidic soil. If the soil is very alkaline, crepe jasmine care will include more frequent applications of fertilizer .
બ્રહ્મ કમલ : Saussurea obvallataSerene white Queen of flowers : Brahma Kamalઅતિ સુંદર પ્રભુ ચરણો માં અર્પિત બ્રહ્મ કમલ ઘરના મંદિરિયેપ્રભુ ચરણો માં અર્પિત બ્રહ્મ કમલ ઘરના મંદિરિયેMissed for time lapse video shoot but one snap of beautiful blossoming of Brahma Kamal flower : Orchid cactus and doesn’t need much waterબ્રહ્મ કમલ ખીલ્યું ખીલ્યું so does Hope bloomsBlooming petals of Brahma Kamal
Saussurea obvallata is a species of flowering plant in the Asteraceae. It is native from India to southwest China. In the Himalayas, it is found at an altitude of around 4500 m. It is the state flower of Uttarakhand. Brahma Kamal, the much reverred flower of the Himalayas, is an excellent example of plant life at the upper limit of high mountains (3,000-4,600 m). : : : : : : : : Description : : : : : : : : : : : : Saussurea obvallata is a perennial growing to 0.3 m (1 ft). The flowers are hermaphrodite (have both male and female organs) and are pollinated by insects. Flowers bloom in mid-monsoon (July–August) amongst the rocks and grasses of the hillside at an altitudinal range of 3000–4800 m. Flower heads are purple, hidden from view in layers of yellowish-green papery bracts, which provide protection from the cold mountain environment. The flowers can be seen till mid-October, after which the above-ground portions of the plant die back, becoming visible again in April.
Hinduism : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : The Lotus of Brahma: The name of this flower can be translated to mean, ‘The Lotus of Brahma’. Lord Brahma, the creator of the Universe, is always depicted as sitting on a huge lotus and holding one in his hand. Another name for Lord Brahma is Kanja or the one born out of the water. So, schools of thought say that Brahma was born from the navel of Lord Vishnu while others say that he was born from a huge white lotus that we call the Brahma Kamal.
The Golden Lotus: : : : : : : : : When the Pandavas were in exile in the forests, Draupadi accompanied them. She was constantly tormented by painful memories of her insult in the Kaurava court. The hardships of a forest life also took its toll on her. One evening she saw a beautiful lotus float away in the stream. After she saw this ‘golden’ lotus bloom, she felt a strange happiness that was almost spiritual. But the lotus withered as quickly as it had bloomed. Draupadi sent her most devoted husband Bhima to look for it and on his quest for the flower he met Hanuman (Bhima’s elder brother). As a lotus is usually pink, ‘golden’ may mean a shimmering ‘white’.Cli
અંકુરિત પર્ણો બ્રહ્મ કમલ કુંડા માં ઉગાડી શકાયFirst sight of Brahma Kamal blossomed on the Terrace garden@venkat_wanderlust Location : Vishakhapatnam Yes! It is Queen of the night with pearls of mist.. The reason is it rarely blooms and only at the night and it will wilt before down.So excited on starting of blooming of Brahma Kamal PlantSide View of blossoming Brahma Kamal flowerWhite Flower Magic of Brahma Kamal flower with its green leaves and message of love 💖💓 and peace ☮️–Color White !! Symbolizes the purity of a mother’s love. It also symbolizes peace,purity and meditation !! Had you experienced the blooming of Brahmakamalam (Saussurea Obvallata)?? I did @ my friends place. The flower bloomed as we were listening to lalitha sahasranamam !! It was a magical experience!! The moon; ascends and descends one 27 days, but it never loses its purity, radiance, and light!! #day5 #navarathriSee its beauty and whiteness . Fully bloomed and illuminated and photographed by late night when it can not be offered to God as we worship Gods Only after 1 st dawn or on daybreak when it might wilt down . So , Let us cut and freeze till early morning Puja , Not in freezer . ઘરના બગીચા માં બ્રહ્મ કમલBrahma Kamal blossomed in the house gardenYearly oncee blossomed : Nature’s Gift To Spiritual Indian : Brahma Kamal flower Brahmakamalam ( sassurea obvallata) Posted by ANAGHA on AUGUST 17, 2018 Cell of the leaf Brahmakamal observed under Foldscope at Ekya School J. P. Nagar, Bangalore. Scientifically known as Sassurea obvallata is a native to the Himalayas and Uttarakhand of India. This plant usually grows upto 0.3 metre or 1 feet. This plant is considered as a medicinal herb in Tibet. In Tibet, it is referred to as Sah-du Goh-ghoo . It has a bitter taste. The entire plant is used. It is endangered because people are cutting it down for their own use. It is found in the region of the Himalayas. It is also used to cure urogenital disorders. microcosmos site for biology and nature
લીલાં-સૂકાં જંગલ વચ્ચે કાબરચીતરાં રહીએ નભમાં ઊડતાં સાંજ પડે તો સોનલવરણાં થઈએ રાત પડે ને ડાળ ઉપરથી કોયલ થઈને ટહુક્યાં અમે બરફના પંખી રે ભાઈ, ટહુકે ટહુકે પીગળ્યાં
અમે બરફનાં પંખી રે ભાઈ, ટહુકે ટહુકે પીગળ્યાં” : મુખડાની પંક્તિ , ગાતાં પંખીના દીર્ઘ સાદ- પ્રતિસાદ ના મીઠાં ટહુકાર ( long creation calling with melodious chirping or warbling ) માં ઉદ્દીપ્ત : ગરમ જોશીલુ , જોમવંતુ ઉત્સાહી ( warm-blooded ) : ‘અંગારકી હૂંફ’ ( warm-hearted ) : અને , સતત ઝરતી બરફ-વર્ષા થી જામ્યા બરફ નાં સ્થાયી સ્તરો ( static snowfall ) ને લીધે સર્વત્ર વ્યાપ્ત , અતિશય ઠંડાં : બર્ફીલા હવામાન : વચ્ચે નો આકર્ષક વિરોધાભાસ દર્શાવી ને ‘આત્માભિવ્યક્તિ’ ના ( self expression ) અને ‘સમર્પણ’ ( sacrifice ) ના કાવ્યશિલ્પ ને કંડારી શકે છે. : : પંખી સૃષ્ટિ માં નર-માદા ( બેમાંથી એક , મોટે ઉપાડે soloist નર , તો કેટલાકમાં બંનેય , ‘એકબીજાની કને’ ( ચં. શેઠ ) પહોંચવા માટેની , નવપલ્લવિત વૃક્ષો ની હારમાળાઓ કે લીલી ઘેઘૂર ડાળીઓ પાર કરાવનાર હવામાર્ગ ( green avenue ) દ્વારા , ‘ભલે પધારો’ નો ‘સાદ- પ્રતિસાદ’ શોધવાંની અપેક્ષા રૂપે નિયત સમયે , એકલ સ્વરમાં કે યુગલ સ્વરમાં , નિયમિતપણે “ટહુક્યાં” દીર્ઘવર્તી પોકાર ( long solo or duet singing musical notes ) : વહેતાં કરે છે. : જે ‘આવું !? = પધારો’ !! : ( ‘ave from aves’ ) કહેવાય . : એક પંખી એ બીજા પંખી ને મોકલેલો ટૂંકો ખરીતો : an invitation or welcoming call which is just like a wedding invites / card : કંકોત્રી નું નિમંત્રણ. : કવિ શ્રી અનિલ જોષીના આ ગીતના મુખડા માં ટાંક્યા “બરફના પંખી” ને ‘સ્પીકરનામ’ આપ્યું નથી . : :
અહીં , બર્ફીલી વિકટ ‘વીથિ’ઓ પર જામ્યા બરફના સ્તરોથી ઘેરાયાં રહેઠાણ પર રહેલાં , “બરફના ( ગાતાં ) પંખીઓ” એક પ્રકારની દેખીતી અસંગતિ ( paradox ) દ્વારા પરસ્પર વિરોધી બાબતોનું સમર્થન કરતું , વંશાનુગત સ્વભાવ-સંગત વ્યક્ત ‘સત્યકથન’ કહેવા મથી રહ્યાં છે. પ્રકૃતિ સર્જિત : મોસમી ‘વર્તારો’ : તથા , શૂન્યતા ની પાનખર સંબંધિત મૃતઃપ્રાયતા અને ખાલીપણાં ( void ) નું પ્રતિનિધિત્વ કરતા , શીતતા વીતતાં આવવાની વસંતનાં ‘નવીકરણ’ નું ( rejuvenating Spring after the Fall ) અને ઉષ્ણતા એટલે કે જીવનવાદી : ‘હૂંફ’ : ના પ્રતીકરૂપ : ‘પંખીલોક’ ( ઉમાશંકર જોશી ) : “ટહુકે ટહુકે ” , ટસથી મસ નહિ થતાં, હલનચલનને ના કહેતાં બરફના કઠોર સ્તરો ને પીગાળી પીગાળી ને વસંતના આગમનની ઘોષણા જારી કરી રહ્યાં છે . : આ બરફની પ્રતિકુળતામાં : તેની અંતર્ગત સંગીતમય જીવંત આત્માઓ એ સંકોરીને સાચવેલી આંતરિક સુંદરતા ( inner beauty ) ને પણ સૂચવી છે ; ત્યારેજ તો વસંતનાં પ્રતીકરૂપ ગાતાં પંખીઓ ( singing Birds ) દ્વારા , ત્યાં , ખરબચડા બરફપાશમાંથી , શીતાગારી અસ્તીત્વ ઓપને ત્યજવા “ટહુકે ટહુકે પીગળ્યાં.” એમ કહ્યું છે. : :
પંખીલોક’ પોતપોતાની વિશિષ્ટ રીતે ગાઈ શકાતાં ગીતોના સ્વર-સૂર માં એટલાં બધાં અંગારકી ‘હૂંફ’ અને ‘જુસ્સો’ રેડી રહ્યાં કે જાણે થીજી જવાનું નિર્ધારિત હતું . : તેમની વંશાનુગત સ્વભાવ-સંગત સંગીતકલા એટલી શક્તિશાળી છે કે તે પ્રકૃતિ નિર્મીત આસપાસના બરફના ભૌતિક ‘સ્વરૂપાવરણ’ ને અથવા તેમના ઠંડા ‘વાતાવરણ’ને ઓગાળી શકે . : ગીત સાથે ” પીગળ્યાં ” એટલે સર્જક ‘કાવ્યાત્મા’ નું જુસ્સાભેર સમર્પિત થવું ; જેમાં ગીતકાર કવિ સંપૂર્ણપણે લયલીન થાય , તલ્લીન થઈ ઓતપ્રોત થઈને બદલાઈ જાય એટલાં અને એવાં , નવાં અગાધ સ્વરૂપ માં ‘એકરૂપ’ થાય . : : ” બરફના પંખી ” એવાં લોકોને શ્રદ્ધાંજલિ છે , જેઓ ઠંડાગાર બ્રહ્માંડના , એક અદના ગ્રહખંડ = પૃથ્વીલોક પર વર્ષાંતે બદલાતાં ઋતુચક્રાનુસાર , શીતાગાર ઝેલતા વિશ્વમાં અંદરુની જ્વાળામાં તપતા તડપતાં , દાઝ્યા દઝાયાં , ઊડતા , ઘા-ખમતાં = પીડા ભોગવતા , તેજસ્વી રીતે બળે છે. ( brighly burn ) અને છેવટે , જે સર્જનશીલ સુંદરતા જન્મે છે તેમાં એકરૂપ બને છે . : : : ::
આ પંક્તિઓ તદ્દન નીકટતમ આત્મીક રીતે કેન્દ્રિત થતી વખતે , આળુંઆળું લાગતાં : ‘સંવેદન’ : અને આધ્યાત્મિક : ‘વિલયન’ : ની ભાવનાનો ભાવ જન્માવે છે ; જ્યાં માનવ શરીર અને કુદરતી વિશ્વ વચ્ચેની સીમાઓ , ગ્રીષ્મ નું ‘દગ્ધવું’ ફરી વળવાથી ધૂંધળી થવા લાગે .: : 🌍
