ઉમા – મહેશ્વર : રામનારાયણ વિ પાઠક, ‘શેષ’ : : : :
‘અરે ભોળા સ્વામી! પ્રથમથી જ હું જાણતી હતી, ૧
ઠગાવાના છો જી જલધિમંથને વ્હેંચણી મહીં.
જુઓ ઇન્દ્રે લીધો તુરગમણિ ઉચ્ચૈઃશ્રવસ, ને
વળી લીધો ઐરાવત જગતના કૌતુક સમો,
લીધી કૃષ્ણે લક્ષ્મી, હિમસમ લીધો શંખ ધવલ,
અને છૂટો મૂક્યો શશિયર સુધાનાં કિરણનો,
બધાએ ભેગા થૈ અમૃત, તમને, છેતરી, પીધું ૭
અને —’ ‘ભૂલે! ભૂલે! અમૃત ઉદધિનું વસંત શી? ૮
રહી જેને ભાગ્યે અનુપમ સુધા આ અધરની!’ ૯
‘રહો, જાણ્યા એ તો જગમહીં બધે છેતરાઈને ૧૦
શીખ્યા છો આવીને ઘરની ઘરુણી એક ઠગતાં.
બીજું તો જાણે કે ઠીક જ. વિષ પીધું ક્યમ કહો?’ ૧૨
‘બન્યું એ તો એવું કની સખી! તહીં મંથન સમે, ૧૩
દીઠી મેં આલિંગી જલનિધિસુતા કૃષ્ણતનુને,
અને કાળા કંઠે સુભગ કર એવો ભજી રહ્યો,
મને મારા કંઠે મન થયું બસ્ એ રંગ ધરવા, —
મૂકી જો, આ બાહુ ઘનમહીં ન વિદ્યુત્ સમ દીસે!’ ૧૭
તહીં વિશ્વે આખે પ્રણયઘન નિઃસીમ ઊલટ્યો. ૧૮
અને એ આશ્લેષે વિષ જગતનું સાર્થક બન્યું! ૧૯
( શિખરિણી )
— રામનારાયણ વિ પાઠક, : : ‘ શેષ’ ના કાવ્યો , પૃષ્ઠ ૫૨ .
સ્રોત : પુસ્તક : બૃહદ ગુજરાતી કાવ્યપરિચય ભાગ – 1 (પૃષ્ઠ ક્રમાંક 78) : સંપાદક : મોહનભાઈ પટેલ, ચન્દ્રકાન્ત શેઠ
પ્રકાશક : ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ , વર્ષ : 1973
ઉમા – મહેશ્વર : રામનારાયણ વિ પાઠક ‘શેષ’ : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે ઈન્ડિયા : સપ્ટેમ્બર ૧૧ , ૨૦૨૬ : શુક્રવાર શ્રાવણ વદ અમાસ : :
ઉમા – મહેશ્વર : રામનારાયણ વિ પાઠક ‘શેષ’ નું શિખરિણી છંદ માં રચાયેલ છંદોબદ્ધ કાવ્ય ( metrical Conversation Poem ) માં , શિવ પાર્વતી વચ્ચેના ‘સંવાદ કાવ્ય’ તરીકે પતિપત્ની ની દાંપત્ય જીવન – છબી સમું , પ્રીતિભાવ નું સવિશેષ તો , મહાદેવ – મહાદેવી : ઉમા મહેશ્વર નાં , ‘મનુષ્યવત યુગ્મ પ્રેમ’ નું સુંદર કાવ્ય છે . : :
સમુદ્ર મંથનની પૌરાણિક કથા ને કવિ શ્રી રામનારાયણ વિ પાઠક ‘શેષ’ દ્વારા , નવેસરથી શિખરિણી જેવી અદભૂત છંદોબદ્ધ રચના ના શબ્દ સૌંદર્ય માં મઢાઈ ને , દાંપત્ય પ્રેમ, ઈર્ષ્યા, ત્યાગ અને ખળખળતા વિષના , અમૃતમાં થયેલ રૂપાંતર ની કથની નો , સૃષ્ટિ ના વધારેમાં વધારે ભલું કરવા માટે નો જનહિતવાદી ઉપયોગ , રૂપકાત્મક તરીકે કરવામાં આવ્યો છે . : :
‘અરે ભોળા સ્વામી! પ્રથમથી જ હું જાણતી હતી, ૧
ઠગાવાના છો જી જલધિમંથને વ્હેંચણી મહીં.
જુઓ ઇન્દ્રે લીધો તુરગમણિ ઉચ્ચૈઃશ્રવસ, ને
વળી લીધો ઐરાવત જગતના કૌતુક સમો,
લીધી કૃષ્ણે લક્ષ્મી, હિમસમ લીધો શંખ ધવલ,
અને છૂટો મૂક્યો શશિયર સુધાનાં કિરણનો,
બધાએ ભેગા થૈ અમૃત, તમને, છેતરી, પીધું ૭
અને —’ ‘ ( પંક્તિઓ ૧ થી ૭ + ) : :
ધન, સંપત્તિ અને ઈન્દ્રાસનના કારણે અભિમાની ઈન્દ્રએ તે પારિજાત પુષ્પ પોતાના પ્રિય હાથી ઐરાવતના મસ્તક પર મૂકી દીધુ. તે પુષ્પનો સ્પર્શ થતા જ હાથી વિષ્ણુ ભગવાનની જેમ તેજસ્વી થઈ ગયો. તેણે ઈન્દ્રની અવગણના કરી અને દિવ્ય પુષ્પને પગ નીચે કચડી વન તરફ જતો રહ્યો. તેમના દ્વારા આપવામાં આવેલ પુષ્પનું આ રીતે અપમાન થતા ઋષિ અત્યંત ક્રોધિત થયા. તેમણે ઈન્દ્રને શ્રી (લક્ષ્મી) વગરના થઈ જવાનો શ્રાપ આપ્યો.
દુર્વાસા ઋષિના શ્રાપના કારણે લક્ષ્મી તે જ ક્ષણે સ્વર્ગલોકમાંથી અદ્રશ્ય થઈ ગયા. લક્ષ્મીજી વગર ઈન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ નિર્બળ અને શ્રીહીન થઈ ગયા. તેમનો બધો જ વૈભાવ જતો રહ્યો. જ્યારે આ વાતની જાણે દૈત્યોને પડી તો તેમણે સ્વર્ગલોક પર પોતાનું આધિપત્ય સ્થાપિત કરી દીધુ.
તેનાથી નિરાશ થઈ ઈન્દ્ર દેવ ,દેવગુરુ બૃહસ્પતિ અને અન્ય દેવતાઓ સાથે બ્રહ્માજી પાસે ગયા.ત્યારે બ્રહ્માજીએ ઈન્દ્ર દેવને કહ્યું કે ભગવાન વિષ્ણુના પ્રિય પુષ્પનું અપમાન કરવાના કારણે લક્ષ્મી રિસાઈને તમારી પાસેથી જતા રહ્યા છે. તમે તેને પાછી મેળવવા માંગતા હોવ તો ભગવાન વિષ્ણુની કૃપા દ્રષ્ટિથી તમે ખોવાયેલ વૈભવ પાછો મેળવી શકશો.
કાલકૂટ વિષ , સમુદ્ર મંથન દરમ્યાન સૌ પ્રથમ જે રત્ન નીકળ્યુ તે હતુ કાલકૂટ વિષ.જે ખૂબ જ ઝેરી હોવાનું કહેવાય છે.એ વિષ એટલુ ભયંકર હતુ કે તેની અગ્નિથી દસે દિશાઓ બળવા લાગી. તેના પ્રભાવથી દેવતાઓ અને દાનવો બળવા લાગ્યા. તેમની તેજસ્વીતા ફીકી પડવા લાગી.