“લૂ માં તરતો ઘોર ઉનાળો” એટલે , મધ્યાહને તપતા દઝાડતા સૂરજની ઝાળ = “લૂ” માં ઘોર ઉનાળો. ( fierce summer ) : તરતો આવતો સર્વત્ર પ્રકોપ ફેલાવતો , દરેક જીવ નું ચેતન હરી શકતો =ચકિત કરતો ( altered consciousness ) : વ્યાકુળ વિહ્વળ ચિત્તભ્રમ ( delirium ) ની મનોસ્થિતિ જન્માવે જેને લીધે સ્વપ્નિલ પ્રલાપ ( dream moundering ) માં ગરકાવ કરી શકે છે , વિભ્રાન્ત કરી શકે છે , કે ગમે તો ‘સમાધિસ્થ’ કરી શકે છે. : અશક્ય રચના માં શક્યતા નો : સ્વપ્ને : ખ્યાલ નું કલ્પન સરખું થતું હોય શક્ય માનવાની કાવ્યાત્મક સ્થિતિ કોઈ તદ્દન નવી કૃતિ સર્જી આપે. અહીં ‘સ્પીકર-સિંગર’ પોતાનું સ્થાન બદલીને : “બરફના ( ગાતાં ) પંખી” ની જગ્યાએ જઈને ગીતનાં બીજા સૂર માં લઈ જઈને ગાતાં પંખીના ‘ટહૂકારે’ બર્ફીલા સ્તરો પીગળ્યાં અને શિશિર ( snow fall) નું , શીતતા વીતતાં વાસંતી ઉનાળામાં સંક્રમણ થયું હોવાનું ભાવસ્વપ્ન શક્ય માનવાનો પાર પડતો ખયાલી ઉદ્યમ સિદ્ધ કરી બતાવે છે. : The Poet Speaker transposes his song to better suit the singer’s range to that one in the singing birds. : ગાતાં પંખીના ટહૂકતા ગળામાં બંધબેસતું ગીત ગાવું છે. : પ્રથમ અંતરા માં નિર્દેશિત પ્રાથમિક સ્થિતિ ,”અમે ઉઘાડે ડિલે”: ‘કમરથી ઉપર નગ્ન’ : ( naked from the waist up ) પંખી ની પુચ્છ ( tail ) પરના પીંછાં ના વસ્ત્ર ની ઉપરની સાવ નગ્ન કુદરતી અવસ્થા સૂચવી ને ગાતાં પંખીના સ્થાને બિરાજમાન થવા નો ઉદ્યમ સિદ્ધ કર્યો કહેવાય ; જે આંતરિક’નિર્બળતા’ ( vulnerability ) , ‘પ્રામાણિકતા’ ( honesty ) , સામાજિક નિર્ભરતા ને બહાર કાઢી દેવાયાં ‘શમન’ ( shedding of social pretence ) અને ખુલ્લી હવામાં અંકાશે ‘ઊડવાના હોંશ’ સૂચવે છે. : : “ઓગળતી કાયાનાં ટીપાં” : અંદરૂની અવયવો આધારિત કેટલાંય ઊંડાણ પીગળ્યાંનું રૂપક : ( splanchnic or visceral or neuromuscular metaphor ) બને.: વાસંતી વ્હાલ ‘હૂંફ’ અને ‘ઉષ્ણતા’ ને કારણે નરમ પડ્યાં , કે વિશુદ્ધ થઈ રહેલાં માંહ્યલા ‘સ્વત્ત્વ’ પરથી , બાહરી કોચલા નું સ્થાયી જણાતાં ‘સ્વરુપ’ અને અંદરૂની ‘અહંકારરૂપ’ પીગળ્યાં હોય , “ઓગળતી કાયા ના ટીપાં” ઝરી રહ્યાંનું થતું સહજ અંતરજ્ઞાન ( intuitively ) વધુમાં સૂચવે છે કે ” કમળપાંદડી ઝીલે “: કમળ : ‘વિશુદ્ધતા, પુનર્જન્મ અને દિવ્યતા’ : નું પ્રતીક છે. “કમળપાંદડી” ઓ , અંદરૂની “ઓગળતી કાયાના ટીપાં” ને “ઝીલી” રાખીને અહંકાર રૂપ ને પવિત્ર ( sacred ) બનાવે , જે સૂચવે કે મનુષ્ય ની સૌથી સૌથી પ્રખર , વિકરાળ અને આવેશમય ક્ષણોમાં , “ઉઘાડી”: ‘અરક્ષિત’ ક્ષણોમાં , અને પ્રામાણિકપણે , સચ્ચાઈથી જીવેલી ક્ષણોમાં પણ , ઉચ્ચ સ્તરની સર્વોત્તમ સુંદરતાના જોડાણ ધ્યાનમગ્નાવસ્થા માં સંયોજી શકાય . : : : :
” ખરતાં પીંછે પડછાતી બપ્પોર મૂકીને નીકળ્યાં ! ” : : : : : : : “ખરતાં પીંછે..” વાક્યાંશ ઉડ્ડયન ક્ષમતાની કસોટી પર મૂક્યાં , સ્વરક્ષણ ના અનુકૂલનને તાવનારી ચકાસણી નાં અને સ્વભાવગત ઓળખ નાં : ‘ફેલાવ – નિર્દશન’ ( display ) અને ‘નિરીક્ષણ’ જન્માવે. ખરતાં પીંછાં : 🪶loss of feathers 🪶 , ‘શિશિરજન્ય ભૂખમરા સાંસા’ જેવી કુદરતી પ્રતિકૂળતા નાં વીત્યાં સમયના કષ્ટોને અને તેને પરિણામે ઓગળતી કાયાની નિર્બળતા ને ( weakness on molting ) અને નબળાઈને ( vulnerability ) : જેમાંથી પૂર્વ જીવન ના નિપજ્યાં સારરૂપ : ‘સ્મૃતિ સમજ’ : ને ખંખેરીને ખેરવીને ( shedding of past weaknesses ) અને એજ રીતે પાછળ પછડાતી : “પડછાતી બપ્પોર મૂકીને”, એટલે કે મધ્યાહન ( ભોજન ) પછીના જંપી રહીને મળ્યાં ‘આરામગાળા’ ને જમીન પર પટકી ( છોડી ) દઈને ( On abandoning a broken past ) : પંખીસમ મનુષ્ય મન ના ‘સ્વપ્નભંગ’ નો 💔 ‘તૂટલો શોક’ 💔 કરવાને બદલે આગળ વધવાને સારું ઉપર આસમાનમાં નવજીવન શોધવા માટે સ્વૈરાચાર માટે “નીકળ્યાં” નાં ‘નિર્ધાર’ કરી લીધાં હતાં. કઠોર કપરું , કરડું નિષ્ઠુર , “ઘોર ઉનાળ” વું જીવન ખત્મ થાય તો જ એ નિર્ધાર સફળ બને ; જેને માટેની હ્રાશમાન વાંછનીયતા ( diminishing desire ) વ્યક્ત કરતાં ગાતાં પંખીના , અંદરૂની લયસ્તરોમાં થી નીકળ્યાં મીઠાં ટહુકાર માં સંમિલિત , ખુશમિજાજી સૂરના સંગીતમય હર્ષાતિરેક ( internal joy ) તલસી રહ્યાં હતાં . બરફનાં બધાંય સ્તરો “ટહુકે ટહુકે પીગળ્યાં” ની ખાત્રી આવનાર વસંતઘોષ માં સાંભળી ચૂક્યા હતાં. : શિશિર ના લાંબા અને અતિશય ઠંડા , મુશ્કેલીભર્યાં વિપરીત સમયગાળા દરમિયાન “બરફના પંખી” નાં સચ્ચાઈ ભર્યા : ‘અવાજ મિજાજ અને હિંમત’ નો મધ્યવર્તી સંદેશ : ઘોર ઉનાળે અને સદાકાળ માટે જાળવી રાખવાના હતાં. : : : :
સ્વરક્ષણ આપતા પીંછાં ય ખરતાં રહે અને પ્રત્યેક વાતાવરણના પ્રકોપ ની વિપરીત પરિસ્થિતિમાં ગાતાં પંખીઓ ની જેમ પંખીસમ ઉડ્ડયનશીલ છલાંગ દ્વારા મળતી મુક્તિ નું મહિમાગાન ( liberation ) પ્રથમ અંતરા ની પંક્તિઓ માં કવિ શ્રી અનિલ જોષી એ સુપેરે વ્યક્ત કર્યું છે. : વીત્યાં ભૂતકાળનો ‘ભંગાર’ સર્જનશીલ આત્માના સ્વત્ત્વ ના વિકાસ ને અને સ્વતંત્રતાના ઉચ્ચ દ્રષ્ટિકોણ તરફ “ટહુકે ટહુકે ઉડતાં” રહેવાનો : away from the wreakage : નો ઉદ્યમશીલ ધ્યેય અહીં સિદ્ધ થયો છે. : : Start A New Journey even while feeling ‘plucked ‘ or when the world around is found ❄️ frozen or burning ❤️🔥or broken. : ખરતાં પીંછાં હોય તો યે શું ? તાણ દઈને , આમળીને , ખેંચી ને ઉખેડાયા હોવાનાં અને અતિશય ઠંડી , થીજી ગયેલી કે લૂ માં તરતી કે તૂટલી દુનિયાના જીવતરના અતિ દુઃખદાયી અનુભવો પ્રશ્ચાત પણ , ‘નવજીવન’ માટે નવી ફળદાયી સફરે “નીકળ્યાં” ની હિંમત જગાવતી આ યાદગાર કાવ્યપંક્તિઓ છે. : : : :
પ્રથમ અંતરા ની પંક્તિઓ , અતિશય થાક ( exhaustion ) અને અપેક્ષા આકાંક્ષા ઉત્કંઠા ની અભિલાષા ( desire ) અંતર્ગત ઉઠતાં માનવીય પ્રલાપ માં સમાવિષ્ટ ઉત્કૃષ્ટતા ને પણ દર્શાવે છે. : માનવ આત્માના સ્વત્ત્વ નો પ્રકૃતિ સાથે મનોમય ( meditative ) સુમેળભર્યો કમળસમ સંબંધ જોવાં મળે ; સાથોસાથ , મુંઝવતી તોયે તાજી , અદ્ભૂત અને અવનવી , શક્યતઃ બદલ્યાં સ્થાનેથી સુદ્ધાં પોકારેલા સચ્ચાઈભર્યાં સર્જનશીલ ગીતની ઉત્કૃષ્ટ કૃતિ સાંપડી શકે છે. : : : :
“લીલાં-સૂકાં જંગલ વચ્ચે કાબરચીતરાં રહીએ નભમાં ઊડતાં સાંજ પડે તો સોનલવરણાં થઈએ રાત પડે ને ડાળ ઉપરથી કોયલ થઈને ટહુક્યાં અમે બરફના પંખી રે ભાઈ, ટહુકે ટહુકે પીગળ્યાં” : : દ્વિતીય અંતરા ની પંક્તિઓ : : : :
દ્વિતીય અંતરા ની પંક્તિઓમાં , પંખીલોક નાં દિનભર ના પ્રકાશિત કાબરચીતરા દેખાવ નાં દિવસાંતે થતાં સોનલવર્ણા પરિવર્તન અને મોડી રાતથી શરૂ થયેલા કોયલના ટહુકાર ના સચિત્ર કલ્પન દ્વારા : માનવ જીવન ના વિવિધ અનુભવો તથા ભારે જહેમત ઉઠાવવા ની સાથે : આકરી સ્પર્ધા , મહા મુસીબત / મુશ્કેલીઓ નો સામનો કરતાં , આગળ વધતાં જવાં કરવા પડેલાં કઠિન પરિશ્રમ અને સખત મહેનત નાં પરિપાક રૂપે મળી શકતો મહામૂલો : ‘સુવર્ણ ચંદ્રક’ : એટલે કે ચળકાટભરી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવાની : ઉત્કૃષ્ટ પરિપૂર્ણતા એ પહોંચવાની : સોનેરી સમતુલ્યતા ( gold parity ) , સંભવિત સમર્થતા ( potential ) , વિશુદ્ધિ ( clarity ) અને સ્વસ્થતા નિરાંત જંપ ( peace ) : ના અર્થ નિર્દેશ મળે . આ બધાં સાથે જોડાયેલાં દ્વિરૂપી જીવતર ( duality in human life ) ના પ્રકાશિત કાવ્યાર્થ અને વિચાર પણ શોધવા રહે. : :
“કાબરચીતરા રહીયે” વાક્યાંશ ગાતાં પંખીઓ નું વિધવિધ રંગના ‘ડાઘાં ટપકાં લાંછન’ , ( spots ) કે આડી અવળી લીટીઓ , ( streak ) , અને અનિયમિતપણે બદલાતી કઢંગી ‘નકશીકામ’ દર્શાવતું ચિત્ર દોરે જે આ પંખીઓ ની જેમ જ , અસંખ્ય મનુષ્યો વચ્ચે રહેલી બહુવિધ સેળભેળ, મિશ્રીત ‘ભાવ સ્વભાવ’ , જુદાં જુદાં’શક્તિ – સામર્થ્ય : જોર ને પ્રાબલ્ય’ , ( strength) અને ‘ક્ષતિ ઉણપ ખામી’ ( flaws ) તથા ‘અનુભવો’ દ્વારા ચિહ્નિત અંકન ( marking up ) : ઉપરાંત પ્રકાશિત ‘દેખાવ’ અને અંધારિયો ‘પૂર્વાભાસ’ ( lighted and shadowy ) ; સુખાનંદ અને દુઃખો ( joy and sorrow ) રેખાંકિત કરે . : “કાબરચીતરા પંખીઓ” ની જેમ મનુષ્યોને પણ હદ અને મર્યાદા આંકીને નાના મોટા પાયાના ‘જૂથોમાં જુદાં’ પાડી શકાય ( people getting marked off in to groups ) , અવ્યવસ્થિત પણ જીવંત અસ્તિત્વ નાં વિવિધરંગી પાસાંઓ ને સન્માનિત કરવાનાં ઉદેશ્ય થી . અહીં જણાતાં મિશ્રણ પરથી કાવ્યાત્મક સ્થિતિ મળે તે એ કે , સૌ એકસમાન નથી , એક સરખા શુદ્ધ નથી , એટલે કે રહેણીકરણી અને કર્મ થી કલંકિત ( spotty ) હોય . : મનુષ્યો ( કદાચ જન્મજાત રીતે ) કાબરચીતરા ( spoted ) રહેતાં આવ્યાં હતાં. : કયાં અને કેવાં “લીલા સુકાં જંગલ વચ્ચે ” ! ? : : : : ❣️‼️‼️❣️
“જંગલ” ( forest ) જીવનવાદી પર્યાવરણ નું સૌથી માતબર સંતુલિત પ્રત્યય છે. જંગલ ની “લીલોતરી”: સજીવતા વિકાસ , અને સમૃદ્ધિ : જીવોત્કર્ષનાં પ્રતિનિધિરૂપ પ્રતીક છે જ્યારે “સુકુ જંગલ” પાનખર ની ક્ષીણતા ( decay ) , ખાલીપણાં નાં શૂન્યત્વ ( nothingness ) : ખાલી જગ્યાઓ ( void ) , કષ્ટ ભરી પ્રતિકૂળતાઓ ( hardship ) અથવા જીર્ણતા ( aging ) નાં ઋતુગત ફેરફાર અને અપૂર્ણતા નાં ચિત્રચિહ્ન રૂપ પ્રતીક છે. : કહ્યું છે , : આ બંને વચ્ચે , એટલેકે “લીલાં સુકાં જંગલ વચ્ચે કાબરચીતરા રહીયે ” : જંગલ ના સુકાં ભાગ-વિભાગ વિના લીલોતરી ની સજીવતાભર્યુ , પુરેપુરુ ‘લીલુંછમ જંગલ’ હોતું નથી . માટે લીલાં અને સુકાં : પ્રકૃતિ સર્જિત બેય ગુણાનુસાર ગોઠવાયેલાં , “લીલાં સુકાં જંગલ” ના આખાં વિસ્તારના ( spectrum ) ખેડાણ ( navigation ) કરતાં રહીને ‘જીવન વ્યવસ્થા’ ની ગોઠવણી ના બનાવી શકાતાં/ બતાવી શકાતાં રસ્તાઓ પર : પ્રભુત્વ સંચાલન , અને નિયંત્રણ માર્ગદર્શન માટેની ‘નિપુણતા’ ( mastery ) હસ્તગત કરી લેવી પડે. : : : :
” નભમાં ઊડતાં સાંજ પડે તો સોનલવરણાં થઈએ ” : : : : : :
” નભમાં ઊડતાં” : વાક્યાંશ , મૂક્તિ-સ્વાતંત્ર્ય ને લગતા દ્રષ્ટિકોણ સૂચવે છે. : પંખીલોક ને વંશાનુગત મળેલાં હળવાં અસ્થિઓ , ‘વીંઝંવીંઝ’ થતી ફેલાતી વીંઝાતી પાંખો , પૂંછ અને પીંછાં , ગરમ લોહી અને એરો ડાયનામિક દેહાકૃતિ , વિ. ઉત્ક્રાંતિ વિષયક અનુકૂલનો અને સ્વભાવ સંગત ઉડ્ડયનશીલતા , એક અપ્રતિમ સફળ અને અનોખું સ્થાન બક્ષે છે. સારેનસીબે આબાદી લાવતી ‘આકસ્મિકતા’ ( fortune ) નાં ‘બળ પરિબળો’ ( life forces ) , પૃથ્વી પરના દરેક જીવને માટે હોય એમ ,પંખીલોક ની અને ‘પંખીસમ’ માનવ આત્માના ‘સ્વત્ત્વ’ના , માટી-જંગલ નાં ‘જમીની અસ્તિત્વ’ ( grounded ) સાથોસાથ “નભમાં ઊડતાં રહેવાનું” : બેવડી ભૂમિકામાં ‘અંકાશી જીવતર’ : જીવન ની તત્કાલિન પરિસ્થિતિઓથી ઉપર ઉઠીને : વિના અભ્યાસે મળ્યું પ્રાથમિક જ્ઞાન અને વિસ્તૃત વિશાળ , વધું સુંદર ‘વૈશ્વિક દૃષ્ટિકોણ’ શોધવાની ક્ષમતા દ્વારા મેળવ્યું ઉપાર્જિત જ્ઞાન સૂચવે છે . : : : :