ત્યારે બધાએ મળીને ભગવાન શિવને પ્રાર્થના કરી. તેમની પ્રાર્થના પર શિવ વિષને પોતાની હથેળી પર રાખી પી ગયા. પરંતુ ઉમા દેવી પાર્વતી ની કંઠે વીંટળાયેલા બાહુ ઓ ના કલ્પના સત્યાર્થી ઉમાપતિ મહેશ્વર ની રક્ષાર્થે કંઠથી નીચે ઉતરવા ન દીધુ. તે કાલકૂટ વિષની અસરથી શિવજીનો કંઠ નીલો પડી ગયો. તેથી મહાદેવ નીલકંઠ કહેવાયા. : : : : : : : : : : : સમુદ્ર મંથન ની વાર્તા માનવ મન અને આધ્યાત્મિક યાત્રાના પાસાને રજૂ કરે છે. : : દૂધનો મહાસાગર ( ક્ષીરસાગર ) : માનવ મન અથવા અવ્યક્ત ચેતનાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જેમ સમુદ્ર છુપાયેલા ખજાના અને ઊંડા રહસ્યો ધરાવે છે, તેમ માનવ ચેતના અપ્રાપ્ય સંભાવનાઓ અને સુષુપ્ત યાદો ની સમૃદ્ધિ થી ભરેલી છે. : : : : દેવો અને અસુરો : મનુષ્ય ની અંદર ની વિરોધી શક્તિઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. દેવો આપણા હકારાત્મક આવેગ, ગુણો અને આધ્યાત્મિક ઇચ્છાઓ : ( સત્વ ) નું પ્રતીક છે. અસુરો ( રાક્ષસો ) આપણા નકારાત્મક લક્ષણો, પાયાની ઇચ્છાઓ અને અહંકાર ( રજસ અને તમસ ) નું પ્રતીક છે. આત્મ-અનુભૂતિ માટે સત્યને ઉજાગર કરવા માટે આપણા સ્વભાવની બંને બાજુઓને સંતુલિત અને સંલગ્ન કરવાની જરૂર પડે . : : મંથન : : આધ્યાત્મિક અભ્યાસ, સ્વ-વિશ્લેષણ ( self analysis ) અને સાધક પોતાના મનને શુદ્ધ કરવા માટે જે સતત પ્રયાસ કરે છે તેનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. : : મંથનના સાધનો મંદાર પર્વત : મંદાર નો શાબ્દિક અર્થ મન + ધાર ( એક પ્રવાહ ) થાય છે. તે એકાગ્રતા, ધ્યાન અને સ્થિરતાનું પ્રતીક છે. પોતાની અંદર ઊંડાણપૂર્વક જોવા માટે , મન ખડક જેવું મજબૂત અને અટલ બનવું જોઈએ. : : જ્યારે પર્વત સમુદ્રમાં ડૂબવા લાગ્યો, ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ તેને ટેકો આપવા માટે એક વિશાળ કાચબાનું રૂપ ધારણ કર્યું. આ પ્રત્યાહાર નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે – ઇન્દ્રિયોનું પાછું ખેંચવું. જેમ કાચબો તેના અંગોને તેના કવચ માં પાછા ખેંચે છે, તેમ ધ્યાન કરનારે મનને સ્થિર રાખવા માટે બાહ્ય વિક્ષેપો થી પોતાનું ડગમગતું ધ્યાન પાછું ખેંચવું જોઈએ. / / વાસુકી ( સર્પ દોરડું ) : દોરડા તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતો સર્પ રાજા , ઇચ્છાઓ અને ઇન્દ્રિયો નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ઇચ્છાઓ કાં તો આપણને બાંધી શકે છે અથવા, જો યોગ્ય રીતે નિયંત્રિત અને દિશામાન કરવામાં આવે, તો આધ્યાત્મિક જાગૃતિ માટે પ્રેરક બળ તરીકે સેવા આપે છે. પૂંછડી ધરાવતા દેવો અને માથું ધરાવતા અસુરો દૈનિક જીવનમાં પસંદગીઓ ના ખેંચાણ નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ( ) હલાહલાનું પ્રતીકવાદ: જ્યારે તમે ધ્યાન કરવાનું અથવા વ્યક્તિગત વિકાસ પર કામ કરવાનું શરૂ કરો છો, ત્યારે પ્રારંભિક પરિણામ ભાગ્યે જ તુરંત કે તાત્કાલિક શાંતિ લાવે. તેના બદલે, “મંથન” છુપા ધરબેલા દુ:ખ, દબાયેલો ગુસ્સો, આઘાત અને અજ્ઞાન અને નિરાશા થી ધૂંધળા આવેગ લાવે છે. શિવ ઝેર / વિષ પાન કરે છે : ભગવાન શિવ મદદે મોખરે આવીને આગળ વધે છે જે હિંમત, ઉલ્લાસિતતા અને અનાસક્તિ નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. વિષને કંઠમાં અટકાવતી દેવી પાર્વતી ના બાહુઓ ની કલ્પના ને સત્યાર્થ વીંટાળી ને શિવેચ્છા ( તેને નીલકંઠ તરીકે વાદળી કરીને ) સિદ્ધ કરી બતાવી બ્રહ્માંડ ને થઈ શકતાં વિનાશ થવાં દેતા નથી અને ઉગારે છે . , જે દર્શાવે છે કે સાચા આધ્યાત્મિક સાધકે આંતરિક નકારાત્મકતા ને કૃપા અને સંયમ થી તટસ્થ કરવી જોઈએ, તેને વિશ્વ પર અસર કરવા દેવાને બદલે અથવા આત્માને ઝહરીલો થવાં દેવાને બદલે . : ૧૪ રત્નોના ( ખજાના ) અને અંતિમ ધ્યેય તરફ જેમ જેમ મંથન ચાલુ રહ્યું , તેમ તેમ ૧૪ પ્રતીકાત્મક ખજાના ( રત્નો ) ઉભરી આવ્યા, જે દેવતાઓના ચિકિત્સક ધન્વંતરી દ્વારા લાવવામાં આવેલા અમૃત ( અમૃત ) માં પરિણમ્યા. ૧૪ નંબર માનવ અનુભવના ઘટકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જેને દૈવી અનુભૂતિ માટે જીતવી આવશ્યક છે: ૫ ઇન્દ્રિયો, ૫ ક્રિયા અંગો, મન, બુદ્ધિ, સ્મૃતિ, દેવી લક્ષ્મી, ઉચ્છૈશ્રવ ( સફેદ ઘોડો ), અને ઐરાવત ( સફેદ હાથી ) : સંપત્તિ, શક્તિ અને ઇન્દ્રિયોના આનંદનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ આધ્યાત્મિક નિપુણતાના “આડઅસરો” તરીકે ઉભરી આવે છે. પાઠ એ છે કે દુન્યવી શક્તિઓ સાધકને લલચાવશે, પરંતુ તેમણે અંતિમ ધ્યેય પરથી ધ્યાન ગુમાવવું જોઈએ નહીં. મોહિની ( દૈવી જાદુગર ) : વિષ્ણુએ અસુરોને છેતરવા અને દેવોને અમૃત આપવા માટે મોહિનીનું રૂપ ધારણ કર્યું. મોહિની ભ્રમ અને અહંકારનો અંતિમ અવરોધ દર્શાવે છે. જેઓ ફક્ત અભિમાન અને સ્વાર્થી ઇચ્છાથી પ્રેરિત છે ( અસુરો) ભ્રમથી સરળતાથી આંધળા થઈ જાય છે, જ્યારે શુદ્ધ ચેતના ( દેવો ) માટે લક્ષ્ય રાખનારાઓને અંતિમ પુરસ્કાર મળે છે. અમૃતા : અમરત્વ નું અમૃત આત્મ-સાક્ષાત્કાર, જ્ઞાન અને મુક્તિ ( મોક્ષ )નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. એમાં માન્યતા એવી છે કે ભૌતિક શરીર ક્ષણિક છે , પરંતુ આત્મા , પરમાત્મા ની જેમ અમર છે.