“સાંજ પડે તો સોનલવરણાં થઈએ” : વાક્યાંશ , ઉત્તરકાલીન એટલે કે પછીના તબક્કા નાં : જિંદગીનાં મજલાંતર વટાવતાં – કાપતાં , પ્રવાસના સમાપન થયે આખરી સારાંશ રૂપે કાઢેલાં નિષ્કર્ષ નાં પ્રતીકરૂપ : “સાંજ” નું : “સોનલવરણું” પરિવર્તન : અહીં સૂચવે છે કે ભલે દિવસની ઉજ્જવળ પ્રકાશિત પળો દરમિયાન “બરફના” , “વસંત અને ગ્રીષ્મ” ના, ‘ચિત્ત મન તન’ થી “કાબરચીતરા” : ‘અપૂર્ણ’ પણ ગાતાં પંખીઓ દેખાઈએ તોય જાતે શોધ્યાં , વિશ્રાંતિ અને વિસામા નાં ટેકણ અથવા વિવેક વિચાર ( wisdom ) નાં પ્રતિષ્ઠિત આસન પર પહોંચ્યા પછી , ગૂઢ – ગહન અને ઇન્દ્રિયાતીત સુંદરતા અને અનુભવાતીત ઉત્કૃષ્ટ “સોનેરી” ‘મૂલ્યફળ’ ની વિભાવના ની પ્રાપ્તિ સુધી દોરાયાં આવતાં જતાં ગાતાં રહેશે. ત્યારબાદ જીવતરની પ્રશ્ર્નોર્મિ ની આસક્તિ અને ચિંતાઓ રહેવાની નથી . : : : :
આમ , વિધવિધ ટૂકડાંઓ ને એકસાથે જોડી ગોઠવીને અટપટું મિશ્રરૂપ સમું લીલાં સુકાં સેળભેળ નાં જીવન-સંકુલ ની મુસાફરી માં જુદાં પાડેલા ચિન્હિત જૂથોમાં , સાંજ ના સોનલવરણાં પ્રકાશમાં , ઊંચે ઉડાન ભરતા રહીને જિંદગીનાં વીત્યાં સમયનું મૂલ્યાંકન કરીએ ત્યારે ગાતાં પંખીઓ સમસ્ત ડિલ પર સોનેરી પરિવર્તન નિહાળીને સુવર્ણ ચંદ્રક મેળવ્યાં નો હર્ષ અનુભવે . તે પછીની રાત પડે ને ડાળ ઉપરથી કોયલ થઈને ટહુકાર કરવાનાં રહે . : : : :
AsianCuckoo :: In ‘’To the Cuckoo’’ the cuckoo represents a symbol of beauty , innocence and childhood for the poet Wordsworth , the sight of the cuckoo reminds the poet of his childhood , the cuckoo was in those days a symbol of ‘hope’ to the young Wordsworth , and seeing the cuckoo now helps the poet to return again to the ‘’golden day’’ of his youth. The cuckoo seems to stimulate those powerful feelings once evoked in him by nature where once the cuckoo seemed to make the earth feels ‘’faery world’’, when the cuckoo returns like spring , this reminds the poet of how free and filled with joy he once felt when faced simple beauty. In his famous Poem , “To the Cuckoo” , To William Wordsworth , nature seems to be a prevalent theme as He loves nature and talks about pastoral views such as hills, flowers, sunshine and woods. In William Wordsworth’s eyes, nature is a teacher whose wisdom we can learn, and without which any human life is vain, thus nature here represents the educator of human beings. Another dominant theme in the poem is nostalgia as the poet walks down the memory lane and the cuckoo’s voice leads him to the remembrance of the past, the poet refers to his childhood as the ‘golden time’ and ‘visionary hours’ which cannot get back as he became an adult. The poet also uses the bird as a symbol of love and is referring to the bird as a longing because he has never seen it,this indicates that the poet has undeterred hope that he will find his love someday. The use of birds in romantic poetry produces great effects which is accomplished by attaching additional meaning to the poem as it allows the poet to demonstrate the universal concepts underlying more specific circumstances which helps make the poem more relatable to the audience. Symbolism adds emotional weight to the poem. : : ( AWADIA ALI ABD-AL GHANI AHMED College of Languages Sudan University of Science and Technology. )
“રાત પડે ને ડાળ ઉપરથી કોયલ થઈને ટહુક્યાં” : : : : : : : :
આ પંક્તિ ‘શાંત નીરવ ચૂપકીદી ભરીને વીતી રહેલી રાત ( ongoing night ) દરમિયાન થતાં ‘આત્મ-નિરીક્ષણ’ અને એક સ્થિતિમાંથી બીજીમાં ‘સંક્રમણ’ ( transition ) સંબંધિત પંખીસમ માનવ અભિવ્યક્તિ ને પ્રકૃતિ તત્ત્વ સાથે વિલીન થઈ ધીમેથી જોડાયાં એક થવાનાં રૂપકાત્મક પરિવર્તન ની શોધ નું ચિત્રણ કરે છે. : :
મોડી રાતથી સવાર અને દિવસાંતે સાંજે પણ , ભાવવાહી ટહુકારે ઘેરાં વૃક્ષ ની ડાળીઓ વચ્ચેથી દેખાયાં વિના ગાતાં પંખી તરીકે કોયલ , શુદ્ધ અમિશ્ર , નિષ્કલંકિત પવિત્રાચરણ નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. અક્કડ અનમ્ય , દ્રઢ કઠોર ‘દિવસીય ઓળખ’માંથી , વહેતી રાત સંગે કોયલના મધુરવ સ્વરના ભાવવાહી જીવ રૂપમાં , સ્થિત્યંતર કરવાથી ગાયક નરેટર ‘દેખાવાની શક્યતા’ : દ્ર્શ્ટટ્ટતા ને છોડી દઈને , ટહુકારે ભટકવાની , ( wandering lust with warbling ) અથવા , અપાર્થિવ નિશાચારી જીવાત્મા ના મિજાજે પ્રસારિત થવાની અદમ્ય ઈચ્છાઓ વ્યક્ત કરે છે. : : હિંદુ પરંપરામાં પ્રજનન શક્તિ ( fertility ) નું પ્રતીકરૂપ અને કામદેવ ના સાથી જયકાર નું વાહન હોય તેના રથને દોડાવનાર “કોયલ” ના ટહુકાઓ દ્વારા નવજીવસર્જન સંબંધિત ભાવ ના સાદ ( creation calling ) માદા કોયલને જોડીદાર સાથી બનવાનું ઈજન પહોંચાડ્યું કહેવાય. નીરવ રાત્રીના સમયનો દિવ્યતા પૂર્ણ કોલ. : ઉમાશંકર જોશી ના “બોલે બુલબુલ” કાવ્ય-ગીતમાં , પૃથ્વી અને સ્વર્ગ વચ્ચેના દંગ કરી દેતા કલ્પનાતીત અન્તરને ગાતા પંખી બુલબુલ ના મીઠાં સૂરે પ્રગટ કર્યું જેને કવિ મન થકી , “અમૃત” બિંદુ માટે ‘ઉપલબ્ધિબિંદુ’ ( sense centre ) તરીકે પ્રાપ્ત થયું. અને ત્યાં એ “પૃથિવી ને સ્વર્ગ વચ્ચે” 🌉 “સૂર તણો પુલ” બની રહ્યાં. આમ ‘આકુલ’ સૂર જ અન્તમાં કુણા, નરમ : “મૂદુલ” બનીને “પુલ” થઈ ગયા. : : કહ્યું છે :
આજ રીતે , મધુર કંઠે ગાનાર , રાગોત્પાદક ( નર ) કોયલ ના મધુરવ ટહુકાઓ ઊંડી પણ અસ્પષ્ટ લાગણીઓ નાં સંચાર પ્રસારણ કરવાની માનવીય ઈચ્છાઓ નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. : : મધ્ય રાત્રી વીતી ગઈ છે અને રાતનો વહી રહ્યો અંતિમ પહોર શાંતિધામ ની સર્જનાત્મક ઉન્મુકિત , જાગૃતિના ઊઠાણ , વૃક્ષોની ડાળીઓ વચ્ચેથી , ટહુક્યા કહેણ ના સાદને જોડીદાર સુધી પહોંચાડીને એકાત્મીયતા નું અનુકૂળ ઉપલબ્ધિ બિંદુ ( sense centre ) શોધે છે. દિવસનો ઘોંઘાટ શમી ગયો હોય આધ્યાત્મિક જાગૃતિનો અથવા કલાત્મક ઉત્થાન ની ક્ષણો મુક્તપણે બોલવા દેશે. : :
તીવ્ર ઝંખના, પ્રેમ અને પરિવર્તન ના પ્રતીકરૂપ કોયલ ને વસંતઘોષી કહીએ તેમાં એનું પુલરૂપ જોડાણ ઋતુકર : મહાદેવ સાથે જોવાય . : ( પુરાણુલ્લેખ અનુસાર , શિવજીના ધર્મ પત્ની સતી એ પિતૃગૃહે વિના નિમંત્રણ ગયા બાદ પિતા દ્વારા અપમાનિત થવાથી યજ્ઞમાં સ્વેચ્છાએ જાતને હોમી દીધી હતી અને પ્રાયશ્વિત ના એક હજાર વર્ષ સુધી કોયલ સ્વરૂપે વીતાવ્યા બાદ પ્રગટ્યા મૂળ સ્વરૂપે શિવ સાથે એકાકાર થવાનાં આશીર્વાદ ફળ્યા હતા. ) : : સંભળાય પણ દેખાય નહિ એમ અદ્રશ્ટ રહેતી “કોયલ”ના રાતસાદ “ટહુકાઓ” ને આત્માની ઝંખના તરીકે પણ જોઈ શકાય. રાત્રીના મૌન માં , સૌથી સાચો, મધુરવ શોધવો રહ્યો જે અંદરૂની પ્રાણ સ્વત્ત્વ ના સુંદર મધુર ગીતરૂપે જીવનવૃક્ષ ની અદ્રશ્ટ ડાળ-શાખાઓમાં થી બહાર આવે . : : : :
ફોટોનર કોયલ : : Eudynamys scolopaceus : class Aves , order કોકિલાકાર , family : કોકિલ કુળ : નર કોયલ સંપૂર્ણ કાળો અને લાલ આંખોવાળો હોય છે. : : મોટી,લાંબી (૪૫ સે.મી.) પૂંછડી , ભૂરા-કાળા રંગની અને ટપકાંવાળી હોય છે. લીલાશ પડતી પીળી ચાંચ,ઘેરી લાલ આંખ અને ભૂખરા પગ હોય. : માદા કોયલ પીઠ પર કથ્થાઇ જેવો અને પેટાળમાં સફેદ રંગ તથા ભારે ટપકાંવાળા કથ્થાઇ-સફેદ પટ્ટાઓ ધરાવે છે. માદાને ઓલીવ અથવા લીલાશ પડતી ચાંચ અને રાતી આંખ હોય છે. : કોયલ નાં જે મીઠા ટહુકાર નાં પ્રેમી છીએ તે ટહુકો નર કોયલનો હોય છે.તે કૂહુ-કૂહુ એવો અવાજ કાઢે છે’; માદા ટહુકારો કરતી નથી પણ ‘કિક-કિક’ અવાજ કરે છે. બંને/કોયલ મુખ્યત્વે ફળો ખાય છે ઉપરાંત જીવાત,ઇયળો,ઇંડા,નાના જંતુઓ પણ . : , પાંખા જંગલો અને વન-વગડા,વાડીઓ,બગીચા વિગેરેમાં રહેવું પસંદ કરે છે. : પ્રજનન સમય માર્ચથી ઓગસ્ટ. ખરી કોયલ ક્યારેય માળો બાંધી બચ્ચાં ઉછેરતી નથી,તે સામાન્ય રીતે જુનથી ઓગસ્ટ માસમાં કાગડા નાં માળામાં પોતાના ઇંડા મૂકી દે છે.કારણકે કાગડાનો પ્રજનન સમય પણ આ જ છે.આમતો કાગડો ચતૂર પક્ષી છે પણ કોયલ તેને પણ છેતરે છે,નર કોયલ માદાને મદદ કરવા માટે જે વૃક્ષ પર કાગડાનો માળો હોય છે તેની આસપાસ ટહુકાર શરૂ કરી દે છે.માત્ર કાગડા જ જાણતા હોય કે માળાની આસપાસ કોયલ આવેતે સારૂં નહીં માટે તેને તગેડી મૂકવા ચતુર કાગડાની જોડી તેની પાછળ પડે છે,અને આ તકનો લાભ લઇ “માદા કોયલ”( mind well ) ,કાગડાના સૂના પડેલા માળામાં ઇંડુ મૂકી દે છે. માટે નર કોયલની શાલીનતા ના અને પવિત્રતા ના ચરિત્ર ને આંચ આવતી નથી. : ખૂબજ ભૂરિયા કાળા રંગની નર કોયલ , ઘણે અંશે કાબરચીતરી માદા કોયલને જોડીદાર સાથી બનવાનાં સાદ રૂપે આકર્ષિત કરી શકતાં , ડાળીઓ વચ્ચેથી અદ્ર્શ્ય રહીને પહેલાં ધીમેથી બોલી ને પછીથી ઊંચા ને ઓર ઊંચા સ્વરભાવ નાં દીર્ઘકાલીન ટહુકે ટહુકે creation calling કરે છે જે દૂર દૂર સુધી સંભળાય. : : પુરાણુલ્લેખ અનુસાર : શિવજીના ધર્મ પત્ની સતી એ પિતા દક્ષ પ્રજાપતિ ના ગૃહે વિના નિમંત્રણ ગયા બાદ અપમાનિત થવાથી યજ્ઞમાં સ્વેચ્છાએ જાતને હોમી દીધી હતી અને ત્યાં ન જવાની શિવાજ્ઞા ને ઉવેખવાના પ્રાયશ્ચિત રૂપે એક હજાર વર્ષનું જીવન કોયલ સ્વરૂપે વીતાવ્યા પછી મૂળ સ્વરૂપ મળ્યા બાદ શિવ સાથે એકાકાર થવાનાં શિવાશીર્વાદ ફળ્યા હતા. : : ઉત્તર ભારતમાં સ્ત્રીઓ દ્વારા કુટુંબ ના ભલા માટે , કોકિલા વ્રતની ઉજવણી જૂન જૂલાઈ દરમ્યાન અષાઢ માસમાં થતી હોય છે. : કર્ણાટક અને આન્ધ્ર પ્રદેશ માં ઉગાડી : નવા વર્ષની ઉજવણી સાથે કોયલ ને સારી ફસલ આશાસ્પદ પ્રતીકરૂપે સાંકળે છે .