મહાદેવી પાર્વતી , સાંભળેલી કથની નાસમજભરી લાગવાથી થયેલા વિસ્મય ને અદભૂત રસભાવ સંગોપી ને સાથે સાથે ચીડવનારા, ઈર્ષ્યા કરનારા અને સ્નેહાળ શબ્દો દ્વારા દોષારોપણ કરે છે. મહેશ્વર શિવને “ભોળા સ્વામી” કહે છે, જે સૂચવે છે કે સમુદ્ર મંથન દરમિયાન, જે બહાર આવી રહ્યું હતું તેનું મૂલ્ય આંકવામાં શિવજી એ બહું જ ભોળપણ દાખવ્યું હતું. : વિવેક બતાવવા સારું માનવાચક “જી” પ્રત્યય જોડીને ઉમાદેવી એ આત્મીયતા થી શરુઆત કરી , કહીને કે , ” પહેલેથી જ હું જાણતી હતી , ઠગાવાના છો જી જલધિમંથને વ્હેંચણી મહીં.” દેવી પાર્વતીએ વિનોદી રીતે દેવતાઓ દ્વારા દાવો કરાયેલા ખજાના ની યાદી આપી છે . : : અતિ કિંમતી તુરગમણિ ,ઉચ્ચૈઃશ્રવસ : ભવ્ય આકાશી ઘોડો, અને ઐરાવત : જગતના કૌતુક સમો ચમત્કારિક હાથી, ઇન્દ્ર પાસે ગયા. ( ઓ .. હો હો .. ઓય હોય ! ) સમૃદ્ધિ અને સુંદરતાની દેવી લક્ષ્મી, અને શંખ, વિષ્ણુ/કૃષ્ણ પાસે ગયા. ( આહાહા , હરે હરે ! વાહ રે વાહ !! ) ચંદ્ર, તેના ઠંડા અમૃત જેવા કિરણો સાથે, સમુદ્રમાંથી બહાર આવ્યો તેને તો છુટો મુકી દીધો : જાણે સૌ નો . ( અરેરે , અરે અરે .. હો હો હો ! ) : ” બધાએ ભેગા થૈ અમૃત, તમને, છેતરી, પીધું , અને –“: રામનારાયણ પાઠક જેવા કવિએ દેવી પાર્વતીની ફરિયાદ થકી , મૂળભૂત રીતે મહેશ્વર મહાદેવ સમક્ષ , માત્ર મનુષ્યવત પત્ની ના શબ્દ માં જ વ્યક્ત થઈ શકતો , સમુદ્રમંથન ના એક પ્રકરણ માં થોડાં જુદાં વિષયો ની કલ્પના કરવા રૂપી ‘વ્યવધાનદોષ’ બતાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે . માત્ર મનુષ્યવત વિચાર જ , ઈન્દ્રાદિ દેવો સહીત વિષ્ણુ કે વાસુદેવ કૃષ્ણ ની પણ ન્યાયોચિત અભિપ્રાય સહીત આલોચના કરી શકે . : :
“દરેક દેવ કિંમતી ભેટો કેવી રીતે પસંદ કરવી અને કંઈ નહિ પણ અરચુરણ પરચુરણ સુદ્ધાં મળે તે લઈ લેવું એમ પણ જાણતા હતાં . ; એટ્લે કે પોતે કેટલાંમાંના , કેવાં મહત્વ ના છે તે સમજ્યાં હતા . : જ્યારે તમે – એટલા ” ભોળાં શંકર ” કે , ” – ઝેર સ્વીકાર્યું ! ” આ દોષારોપણ જરા ઉપલક નજરે હાસ્યાસ્પદ લાગે , પરંતુ તેની પાછળ પત્ની નું સ્નેહાર્દ્ર આશ્ચર્ય છુપાયેલું છે . : શા માટે કોઈ અપ્રતિમ ઐતિહાસિક ખજાનો પસંદ કરવા માટે સક્ષમ એવાં મહાદેવ , હલકું નકરું દુઃખ પસંદ કરશે ?! : :