Following birds are known for their ability to thrive, sing, or forage in snowy, high-altitude, or freezing winter conditions.: : : : Indian Singing Birds of the Snow: : These birds are primarily found in the Himalayas or high-altitude regions like Ladakh during winter.
Himalayan Snowcock: A large bird often found in snow-covered mountain areas. Tibetan Snowfinch: A species found at high altitudes, capable of foraging in deep snow. Blue Whistling Thrush: Recognized as one of India’s top singing birds, often found in high-altitude habitats. Himalayan Goldfinch: A brightly colored singer seen in Jammu & Kashmir. Chukar Partridge: Lives in the arid, snowy regions of the Himalayas. Common Rosefinch: A singing bird spotted in high-altitude areas. White-throated Dipper: Found near frozen streams, capable of singing in cold weather. : : : :
English (UK) Singing Birds of the Snow : : These birds are commonly seen in English gardens or rural landscapes during the winter, often singing despite freezing conditions. European Robin: Known for singing in the snow and maintaining feeding territory during winter. Eurasian Wren: A tiny songbird that produces a very loud, melodious song, even in snowy weather. Common Blackbird: A frequent winter visitor that sings from trees in the snow. Goldfinch: Often seen in flocks in the English countryside during winter. Fieldfare: A species of thrush that visits the UK in winter, known for its chattering call. Great Tit: A common garden bird that sings to establish territory in the snow. : : : :
American Singing Birds of the Snow: : These are hardy species, including residents and winter visitors that thrive in the cold of the northern US and Canada.
Snow Bunting: Nicknamed “snowflakes,” these birds breed in the Arctic and winter in cold, open fields. Northern Cardinal: These bright red birds are a common sight against white snow. American Robin: Known to sing year-round and often stays in northern climates during winter. Dark-eyed Junco: Called “snowbirds,” they are hardy birds often found in flocks in winter. Black-capped Chickadee: A resilient small bird often seen in snowy woodlands. American Tree Sparrow: A ground forager that stays in snowy, brushy areas. Bohemian Waxwing: A, fruit-eating bird that thrives in wintery northern areas. Red Crossbill: Often feeds on pine seeds during cold winter weather . : : : :
Nelumbo nucifera : પવિત્ર કમળ ફૂલBritish 19th Century, East Indian Lotus (Nelumbo nucifera), late 19th century, National Gallery of Art, NGA 52325કમળ ફૂલ , દાંડી અને પર્ણ સહિતCarpellary Receptacle of Lotus : Lotus Fruit : કમળ કંદ ફળ અને બીજકમળ ફૂલ નું પર્ણ
Lotus are extant species of aquatic plant in the family Nelumbonaceae. It is sometimes colloquially called a water lily, though this more often refers to members of the family Nymphaeaceae . પોયણી ની કળી / કમળ પોયણા : Water Lily ની એક Family : Nymphaeceae ની સામે ચરક સાત family માં ૪૯ પ્રજાતિ કહે છે : ૧) પદ્મક : No 1 સૌથી મોટું એકમાત્ર ગુલાબી કમળ : અરવિંદ . સૂર્યાસ્ત થતાં પાણીમાં સ્હેજ ઉતરી જાય/ બીડાયેલ પાંખડી ઓ સૂર્યોદય થતાં પુનઃ ખીલે . ફળ માં દરેક ખાનામાં એક એક કાળા લીલાં બીજ અને પોલાં મૂળ – બંને ને કમળ કાકડી કહે , જે ખવાય જેની શેકેલી ધાણી , તે મખાના જે લીલી ની અન્ય પ્રજાતિ ના બીજ માં થી process કરાય છે . કમળ સૂર્યોદય સાથે ખીલે . પોયણા ચંદ્રોદય સાથે ખીલે .સંયુક્ત રીત નું તે ૨) ઉત્પલ : જેની પાંખડી ઓ પરિપક્વ નથી . ખીલવા ની અવસ્થા નો ભેદ છે . પૂર્ણ ખીલ્યું નથી ને પૂર્ણ કળી પણ નથી એવું કમળ તે પોયણી / પોયણુ : નીલોત્પલ . ૩) નલીન : આસમાની રંગ નું સફેદ ઝાંય નું પોયણુ . નલ / શીતળ જળ .૪) કુમુદ : આછાં ગુલાબી રંગ નું પોયણુ / બીજો નંબર આવે . ૨” પહોળું ચીકણું ફળ તે ઘીતેલા . ૫) સૌગંધીત : પીળું/સફેદ કે લાલ . કંદ માં ભીની સુગંધ . ૬) પુઙરીક : પુઙ / તિલક આકાર ની પીળી/સફેદ પાંખડી ઓછી સંખ્યામાં . ૭) શતપત્રી : ગુલાબ ની જેમ સંખ્યા માં વધુ રતાશ / સફેદ પાંખડી ઓ . Nelumbo speciosum and Nelumbo komarovii and Nymphaea nelumbo are Synonyms . કમળ નું મુળ વતન વિયેતનામ થી અફઘાનિસ્તાન સુધી ગણાય છે. તે સૌંદર્ય પ્રસાધન અને ખોરાક તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. ઇ.સ.૧૭૮૭માં પ્રથમ વખત તેને પશ્ચિમ યુરોપમાં લઇ જવાયેલ,અત્યારે કમળની આ પ્રજાતિ આફ્રિકામાં બહુ ઓછી જોવા મળે છે,પરંતુ દક્ષિણ એશિયા અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં તેમનું વાવેતર કરવામાં આવે છે. ફૂલ, બીજ અને કુમળા પાંદડા અને મૂળ ([રાઇઝોમ્સ])સર્વે ખાવા લાયક છે. એશિયામાં પાંખડીનો ઉપયોગ સજાવટ અને પાંદડાનો ઉપયોગ ખધ્ય પદાર્થ બાંધવા માટે થાય છે. કોરિઆમાં પાંદડા અને પાંખડીનો ઉપયોગ તિસેન નામની વનસ્પતિ ચા (હર્બલ ટી) તરીકે થાય છે. યેંકોચા(연꽃차) કમળના સુકવણી કરેલ પાંખડી માંથી બને છે અને યૉનીપ્ચા(연잎차) પાંદડામાં થી બને છે. તેની દાંડી જે ને ચીની ભાષામાં ઓયુૢ કેંટોનીઝમાં ન્ગાઉ ભારત અને પાકિસ્તાનના અમુક ભાગોમાં ભેંૢ જાપાનીમાં રેંકોનૢ કોરિયામાં યેંગોયુન તરીકે ઓળખાય છે. તેની ઉપયોગ સુપમાં શાક તરીકેૢ તળીનેૢ હલકા શેકીનેૢ સીજવીને ખાવાના ઉપયોગમાં લેવાય છે. તેની પાંખડીૢ પાંદડાૢ દાંડી ને કાચા પણ આરોગિ શકાય છે પણ તેમાં ફેસ્કીઓલોપ્સીસ બસ્કી નામના પરોપજીવી પ્રત્યારોપણનો ભય છે માટે કમળના ભાગ આદિ રાંધીને ખાવા હિતાવહ છે. કમળન મૂળ ડાઍટરી ફાયબરૢ વિટામીન સીૢ પોટૅશીયમૢ થાયમીનૢ રાયબોફ્લેવીનૢ વિટામિન બી-૬ૢ ફોસ્ફરસૢ તાંબુ અને મેંગેનીઝમાં સમૃદ્ધ છે અને તેમાં સાંદ્ર ચરબી ઘણી ઓછી છે.
તેના પુંકેસરને સુકવીની તેમાંથી સુગંધી વનસ્પતિજન્ય ચા બનાવવામાં આવે છે. જેને ચાયનીઝમાં લિઆન્હુઆ ચા કહે છે અને વિએટનામમાં ચાને ખાસ સુગંધ આપવા તે વપરાય છે. ક્ઝીઆનની એક જાત ચીનમાં ખૂબ જ પ્રચલીત છે તેને કાચી પણ ખાઈ શકાય છે કે તેને સુકવીને તેમાંથી પોપકોર્ન જેમ ફોડી શકાય છે. તેને પાણીમાં ઉકાળીને પોચાપાડી તેમાં થી ખીરા જેવું બનાવી શકાય છે કે તેને સુકા લોન્ગન અને રોક સુગર સાથે મેળવી ગળ્યું સૂપ બનાવી શકાય છે. સાકર મિશ્રિત કમળના બીજની લુગદી (પેસ્ટ) મુનકેક, દાઈફુકુ આદિ બનાવવામાં વપરાય છે. કમળના બીજ ને ભારતમાં હફૂલ મખાણા કહે છે અને તે ભારતીય રસોઈ માં વપરાય છે.
પવિત્ર કમળના વિભિન્ન ભાગો પરંપરાગત એશિયન વનસ્પતિ વૈદુમાં થાય છે.
તેના ભિન્ન દેખાતા બીજના માથાઓ જે જળીય કેનના અંકુર જેવા દેખાય છે તેનો ઉપયોગ સુકા ગુલદસ્તાની બનાવટ માટે થાય છે.photo પારંપારિક પવિત્ર કમળ નીમ્ફીઆ કીરુલા સાથે દૂરના સંબંધી છે અને તેના જેવા ગુણ ધર્મો પણ ધરાવે છે આ બનેંમાં ન્યુસીફેરાઈન અને અપોર્ફાઈન નામના આલ્કોલોઈડસ્ છે.
સાંસ્કૃતિક મહત્વ : : : : હિંદુવ્તવમાં ખીલેલું કમળ -પદ્મને પુરાણ શસ્ત્રોના આરંભ સાથે અને વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, લક્ષમી અને સરસ્વતી દેવી આદિ સાથે જોડવામાં આવે છે. પ્રાચીન કાળથી કમળ હિંદુ પરંપરાનું ભવ્ય ચિન્હ રહ્યું છે. કમળનો ઉપયોગ હમેંશા દિવ્ય સુંદરતાના રૂપક તરીકે થાય છે. વિષ્ણુને પદ્મલોચન તરીકે પણ ઓળખાય છે. કમળની પાંખડીઓનું ખુલવું આત્માના દ્વાર ઉઘડવા સાથે સરખાવાય છે. તેનું કાદવ ખીલવું એક અનેરૂ આધ્યાત્મીક ઉદાહરણ પુરું પાડે છે. બ્ર્હ્મા અને લદ્મી જેવા સમૃદ્દિના દેવનો સંબંધ કમળ સાથે છે. પ્રભુ ચિત્રકારીમાં હિંદુ પરંપરામાં દેવ દેવીની હમેંશા કમળ ઉપર બેસાડેલા હોય છે. કમલ આ ચોકરાના નામ તરીકે પણ વપરાય છે. અને કમલા બને છે છોકરીનું નામ.
વૈદિક અને પુરાણીક સાહિત્યમાં કમળ નો ઘણો ઘણો ઉલ્લેખ થયો છે. દા.ત.
જે વ્યક્તિ પોતાના કર્મ કોઈ પણ આકર્ષણ વગર કરે છે અને તેના પરિણામ પ્ર્ભુ ને સમર્પિત કરી કરી દે છે તે કમળના પર્ણની જેમ પાણીમાં હોવા છતાં સૂકો રહે છે. ભાગવદ ગીતા ૫.૧૦
હિંદુત્વ ની જેમ જ બુદ્ધ ધર્મમાં કમળ, શરીર, વાણી અને મગજની પવિત્રતા દર્શાવવા થાય છે. જેમ કમળ કાદવ પર તરીને પવિત્ર રહે છે તેમ શરીર, વાણી અને મગજની પવિત્રતા પણ કષાય માં રહેવા છતાં મેળવી શકાય છે. ગૌતમ બુદ્ધ ને હમેંશા કમળ પર બેઠેલા બતાવાય છે. દંત કથામાં એવું પણ કહે છે ગૌતમ બુદ્ધ જ્યાં પગ મુકતાં ત્યાં કમલ ખીલી ઉઠતાં
હિંદુ અને બુદ્ધ માન્યતા થી પ્રેરીત આંતરરાષ્ટ્રીય બહાઈ ફેઈથ સમાજ એ તેના ચિન્હની રૂપરેખામાં આચિન્હ અપનાવ્યું અને નવી દીલ્હીમાં કમળ બનાવડાવ્યું.
કમળ એ ભારતનું વતની છે તે ભારત અને વિયેટનામનું રાષ્ટ્રીય ફૂલ છે. ભા જ પા, એક ભારતીય રાજનૈતિક પક્ષ જે પોતાને ભારતીય સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદમાં નિપુણ માને છે તેણે પોતાનું ચૂંટણી ચિન્હ કમળ રાખ્યું છે. આ ક્ષેત્રની ઘણી કળાઓ માં કમળ દેખાતું રહે છે.
ચીની લોકો કમળને પવિત્રતા અને સૌન્દર્યનું પ્રતીક માને છે. તેનો ઉપયોગ ચીનની કવિતામાં ઘણો થાય છે. કમળના ચીની પરંપરામાં મહત્વની ચરમસીમા કંફ્યુસીયસના વિધ્વાન ઝૌ દુન્યી દ્વારા કહેવાયું છે “હું કમળને ચાહું છું કેમ કે તે કાદવમાં ઉગવા છતાં તે બેદાગ છે . The lotus plant in lotus thrones is often imagined as growing out of the cosmic ocean, and a few images represent the plant below the water level, with a stem also representing the world axis.
વિષ્ણુ ભગવાન મુગુટ માં અને હાથમાં કમળ અને કમલાસનકમળ સ્થિત દેવી લક્ષ્મી જી : પેઇન્ટિંગ : રાજા રવિ વર્માકમળ કાકડી દાંડી આડી કાપીને બાફેલી એશિયન વ્યંજનો બનાવવામાં ઉપયોગ : boiled & sliced rhyzomes : Lotus Roots used in Asian DishesRhyzomes of Lotus Fresh Lotus Seeds r: ready to eatLotus effect on Leaves Vietnamese-style green young rice (cốm) wrapped in lotus leaves, traditionally consumed with ripe bananas and tea during autumn at the beginning of the rice harvestLotus flower tea In Korea, lotus flower tea (연꽃차 yeon’kkot-cha) is made from the dried petals of the white lotus.
The stamens can be dried and made into a fragrant herbal tea (Chinese: 蓮花 茶; pinyin: liánhuā cha; Cantonese Yale: lìhnfāa chah), or used to impart a scent to tea leaves (particularly in Vietnam). This Vietnamese lotus tea is called trà sen, chè sen, or chè ướp sen.A unique fabric called lotus silk, from the lotus plant fibers, is produced only at Inle lake, Myanmar and in Siem Reap, Cambodia. This thread is used for weaving special robes for Buddha images called kya thingan (lotus robe). Vishnu rests on the serpent Ananta while Brahma sits on a lotus throne, the plant emitting from Vishnu’s navel. The boy Buddha rising up from a lotus. Crimson and gilded wood, Trần-Hồ dynasty, Vietnam, 14th-15th century : Vietnamese Museum The three Buddha figures here each have a lotus throne. Pala dynasty, Eastern India, c. 1000.Monkeys give honey to Buddha : Sakhyamuni : probably kurkihar , Bihar, Pala dynasty: Black Stone ; Museet , Stockholm . The precise form varies, but is intended to represent the opening flower of Nelumbo nucifera, the Indian lotus; in some Buddhist legends the baby Buddha emerged from a lotus flower. The Indian lotus is an aquatic plant similar to a water lily, though not actually any close relation. It has a large, round, and flat seed head in the centre of the flower, with initially small openings above each of the relatively small number of seeds. Among other unusual characteristics, nelumbo nucifera has particular properties of repelling water, known as the lotus effect or ultrahydrophobicity. Among other symbolic meanings, it rises above the water environment it lives in, and is not contaminated by it, so providing a model for Buddhists. According to the Pali Canon, the Buddha himself began this often-repeated metaphor, in the Aṅguttara Nikāya, saying that the lotus flower raises from the muddy water unstained, as he raises from this world, free from the defilements taught in the sutra.
In Sanskrit the throne is called either a padmāsana (Sanskrit: पद्मासन, [pɐdmaːsɐnɐ], āsana is the name for a seated position), which is also the name for the Lotus position in meditation and yoga, or padmapitha, padma meaning lotus and pitha a base or plinth.Gold Coin : Dinar : Chandragupta who reigned from 375 . to 415 CE : seated on Padmasan : Lotus throneRestrained double-lotus throne typical of Chola bronzes, when they have them at all. Shiva Nataraja, 10th century : Shiva As The Lord Of Dances : નટરાજ NatarajLustrated by 🐘 🐘 Elephants : hence Gajalakshmi : Single Lotus throne with side stalks and buds : ગજલક્ષ્મી જી પદ્માસન પરThe Buddha’s mother, Queen Maya, lustrated by elephants. Sanchi, Stupa 3 gateway, probably 1st century CE
સ્વરાંકન : ગૌરાંગ વ્યાસ : : : : 🌞🌞🌞🌞🌞🌞🌞🌞🌞🌞🌞🌞🌞🌞🌞🌞🌞🌞🌞🌞🌞🌞 ગાયક વૃંદ : : : : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ : : : : ચાર વખતનાં અજવાળા ની નોંધ લઈ ને કહ્યું છે : જગમાં પારાવાર અજવાળું વિસ્તર્યું છે . ગ્રહ મંડળના નિયામક પૃથ્વી પર સ્થિત જીવનનું સિંચન કરનાર મુખ્ય તેજસ્વી ગોળો તે સૂરજ, નિયમસર ઊગે ને આથમે .સૂરજ થકી આકાશ અજવાળું પામે . આથમ્યા પછી રાત પડે . અસ્ત સ્થિત રજનીની શૈયા માં પોઢ્યા સૂરજ વગર સૂનું આકાશ, ગમે નહીં , તેથી રાતભર રડે , ભલે ચંદ્ર ,નક્ષત્ર , તારાં ના તેજ લિસોટા અજવાળા ઉજાળે , જેને પણ કવિએ ” આકાશ ના આંસુ કહ્યા છે : ધરતીને સુશોભિત કરે . આકાશ ના પ્રથમવાર ના અશ્રુબિંદુ થી ચંદ્ર નો ઘાટ ઘડાયો હોય ત્યારથી, ચંદ્રિ એ અંમૃત મોકલ્યા હોય એવી ચાંદની મલકતી રહી છે ,સારી રાત . આસો નાં અજવાળા ની : શરદ પુનમ ને દેવ દિવાળી ના અપ્રતિમ સૌંદર્ય ની વાત જાણી છે ?!?!. કવિ મન ! લખકોટી તારાં ને પણ , કોઈ ના/ સૂરજના વિજોગ માં વહ્યા થીજયા આંસુ માને . આંસુ ના તેજ આકાશ માં રહી ને , અબજો વર્ષો થી અજવાળું પાથરી ને અમર બને . આવું અજવાળું મૂળ માં અનોખું છે , સૌથી પર છે .રાત્રિની શૈયાથી જાગીને સૂરજ ઉષાના ઓજસ માં ફેલાઈ રહેવાની રાતી ઝાંય થી મુખ ધુએ . “રાત આખી સૂતો ક્યાં સવારે એની આંખમાં ઉજાગરા ની લાલી”(હરીન્દ્ર દવે). વૈદિક વર્ણન જેને ઉષઃકાળ કહે છે , ત્યારે . વ્હેલુ પરોઢ . મળસ્કુ .પછી , ચમકિલો થાય .આકાશે, ઉતરોત્તર ચડતી નો સમય ગાળો મેળવી ઝગમગ ઝગમગ , ઝગઝગાટ રેલાયા સૂર્ય કિરણો ની અંગુલી અવની/ પૃથ્વી ની સપાટી એ /ધરા પરે સ્પર્શી રહે . જ્યારે જગ જાગૃત થાય , પ્રવૃત્ત થાય , અને તેજનું રૂપ જોયું હોય , શીશ નમાવી , નજર અને નજરું ને/આત્મા ને પ્રકાશિત કરનાર , પહેલું અજવાળું બની આવતા પરમેશ્વર ને વંદન કરે . ઉષા સ્તોત્ર ગવાય/ પ્રાતઃકાળની સ્તુતિ કરે , પૂજા અર્ચના કરે . અવની અને આકાશ ના એકત્વ સ્થાન પરે દૂર પૂર્વમાં ક્ષિતિજ પરથી , આકાશ ભાલે કંકુના તિલક સમા સૂરજને ઊંચે ને ઊંચે ચડતી ને પછી ઢળતી તેજધારા માં સોહતો રાખે , તેમ દીસે .આકાશ અદીઠુ સૌંદર્ય અને પ્રકાશમાનત્વ પ્રાપ્ત કરી , સાંપડ્યા સોહાગી વર સાથે દિનભર અજવાળા નું ઘર પ્રદીપ્ત કરે . જેનું વૃંદ ગાન કરનાર / સાંભળનાર માં થી કોણ જાણે આકાશ ના મનની વાત ?!?! : ગીત :અજવાળા નું ઘર : શ્રી અવિનાશ વ્યાસ : સ્વરાંકન : ગૌરાંગ વ્યાસ : આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે : દેવદિવાળી : ૩૦.૧૧.૨૦૨૦ : : : : 🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙અંદર તો એવું અજવાળું : : માધવ રામાનુજ : : સ્વર ડો. સાવનિ શાહ દિવેટીયા : : સ્વરાંકન : : શ્યામલ સૌમિલ મુનશી : : Jalso LIVE Jamming Session : : જલસો ગુજરાતી મ્યુઝિક એપ યુ ટ્યુબ રિલીઝ 14.3.2020 અહીં નીચે ક્લિક કરીને જોઈશું સાંભળીએ : : : : https://youtu.be/uYC5E5mJwKo?si=BhmIEX4wuA4uqU7y
અંદર તો એવું અજવાળું, અજવાળું…….. ટળવળતી હોય આંખ જેને જોવાને, એ મીંચેલી આંખે ય ભાળું.! અંદર તો એવું અજવાળું, અજવાળું …….
ઊંડે ને ઊંડે ઊતરતાં જઇએ ને તોય લાગે કે સાવ અમે તરીએ. મરજીવા મોતીની મુઠ્ઠી ભરે ને, અમે ઝળહળતા શ્વાસ એમ ભરીએ ! પછી આરપાર ઊઘડતાં જાય બધાં દ્વાર, નહીં સાંકળ કે ક્યાં ય નહીં તાળું અંદર તો એવું અજવાળું અજવાળું……
સૂરજ કે છીપમાં કે આપણામાં આપણે જ ઓતપ્રોત એવાં તો લાગીએ, ફૂલને સુવાસ સ્હેજ વાગતી હશે ને,એવું આપણને આપણે જ વાગીએ. આવું જીવવાની એકાદ ક્ષણ જો મળે……. તો એને જીવનભર પાછી ના વાળું. અંદર તો એવું અજવાળું… અજવાળું….
સંગીત : શ્યામલ-સૌમિલ મુન્શી : : : : 🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯🔯 અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ : : : : : MAKE LIGHT FOR YOU AND FOR OTHERS : પ્રકાશત્વ ભાળ્યું તે આપે :આ અંદરૂની ઉજાસ છે મનુષ્યત્વ નો , જે જિંદગી ભર ની ઝંખના સેવી ત્યારે મળ્યો . નજરાનજર પ્રત્યક્ષપણે દેખવા ની પણ જરૂર ના પડી . મીંચેલી આંખે માનસપટલ પરે મેળવેલું ને જડેલું અજવાળું ,મૂળ માનવી તરીકે હોવાં ની સભાનતા પ્રદિપ્ત કરે અને પછી અન્ય સૌ કોઈ ના અસ્તિત્વ ને પણ પ્રભાવિત કરે , એવી આતુરતા છે : કેવી રીતે મળ્યું ?!? : પ્રિતમદાસ ” હરિ નો મારગ છે શૂરાનો ” કહેતા લખ્યું : ” સિંધુ મધ્યે મોતી લેવા માંહી પડ્યા મરજીવા જોને ” .. ” મહાપદ પામ્યા તે મરજીવા મૂકી મનનો મેલ જોને ” આ સિદ્ધિ ” સાંપડવી ન સહેલ જોને ” . સપાટી પરથી નીચે ઊંડે , ઊભી ગતિએ તળિયે પડ્યા છીપ ખોલી ને , ” મોતીની મુઠ્ઠી ભરીને ” વળી ઉપર પહોંચ્યા . જીવનમુક્ત – હરહંમેશ બચી રહેનાર મરજીવા ની માફક કવિમન પણ સફળ તરવૈયા ના ભાવની અનુભૂતિ કરનાર છે . કારણકે , ભીતર સળવળતી ગહનતા ભણી ડૂબકી ધારી ઝળહળતા શ્વાસપ્રશ્વાસ ભરીને , મુઠ્ઠી ભરાય એટલું – એટલે કે પુષ્કળ – ખૂબ ખૂબ – પ્રચૂર માત્રામાં અજવાળું સાંપડ્યું છે . છીપ એટલે દરિયાઈ પ્રાણી નું “કાલું” નામનું , અંદરની સપાટીએ ચંદ્ર જેવા ચળકાટ વાળું કોચલું . માટે કહ્યું : ” ઝળહળતા શ્વાસ અમે ભરીએ ” જેની પ્રકાશમયતા એટલી હદે વ્યાપક છે , પ્રકાશ ધારા – તેજના પ્રવાહ અને તેજસ્વીતા એટલી તો દેદીપ્યમાન છે , અલોકિક જ્યોતિર્મય છે કે બધાં પ્રકાશ દ્વાર આરપાર ઉઘડતા જાય છે : ” નહીં સાંકળ કે ક્યાંય નહીં તાળું ” : નકૂચા ને આંગળા જ નથી . આરપાર ની ગતિ મેળવી છે : શ્વાસ ઘેરાવો , કંઠે પ્રકાશમાન પ્રાણ પાથરી ભીતરને , ઝળળળ તેજસ્વી કરી આપે છે : સિન્ધુ મધ્યે છીપમાં નું ચંદ્ર રાજ નું ચળકાટ ભર્યું , ચમકદાર અજવાળું મેળવ્યું હોય કે , ગ્રહ મંડળના નિયામક , ધરતી પરના સ્થિત જીવનના સિંચન કરનાર સૂરજની તેજસ્વીતા અને મુખ્યત્વ લેવાય કે એકમેકમાં મોતીસમ પરોવાયેલા મનુષ્યત્વ ના એકતાન , તલ્લીનતા અને સમસંવેદન ના ઝળહળાટ માણો . આવું જીવવાની એકાદ પળ જો મળે તો જીવનભરની સાચવણી . ફુલોને સુવાસ વાગતી નથી . સૃષ્ટિ માં ફેલાઈ જવાની ફોરમ વાગે નહીં . ફુલો ની માફક એક થઈ રહીએ . આપણને આપણે જ વાગીઐ , તેમાં માનવ જીવન ની નિષ્ફળતા માનવી પડે . સર્વ જીવો સહિત એકસાથે વ્યાપી રહેવાની ઝંખના પૂર્ણ થતી રહે ત્યારે જીવન પ્રકાશમય થાય . સુખદ ઉજાસ રેલાય : Luminosity : Spirit Of Assymilation : ઓતપ્રોત મનુષ્યત્વ : પ્રકાશમાનત્વ : મનુષ્ય ને એ જ તો શોભે : અંદર તો એવું અજવાળું અજવાળું : ગીત : માધવ રામાનુજ : આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે : ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૦ BLUE MOON Happening : ચંદની પડવો : : : 🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹 સ્વર ફાલ્ગુની શેઠ અને ગાયક વૃંદ : : સ્વરાંકન અને સંગીત નિયોજન અજીત શેઠ: : : : : : : આ ગીત નું અપલોડ હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. : : : : : : : : : : : ચન્દ્રીએ અમૃત મોકલ્યાં , રે બ્હેન !
વાંસળીથી વિખૂટો થઇને આ સૂર એક ઢૂંઢે કદંબની છાંય.. કે મારગની ધૂળને, ઢંઢોળી પૂછે, મારા માધવને દિઠો છે ક્યાંય.. કે સૂર એક ઢૂંઢે કદંબની છાંય..
યમુનાના વ્હેણ, તમે મૂંગા છો કેમ? કેમ રાધાની આંખ આ ઉદાસ… વહી જતી લહેરખી ને વ્યાકુળ કરે છે અહીં, સરતી આ સાંજનો ઉજાસ… કે બાવરી વિભાવરી ના પગલાંથી લાગણીની રાતરાણી ઝાકળથી ન્હાય.. કે સૂર એક ઢૂંઢે કદંબની છાંય.. – વાંસળીથી વિખૂટો
ઉડતું આવે જો અહીં મોરપિચ્છ તો તો અમે રાખશું સુંવાળા રંગ… મારી તે મોરલીના આભમાં ઉગે છે એક, શ્યામના તે નામનો મયંક… કે જળમાં આ તેજ એનું એવું રેલાય હવે પાતાળે હરિ પરખાય.. કે સૂર એક ઢૂંઢે કદંબની છાંય.. – વાંસળીથી વિખૂટો……
-હરીન્દ્ર દવે : : : : સ્વર : નિશા ઉપાધ્યાય અને ગાયક વૃંદ : રિષભ ગૃપ વડોદરા : મા શક્તિ ગરબા વૃંદ : : આલ્બમ : Best of Rishabh Part 01 : : ગુજરાતી રમઝટ યુ ટ્યુબ રિલીઝ ૨૦ / ૧૦ / ૨૦૨૧ : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : : : https://youtu.be/RfNYCcdWbrg?si=zUhlNIZhk6CmGSe3 🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙🌙
રાત આખી : : સુરેશ દલાલ : : : :
તેં તો રાત આખી વાંસળી વગાડ્યા કરી, મને સૂતીને સપને જગાડ્યા કરી.
બાંવરી આ આંખ મારી આમ તેમ ઘૂમે ને ઝાંઝરથી લજ્જા વેરાય, એકલીના મહેલમાં ઓશિકે જોઈ લ્યોને મધુવનમાં વાયુ લહેરાય.
હું તો બાહુના બંધમાં બંધાયા કરી, તેં તો રાત આખી વાંસળી વગાડ્યા કરી.
નીલરંગી છાંય થઈ તારો આ સૂર મારી યમુનાના વહેણ માંહી દોડે ; જાગીને જોઉં તો જાણું નહીં કે કેમ મોરપીંછ મ્હેકે અંબોડે !
મને અનહદના રંગમાં ડૂબાડ્યા કરી, તેં તો રાત આખી વાંસળી વગાડ્યા કરી.
સ્વર હંસા દવે : : સ્વરાંકન અને સંગીત નિયોજન પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાય : : LIVE for BBC at Pebble Mill , U K : Old Recording : Tangible emotions You Tube Upload & Release 1 / 8 / 2021 : ; અહીં નીચે ક્લિક કરીને જોઈશું / સાંભળીએ : : : :
************************************************ મેં તો ચાંદલો કર્યો છે તારા નામનો : મેઘબિંદુ : : : : .. . .. . મેં તો ચાંદલો કર્યો છે તારા નામનો, ન્હોતું પૂછ્યું તને છે કિયા ગામનો.
તારી આંખોમાં તેજ કૈક એવું જોયું અંજાઈ ગઈ મારી આંખો, સાચું કહું તો મને તારા સિવાય હવે લાગે મલક સૌ ઝાંખો. તને પામ્યા પછી મને લાગ્યો ન ભાર ક્યારેય કોઈ સંતાપનો. મેં તો ચાંદલો કર્યો છે…
તારી એ વાંસળીમાં એવું કેવું જાદુ, તને મળવાની ઈચ્છાઓ જાગે. યમુના, કદંબવૃક્ષ, મોરપિચ્છ મને વ્હાલા વ્હાલા વ્હાલા બહુ લાગે. રમતા ગોવાળિયાઓ સાથે રહીને તું પર્વત ગોવર્ધન ઉપાડતો. મેં તો ચાંદલો કર્યો છે…
← મેઘબિંદુ
સ્વર : ઐશ્વર્યા મજમુદાર : : સ્વરાંકન : ? સંગીત નિયોજન : ? આલ્બમ : નિરાલી ( હું છું ) સારેગામા રિલીઝ ૧૨ / ૧ / ૧૯૮૭ : યુ ટ્યુબ રિલીઝ ૮ / ૧૧ / ૨૦૧૪ : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : : :
રોઈ રોઈ આંસુની ઊમટે નદી તો ( સાંભરણ ) : માધવ રામાનુજ
રોઈ રોઈ આંસુની ઊમટે નદી તો એને કાંઠે કદમ્બ વૃક્ષ વાવજો, વાદળ વરસે ને બધી ખારપ વહી જાય પછી ગોકળિયું ગામ ત્યાં વસાવજો.
આંખોમાં સાંભરણ ખૂંચશે કણાની જેમ પાંપણ નાં દ્વાર કેમ દેશું? એક પછી એક પાન ખરશે કદમ્બ નાં ને વેળામાં વીખરાતાં રેશું.
છલકાતું વહેણ કદી હોલાતું લાગે તો વેળુમાં વીરડા ગળાવજો.
આઠમની ધોધમાર મધરાતે એક વાર પાનીએ અડીને પૂર ગળશે, પાણીની ભીંતો બંધાઈ જશે ગોકુળને તે દી’ ગોવાળ એક મળશે.
લીલુડાં વાંસવન વાઢશો ન કોઈ, મોરપીંછિયું ને ભેળી કરાવજો.
પૂનમની એકાદી રાતના ઉજાગરાને સાટે જીવતર લખી જાશું, અમથું યે સાંભરશું એકાદા વેણ માં તો હૈયું વીંધાવી ને ગાશું.
ભવભવ ની પ્રીતિનું બંધાણી ભેટે તો વનરાવન વાટે વળાવજો! લીલુડાં વાંસવન વાઢશો ન કોઈ, મોરપીંછિયું ને ભેળી કરાવજો.
– માધવ રામાનુજ
સ્વર : વિભા દેસાઇ
સ્વરાંકન : ક્ષેમુ દિવેટીયા : ફિલ્મ : કાશી નો દીકરો : : : : ⛵: અહીં ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : ઓરિજીનલ રિલીઝ : HMV સારેગમા : : સંગીત સુધા રિલીઝ ૨૫ / ૭ / ૨૦૨૧ : ⛵ https://youtu.be/hp9q2fLj2gU?si=IDlDUCxYh2iDhBeQ ⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵⛵ : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે ઈન્ડિયા : : “સાંભરણ ” : કૃષ્ણ – પ્રેમ નું આ ગોપી ગીત શ્રી કૃષ્ણ ના ગોકુળ થી મથુરા નગરીમાં ચાલ્યા ગયા બાદ પાછા ફરવા ના એંધાણ ક્યારેય ના મળ્યાં : તેનાંથી સર્જાયા ઝૂરવું , તલસવું, હીજરાવું ના ભાવે અઢળક આંસુ વહાવી જીવવાની સ્થિતિ ની ધારણા રેખાંકિત કરતી ગોપી નું વિરહ ગીત છે. તદુપરાંત , એમાં બાલ કૃષ્ણ ના ગોકુળ માં અષ્ટમી ની રાત્રી એ થયેલા કા’ના ના આગમન ની જયતા , ગોપ સ્વરૂપે કૃષ્ણ – સંગ રાતભર માણેલી કૃષ્ણ રાસ લીલા ના ઉજાગરા ની યાદી , અને છેવટે કૃષ્ણ વિરહ માં થતાં ટળવળાટ ની અંતિમે થયેલી વિરહ વ્યાકુળતા, અને તેમ છતાં , આવનારી કોઈ એક અષ્ટમી ની રાત્રી એ ગોવાળ સ્વરૂપે ગોકુળ માં ફરી એકવાર આગમન થતાં સાંપડી શકાતાં સાનિધ્યમાં જીવવાની ઝંખના ની ઉત્કંઠા અને ઉમેદ હૈયું વિંધ્યા ના ભાવે ગાવા માં આવી છે . : : આપણાં કાવ્ય શાસ્ત્ર માં આઠ નાયિકા હોવાં નું કહ્યું છે : સ્વાધીન પતિકા , ખંડિતા , અભિસારિકા , કલહાંતરિતા, વિપ્રલબ્ધા, પ્રોષિતભર્તૃકા, વાસકસજજા , અને વિરહોત્કંઠા : : : : : માધવ રામાનુજ ના “સાંભરણ” કાવ્ય ગીત ની નાયિકા ગોપી , વિરહોત્કંઠા : એટલે કે અહીં ( કૃષ્ણ ) વિરહ થી ઉત્કંઠ / ચિંતા માં પડેલી નાયિકા છે. : :
પેન્ડિંગ .. . ત્રણેય અંતરા વિશેષે.. .
Pending visit this post again later on to enjoy the appreciation of the Song : : : : નવેમ્બર 17 , 2021 : : કારતક સુદ તેરસ : : પૂણે : : : : : : : :
*********************”**””*””****************** ગોકુળ વ્હેલેરા પધારજો રે : : નરસિંહ મહેતા : : : : સ્વર : પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાય : : સ્વરાંકન અને સંગીત નિયોજન : પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાય : : T Series Release 16 / 3 / 1994 : Super cassette You Tube Release 7 / 11 / 2014 : : આલ્બમ : કંઠે ગુલમહોર નો ઠાઠ : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : : :
ઉપર ક્લિક કરો અને જુઓ U Tube release : સ્વર : ધ્રુતિ વચ્છરાજાણી સાથે Video graphy , sound editing / mixing : ધ્યેય વચ્છરાજાણી દક્ષેશ ધ્રુવના સ્વરાંકન માં Music Track શ્યામલ અને સૌમિલ મુન્શી ના આલ્બમ હસ્તાક્ષર પરથી , DDs Octave Uploaded
ગોકુળ માં કોકવાર આવો તો કાહન : માધવ રામાનુજ : સ્વર : દક્ષેશ ધ્રુવ : સ્વરાંકન દક્ષેશ ધ્રુવ : : અમર ભટ્ટ યુ ટ્યુબ રિલીઝ : : ૧૬ / ૧૨ / ૨૦૨૫ : ૧૫ :૩૦ ક. : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : : : https://youtu.be/T55TE7zBsQE?si=tzCIhKHfYQd2GRpk
ગોકુળ માં કોકવાર આવો તો કાહન : માધવ રામાનુજ : : સ્વર : સરોજ ગુંદાણી : સ્વરાંકન અને સંગીત નિયોજન : રસિકલાલ ભોજક: : સ્વરઈશ્વર ગીરિશ પ્રકાશ યુ ટ્યુબ રિલીઝ ૧૨ / ૨ / ૨૦૨૧ : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : : : https://youtu.be/EORsN3H0gbM?si=T63M2vI1QRNtJKGx
ગોકુળમાં કોકવાર આવો તો કા’ન, હવે રાધાને મુખ ના બતાવશો; ગાયોનું ધણ લઇને ગોવર્ધન જાવ ભલે, જમનાને કાંઠે ના આવશો.
તાંદુલની પોટલીએ પૂનમની રાત ભલે બાંધીને આવો ગોકુળમાં, અડવાણે નૈં દોડે કોઇ હવે, વિરહાના રાજ નહિ જીતો ગોકુળનાં; સમરાંગણ તમને તો શોભે હો શ્યામ, વગર હથિયારે ત્યાં જ તમે ફાવશો !
પાણી તો ધસમસતા વહેતા રહે ને એમ ગોકુળમાં વહેતી થઈ વાતો; એમ કોઈ પૂછે તો કહી ના શકાય અને એમ કોઈ ભવભવનો નાતો, ફળિયામાં, શેરીમાં, પનઘટ કે હૈયામાં, બાજી રહ્યા છે નુપૂર… એકવાર યમુનામાં…
ઝુકેલી ડાળી પર ઝુક્યું છે આભ કંઈ, જોવામાં થાય નહીં ભૂલ; એવું કદંબવૃક્ષ મહેંકે છે ડાળી પર, વસ્ત્રો હશે કે હશે ફૂલ, પાણી પર અજવાળું તરતું રહે ને એમ, આંખોમાં ઝલમલતું નૂર… એકવાર યમુનામાં…
કાંઠો તો યમુનાનો, પૂનમ ગોકુળીયાની, વેણ એક વાંસળીના વેણ; મારગ તો મથુરાનો, પીંછુ તો મોરપિચ્છ, નેણ એક રાધાના નેણ, એવા તો કેવા ક’હેણ તમે આવ્યા કે લઈ ચાલ્યા દૂર દૂર દૂર… એકવાર યમુનામાં…
શ્રાવણ માસમાં પણ ઉત્તર ભારતમાં ભારે વર્ષા હોય ખરી; પૂરનાં પાણી ફરી વળે અહીંની ઘણી નદીઓનાં. પરંતુ,“એકવાર યમુના માં જે પૂર આવ્યું ‘તુ એવું પૂર ત્યાર પછી ક્યારેય આવ્યું નહીં “કારણકે , શ્રાવણી આઠમ ના પૂરની એ રાતે માતા દેવકીના આઠમા સંતાન તરીકે બાલકૃષ્ણ નો જન્મ થયો અને તે પણ મથુરાના કારાગારમાં. : વાસ્તવમાં અષ્ટમી તિથિ શક્તિનું પ્રતિક છે. શ્રી કૃષ્ણ શક્તિશાળી, આત્મનિર્ભર અને પરબ્રહ્મ છે, તેથી તેમનો જન્મ અષ્ટમીના રોજ થયો હતો. કૃષ્ણ ચંદ્રવંશી હતા. ચંદ્ર રાત્રે ઊગે છે . આમ કૃષ્ણ જન્મ તેના પૂર્વજોની હાજરીમાં થયો કહેવાય. મથુરાના ક્રુર રાજા કંસે ભગિની દેવકી અને ભગિની પતિ વાસુદેવ ને વર્ષો સુધી બંદીવાન બનાવી રાખેલાં અને આ પહેલાં એમનાં સાતેય સંતાનો ની સ્વહસ્તે હત્યા કરી હતી. વિશેષતઃ એક અંકાશી દેવ વાણી અનુસાર આઠમો ભગિનીય મામા કંસ ને ભવિષ્યમાં મારનાર હોય એની જન્મતાં ની સાથે જ હત્યા કરવા કંસ તત્પર હતો. પિતા વાસુદેવ બાળકૃષ્ણ ને કંસ ની જીવલેણ / મારક નજર થી બચાવીને બંદીકોષ્ઠમાંથી મથુરા નગરી થી દૂર યમુના ની વિફર્યા પાણીની રેલસોંસરવા નીકળ્યા . બાળકૃષ્ણ ના ચરણ સ્પર્શ થતાં જ યમુનાજી એ નિરમ્યાં અને ધર્યા સુરક્ષિત મારગે શેષનાગની છત્ર છાયા હેઠળ, અનરાધાર વરસાદ થી બચાવીને, રાતોરાત યમુના પાર ‘ગ્વાલ – ગ્રામ’ ગોકુળ પહોંચીને ત્યાંના ગ્રામાધિપતિ નંદબાબા અને યશોદા મૈયા ના નિવાસે છોડી આવ્યા જ્યાં હવે એમનો લાડલો પુત્ર નટખટ લડ્ડુ ગોપાલ / કાહના / કાન્હા/ કનૈયા / ગોવર્ધન નામોથી તાદ્દશ બનીને આગવી નીતિ-રીતી ની સમજ આપવાનાં ઉદ્દેશ્યથી રચેલ કૃષ્ણ- રાસ- લીલાં ના પ્રયોગ થી ગોકુળ – નિવાસીઓ નાં અને ગોપ – ગોપીઓ નાં મન હરી લેશે , વહાલવંચું તરીકે સૌ પોતીકાં નું ભલું કરશે અને અનેક વિપદાઓ થી બચાવશે. કંસે મોકલેલા દુષ્ટ અસુરો નો અને ઘાતકી અત્યાચારીઓ નો નાશ કરશે. દેવરાજ ઈન્દ્ર ના પ્રજાને અતિ વર્ષાથી પ્રતાડિત કરતા રહીને જીવનભર નિરાધાર , અસહાય અને નિરુપાય બનાવવાના જોહુકમી છલ ઉપર રોક લગાવી ને , વર્ષોવર્ષ ના આ કૃત્ય નો ત્યાગ કરવા ની સમજ આપશે. જેનાથી લોક સમૂહ હક્ક – હિતાર્થે પ્રોત્સાહિત થતાં રહેશે. યમુના જળ નાં લાભ ઉપયોગ થી ત્યાંના ગૌધણ ને અને રહીશ ગોપાલ પ્રજાને વંચિત કરનાર ઝેરીલા કાલિય નાગરાજ નું મર્દન કરીને / અભિમાન તોડી ને ગોકુળ કાંઠા છોડી જવા લાચાર બનાવશે. મથુરાના સામ્રાજ્ય માં ગૌરક્ષા નું અને ગોકુળ નું , દૂધ ઉત્પાદન ના સહિયારા પ્રજાલક્ષી કેન્દ્ર તરીકે નું ખરેખરું મહત્વ સ્થાપિતકરશે. કાન્હા ની આગેવાની હેઠળ દહીં મિસરી માખણ ની ચોરી ની અને લૂંટ ની તથા મથુરાના મારગે માથે ધરીને લઈ જતી ગોપીઓને રોકીને ગોરસ મટુકી ફોડવાની અને ઊતારી લઈને કદંમ્બ પર્ણો ના દડિયા માં મૂકી આરોગી જવાની તોફાની પ્રવૃત્તિ પાછળ કાન્હા ની, મથુરા નગરી ના વ્યાપારીઓ ની સામ્રાજય પ્રેરિત ગ્રામ્ય પ્રજા ને આર્થિક શોષણ કરીને ગરીબ રાખવાની નીતિના વિરોધ ની , અને અન્યાય સામે બંડ પોકારવા ની ક્રાન્તિકારી યોજના હતી . કૃષ્ણ ની વાંસળી ના સૂર કાને પડતાં પ્રેમાવેશે તુરંત દોડી આવતી અને કૃષ્ણ સાથે તાદાત્મ્ય સાધવા સદાય પ્રતીક્ષારત , તત્પર અને તલ્લીન , વ્હાલસોયી ગોપીઓ અને સર્વેસર્વા રાધા સંગે કૃષ્ણનો સખી પ્રેમ હજારો વર્ષ સુધી કૃષ્ણ ભક્તો ને કૃષ્ણાકર્ષણ્ણિક સમય માં લઈ જશે. યુવા વયે અને પ્રૌઢ વયે પણ શ્રી કૃષ્ણ દરેક સ્પર્ધામાં, દરેક યુદ્ધમાં, દરેક વાટાઘાટોમાં પોતાને શ્રેષ્ઠ સાબિત કરતા રહ્યા. આગળ જતાં , મથુરા નરેશ તરીકે અને ત્યારબાદ દ્વારકાધીશ તરીકે આ કેશવ / વાસુદેવ / શ્રી કૃષ્ણ, ભગવત ગીતા ના રચયિતા જ્ઞાન યોગી અને કર્મ યોગી તરીકે અને યુગદ્રષ્ટા / યુગ પ્રવર્તક તરીકે ઓળખાશે અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ના નામે પુંજાશે.
આમ થતાં, શ્રી કૃષ્ણ ના સમય નો એક યુગ પુરો થયો અને નવા કલિયુગ માં આપણી સમક્ષ કૃષ્ણ સંબંધિત અનેકવિધ અનુશ્રૃતિઓ અને કથા કહાણીઓ વચાળે “એક વાત” રહી ગઈ અને તે એ કે “એકવાર યમુના માં જે પૂર આવ્યું ‘તુ એવું પૂર ત્યાર પછી ક્યારેય આવ્યું નહીં ” એ કારણે કે તે સમયે મથુરાથી એકવાર માથે મુકીને કોઈ લાવ્યું’તું વાંસળીના સૂર…” આવી ઘટના એક યુગમાં એક વાર જ બને અને તેનું પુનરાવર્તન કદીયે થયું નહિ. કવિ શ્રી માધવ રામાનુજ અહીં પ્રસ્તુત કૃષ્ણ જન્માષ્ટમી ના આનંદ પર્વ ની , તથા લડ્ડુ ગોપાલ ના / કાન્હા ના ગોકુળ ગ્રામ માં વીતેલા બાળપણ અને સાથે સંકળાયેલ ઘટના – ચિહ્નો અને ઓળખ- પિછાન આપીને કાવ્ય ગીત માટે લક્ષ્ય -સરત સાધે છે. મોહક દ્રશ્યો રેખાંકિત કરવાની જરૂર પડતી નથી કારણકે એ કિંવદંતી અને કહાણી જગ- મશહુર હોય સ્મરણ સૌ ને છે.. તોયે ઉપરોકત આમુખ માંડ્યા બાદ વાંસળી થી શરૂ કરીને રસ દર્શન વિસ્તૃત કરશું. : : વાંસળી બજાવતા મોહન / કૃષ્ણ ના હોંઠ પરે માયા બિરાજમાનહતી. મોહનની ચંચલ ચતુર અંગૂલી ઓ વાંસળી પર ફરે કે નીકળ્યાં સૂર રહસ્યમય રીતે મર્મ ને અસર કરે. અંગુરી એ માદક મુદરી પીધી હોય , જાણે કે મુદરી પર રાધા નું નામ વહેતું થયું હોય ને રાધાજી દોડી આવી મધુર સ્વર સુણે. મુરલિયા બાજે ને રાધા ગોરી લાજે, પાણીડાં ભરવા નું ભૂલે ને ગોવર્ધન શ્યામ ગોધન ને ભૂલે. કંઈક આવાં રેલાવતાં આવ્યાં હતાં મોહનની વાંસળી ના સૂર. “મથુરાથી એકવાર માથે મુકીને કોઈ લાવ્યું’તું વાંસળીના સૂર…”
बाजे रे मुरलिया बाजे। अधर धरे मोहन मुरली पर, होंठ में माया बिराजे॥ बाजे रे मुरलिया बाजे॥
हरे हरे बांस की बनी मुरलिया, मर्म मर्म को अंगुरिया। चंचल चतुर अंगुरिया जिस पर, कनक मुन्दरिया साजे॥
पीली मन्दुरी अंगूरी श्याम, मुंदरी पर राधा का नाम। आखर देखे सुने मधुर स्वर, राधा गोरी लाजे॥
भूल गयी राधा भरी गागरिया, भूल गए गो धन को सांवरिया। जाने ना जाने एह दो जाने, जाने लग जग राजे॥ — પંડિત નરેન્દ્ર શર્મા : Classical कृष्ण भजन : સ્વર : શ્રી ભીમસેન જોષી અને લતા મંગેશકર : સ્વરાંકન અને સંગીત : શ્રીનિવાસ ખલે અને અનિલ મોહિલે : : અહીં ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : https://youtu.be/GP6dt_qW5qE?si=ud-PIp7q_qk_gKR7
કૃષ્ણ જન્મ થી ” નંદ ઘેર આનંદ ભર્યો , જય કનૈયા લાલ કી ” : આટલી વાત રહી ગઈ. : “પાણી તો ધસમસતા વહેતા રહે ને એમ ગોકુળમાં વહેતી થઈ વાતો;” : યમુના માં ચડ્યાંપૂર ના વેગીલા પાણી દોડી ને ધસી જતાં હતાં. કંસ આઠમા ભગિનીય ને મારવા લાગ્યો ત્યારે એ તો વીજ હતી જે આકાશે પલાયન થઈ ગઈ અને કંસ ખસિયાણું મ્હોં પાડી સાંભળી રહ્યો અંકાશી દેવ વાણી , ” .. . તને મારનારો તો ગોકુળમાં ક્યારનો ય જન્મી ચૂક્યો છે.. . ” : પહેલાં તો નિરુપાયે નિષ્ક્રિય થઈ ક્રોધ માં બેસી રહ્યો. પણ પછી કૃષ્ણ ને છલ કપટ કરીને મારવા માટે આસુરી અનુચરો ની મદદ લીધી. : : આ બાજુ ગોકુળ ગ્રામ ના “ફળિયામાં, શેરીમાં, પનઘટ કે હૈયામાં, બાજી રહ્યા છે નુપૂર.” આ બધાં જન્માષ્ટમી ના વધામણાં નો અને જન્મોત્સવ નો કૃષ્ણનું સાથે શું સંબંધ ? એમ પૂછવામાં કહો તો કંઈ નહિ અને સમજો તો , “એમ કોઈ ભવભવનો નાતો.” જન્મો જનમ નો નાતો. : કેવાં સરસ સ્નેહ મેળ ના સંબંધો ભવનીય અને મનનીય રહે , નહિ!?
“ઝુકેલી ડાળી પર ઝુક્યું છે આભ કંઈ, જોવામાં થાય નહીં ભૂલ; એવું કદંબવૃક્ષ મહેંકે છે ડાળી પર, વસ્ત્રો હશે કે હશે ફૂલ, પાણી પર અજવાળું તરતું રહે ને એમ, આંખોમાં ઝલમલતું નૂર… “ : ( દ્વિતીય અંતરો ) : : : :
યમુના માં સ્નાન – મગ્ન ગોપીઓનાંવસ્ત્રાહરણ ના વિવાદીત પ્રસંગ ને તથા કૃષ્ણ અને સાથી ગોવાળિયા ની હરકત ને કવિ અહીં અનાવૃત કરતા નથી. ત્યારે આ ગોપીઓએ જયા – પાર્વતી જેવું જ કાત્યાયની વ્રત સારા વર મેળવવા રાખેલું. કવિ એ કહ્યું છે કે, અહીં ઝુકેલી ડાળી પર આભ ઝુક્યું છે એ સારું કે “કંઈ, જોવામાં થાય ભૂલ નહીં થાય.”: કદંબવૃક્ષ ની ડાળી પર ,” વસ્ત્રો હશે કે હશે ફૂલ” કદંમ્બ નાં. : ઝુકીને જોવાથી પુષ્ટિ સમજો તો બહાલી આપવાની છે કે વસ્ત્રો ની સુગંધ છે કે ( વર્ષા રિતુ માં એક સાથે ખીલ્યાં , આક્રમક માદક ) સુગંધી પ્રસારનાર ( દેવકોટિ નાં ) કદમ્બ નાં ( લાલ રંગના પીળાં – કેસરી પૂર્ણ ગોળ ) ફૂલો ( અને વિકસતી ગોળ કળીઓ ) ની સુગંધ છે. દોઢસો ફૂટ ઊંચા કદંબવૃક્ષ ના અડધાં ફૂટ થી અક્કેક ફૂટ સુધીના ઊલટી દિશામાં દડિયા જેમ વળેલા પર્ણો અને ટોચે ઉપસ્યા મુકુટાકૃતિ વચાળે લપાતા છુપાયા ગ્વાલ બાલમિત્રો સાથે કાન્હા એ શી ‘નટખટાઈ’ મચાવી છે અને સુગંધ ની કંઈ માદકતા પ્રસરી છે એ જોવા માટે ઝુકી શકતાં આભ સિવાય અન્ય વળી કોણ મળે !? અહીં કવિ એ રજૂ કરેલ પ્રસંગોચિત અવલોકન ખૂબજ સુંદર પ્રતિભાવ રૂપે વ્યક્ત થયું છે. : “પાણી પર અજવાળું તરતું રહે ને એમ, આંખોમાં ઝલમલતું નૂર… ” : તેજ – પ્રભા કહો કે પ્રકાશ ની જયોતિ , ઝળકતી ચળકતી દીઠી છે જોનારે જાણે કે પાણી પર તરતું ગોપીઓ નું અક્ષતઅજવાળુંતરતું સરકી જતું દીસે છે. : ઉપરાંત અહીં ભાવક ને , વખતે યાદ આવે ય ખરું કે કાલિય મર્દન વખતે કાન્હા એ કદંબવૃક્ષ ની ઊંચી ડાળે જઈને યમુનાજી ના ઝેરી જળમાં કૂદકો લગાવી કાલિય નાગ નું અભિમાન તોડેલું. આ થઈ વાત કદંબવૃક્ષ ની અને કદંબ ના અમૃત રસ ઝરંતા ફૂલોની મધુર માદક સુગંધી ની ..’મદુરાઈ’ : ::
Radha ji ‘s Eyes Staring into Krishna’s departing road towards Mathura.
“કાંઠો તો યમુનાનો, પૂનમ ગોકુળીયાની, વેણ એક વાંસળીના વેણ; મારગ તો મથુરાનો, પીંછુ તો મોરપિચ્છ, નેણ એક રાધાના નેણ, એવા તો કેવા ક’હેણ તમે આવ્યા કે લઈ ચાલ્યા દૂર દૂર દૂર… એકવાર યમુનામાં…” : ( તૃતીય અંતરો ) : : : :
શ્રી કૃષ્ણ સાથે સંકળાયેલ બધું જ અજોડ છે; જેમકે , યમુના નો કાંઠો, પૂનમ ની રાસલીલા, કદંબવૃક્ષ, વૃંદાવન અને વાંસળીના સૂર, મોરપિચ્છ, ગોપીઓનાં નૂપુર, મથુરાનો મારગ અને રાધાના નેણ .: : કૃષ્ણ ના વ્યક્તિત્વ સાથે એકત્વ અને તાદાત્મ્ય સાધનાર આ બધી સાન ઈશારત છે. : : યમુના ભારત ની સાત પવિત્ર નદીઓમાં ની એક હોય અને ભાગવત માં વર્ણવ્યા અનુસાર શ્રીકૃષ્ણની બાળલીલાં / પુનમ ની રાસલીલા યમુના કાંઠે / વૃંદાવન માં ઘટિત થવા ને લીધે કહ્યું છે કે “કાંઠો તો યમુનાનો “: વૃંદાવન ના દરેક વૃક્ષ પર ‘ શ્રી રાધા’ લખ્યું કહેવાય છે. વૃંદા એટલે તુલસી ; રાધા ને પણ વૃંદા કહે છે. તુલસીશ્યામઅને રાધાકૃષ્ણના બોલમાં , દૈવી તદ્રુપતા નું સંવેદન સમાયું છે . ગોકુળ વનરાવન તે વૃંદાવન , જ્યાં પર્ણ પર્ણ માં ગ્વાલા ગ્વાલિન : નંદ જશોદા અને રાધા : કૃષ્ણમય – તદ્રુપ થયાં જોવા મળે , જેને પગલે હ્યાં ના મુગ્ધ તત્વ માં ધ્યાન મગ્ન થવું મળે .: વૃંદાવનમાં ની રાધાકૃષ્ણની પ્રણયગોષ્ઠિ-ક્રીડાને અનુલક્ષીને કવિ જયદેવે ‘ગીતગોવિંદ’ રચ્યું હતું. : અહીં રહેતા નાગજાતિના મુખી કાલિય નાગરાજ ને શ્રીકૃષ્ણે હરાવ્યો અને નાગજાતિના લોકોને તે પ્રદેશની બહાર હાંકી કાઢ્યા. એ પરથી કાલીય મર્દન ની કિંવદંતી રચાઈ હોય શકે. : હજાર મંદિરો ધરાવતા વૃંદાવનમાં દર પૂનમે તેમજ હોળીની રાત્રિ દરમિયાન કૃષ્ણ રાસ રમવા આવે છે. અહીંની રેતીને ‘રમણરેતી’ કહેવામાં આવે છે. આ રમણરેતી માં કૃષ્ણના પરમ ભક્તો આળોટવા નો લહાવો લેતા હોય છે. આ રીતે કૃષ્ણની પ્રસાદી મેળવ્યા નું સમજે છે.જન્માષ્ટમીના દિવસે દરેક વ્રજવાસી રાસમાં ઝૂમે છે. નાનાબાળકને કૃષ્ણનું સ્વરૂપ ગણીને તેને શણગારેછે. જ્યાં સુધી તેણે કૃષ્ણનો વેશ ધારણ કર્યો હોય ત્યાં સુધી તેને સ્ત્રીઓ ખભા ઉપરથી નીચે ઉતારતી નથી. : : મોરપિચ્છ તો શ્રી કૃષ્ણ ની ઓળખ છે. : એક વખત કાન્હા ની મોરલી ના મધુર , મંજુલ મંદ્ર સુસ્વર વ્યોમ મંડલ થકી ગોવર્ધન પર્વતની ધરા પરે ચોપાસ આંદોલિત થતાં , વૃક્ષ વૃક્ષ ના વિશ્રાંતિ સ્થાન પરેથી અસંખ્ય મોર પંખીઓ કાન્હા પાસે દોડી આવ્યા અને હર્ષોલ્લાસ સાથે કાંટે દાર પગ થી ઠેકડા મારી , ધરતી ધૃજી ઉઠે ને વૃંદાવન ગૂંજી ઉઠે તેમ સપ્તરંગી મોરપંખ ફેલાવી , ઝુલાવી , ફફડાવી ને થનગનતા નૃત્ય નર્તન કરતા રહ્યા . મોરરાજે કમળંકિત ચરણનાં સ્પર્શ કરી કાન્હા ને એ મનમોહક ,તાલબધ્ધ સમૂહનૃત્ય માં સામેલ કરતા , બહુરંગી મોરગણ ને મોરલીની ધૂન પર સ્વર્ગીય સુખ ની ચરમસીમા પ્રાપ્ત કરાવનાર કાન્હા ના સંમોહક મોર નૃત્ય નો અવિસ્મરણીય અનુભવ થયો . કાન્હા ની બંસરી સ્વતઃ સૂર રેલાવી રહી .દેવી દેવતાઓ અને પ્રકૃતિ સ્વયં , આવું અપ્રતિમ ભવ્ય દ્રશ્ય અમીટ નજરે જોતાં રહ્યાં , જ્યાં સુધી સૌ મોરગણ થાક્યાં અને નિશ્ચેષ્ટ થઇ પડ્યાં. તે પછી કૃષ્ણ નર્તન જગતમાં સૌપ્રથમવાર નિર્માણ પામ્યું જે દિવસ ને રાત્રિ સુધી અવિરતપણે ચાલુ રહ્યું . અટક્યું ત્યારે , સમસ્ત પૃથ્વી પર શાંતતા વ્યાપ્ત થતાં પહેલાં , પ્રકૃતિના નીરવ તત્વો માં , એ સંગીત અને નૃત સંમિલિત થઇ ગયું .પરમ સુખ ના સર્જક અને ભાવનોત્તેજક સુખાંત ના રચયિતા શ્રીકૃષ્ણ ને , મોર રાજે “સદૈવ આભારી રહીશું” કહીને ગુરુ દક્ષિણા રૂપે , એમની એકમાત્ર ધનીકતા,અતિ શોભનીય મોરપીંછ ધારણ કરવા વિનંતી કરી અને અત્યાનંદ ના મોટાં મોટાં અશ્રુ સાથે , અસંખ્ય મોરપિચ્છ વિખેર્યા જે મોરગણ હજુ સુધી વિખેરતા રહ્યાં છે . શ્રીકૃષ્ણ , માથે કે મુગૂટ માં હરહંમેશ મોરપિચ્છ ખોસે જે દર્શાવે છે કે “જિવનના સર્વ રંગ કૃષ્ણ સાથે દેદીપ્યમાન” છે . : : : : આવી અનેક કિંવદંતી અને અનુશ્રૃતિઓ જગ મશહુર હોય સર્વ ને વિદીત છે એનાં બોલ વચન કથન અને એની અંતર્ગત રહેલ કૃષ્ણ નો યુગ પ્રવર્તક સંદેશ. : શ્રી કૃષ્ણ સાથે સંકળાયેલ આ બધી સાન ઈશારત ના નામોલ્લેખ માત્ર થી ભાવક સમક્ષ એ એકાત્મિક / પર્યાયિક / કોનગ્રૃઅન્ટ ( congruent : corresponding to character of Shrikrishna ) કહેણ દ્વારા જાણેલું ને જાણીતું દ્રશ્ય ફરી ફરીને પ્રગટ થઈ શકે છે , જે કૃષ્ણ જન્મોત્સવ ના અહીં પ્રસ્તુત ગીતમાં પણ માણી શકાય છે, એનો આનંદ થજો. : : ” એવા તો કેવા ક’હેણ તમે આવ્યા કે લઈ ચાલ્યા દૂર દૂર દૂર…”: આમ વાત રહી ગઈ તે એ કે, ” “એકવાર યમુનામાં આવ્યું’તુ પૂર, મથુરાથી એકવાર માથે મુકીને કોઈ લાવ્યું’તું વાંસળીના સૂર…”