મહેશ્વર શિવે , અહીં મહાદેવી પાર્વતી ની ફરિયાદ વિશેની દ્ઢતાપૂર્વક બોલાઈ રહેલી દલીલન સાબિતી પર ના સાતત્ય ઉપર વિક્ષેપરૂપ ટકોર કરતા કહ્યું ,
—’ ‘ભૂલે! ભૂલે! અમૃત ઉદધિનું વસંત શી? ૮
રહી જેને ભાગ્યે અનુપમ સુધા આ અધરની!’ ૯
ભૂલતા જ રહેવાનાં , શું ભૂલ્યાં ? મને મળ્યાં સાત સમુદ્ર પારના અમૃત ને તો તમે ધ્યાન માં જ રાખ્યું નથી . મને જે અમૃત મળ્યું એ કંઈ સ્વર્ગીય ન્હોતું . ( Not celestial nectar ) ; એ તો વિષયીભૂત વ્યક્તિ ના ઉદ્દેશ્ય થી તદ્દન અલગ હતું ; નૌબહાર ( વસંત ઋતુ ) નો આનંદ હતો . મને મળેલું અમૃત જેનો વધારે સ્પષ્ટ ખ્યાલ મળ્યો સમુદ્રમંથન વખતે ; તે એ કે , “મારા ભાગ્યમાં આ અધર ની : વસંત શી : અનુપમ સુધા રહી છે .” : બીજું કંઈ નહીં એ મારા અર્ધાંગિની મહાદેવી પાર્વતી પાસે હતું . તો મહેશ્વર શિવ કાંઈ ખારાં “ઉદધિ”એ : ( ક્ષીરસાગરે ) સાચવ્યાં અમૃત નું આચમન કરે કે !? : :
નવમી પંક્તિ સાંભળીને મહાદેવી ઉમા નરમ થયાં . : મહેશ્વર મહાદેવ ની પ્રવાહી વાણી રસરૂપ કરનારી બનતી જાય છે પરંતુ તાત્કાલિક નિઃશસ્ત્ર થવાના સ્વીકરણ નો સવાલ જ ન્હોતો . ઉપહાસ ની વિડંબના થંભાવી , પણ નકલી ગુસ્સો ચાલું રાખતાં કહ્યું ,
” રહો, જાણ્યા એ તો જગમહીં બધે છેતરાઈને ૧૦
શીખ્યા છો આવીને ઘરની ઘરુણી એક ઠગતાં.
બીજું તો જાણે કે ઠીક જ. વિષ પીધું ક્યમ કહો? ” ૧૨
મહેશ્વર ને ચૂપ કરાવનાર ,” રહો, જાણ્યા એ તો ” વાર્તાલાપમાં કવિ શ્રી રામનારાયણ પાઠક , એક અદ્ભૂત રીતના ઘરગથ્થુ સંવાદપટુતા અને આત્મીયતા ના ગુણ દર્શાવે છે . ઘર ખૂણે વેગળી પડી જતી હોય એમ નીરસતા થી એ બોલતી નથી પણ મહાદેવી પતિ ને ઠપકો આપવા માંગતી પ્રિય પત્ની જેવી અનુકૂળ થતી હોય એમ ચાતુર્ય દાખવતી દીસે છે . એને હૈયાં ખૂણે ગુંચવાયો એક માત્ર પ્રશ્ર નો ઉત્તર જોઈએ છે ત્યારે મહેશ્વર , પોતાની હોંશિયારી અને દાર્શનિક વાણી થી વિષયાંતર કરી દેશે ! ઠેક ઠેકાણે છેતરવામાં આવેલાં . — અને હવે ઉમાપતિ મહેશ્વર , ઉમાદેવી ને સ્નેહાળ શબ્દો દ્વારા વિચલિત કરવાના છે ! : “ઘરની એક ઘરુણી એટલે કે ઘર સાચવતી ગૃહિણી ( housewife ) ને ઠગતા શીખ્યાં છો” એમ કહોને . : બીજું તો જાણે ઠીક ઠાક : ઠીકમઠીક , બરાબર , સાચું અને દુરસ્ત હશે એમ માની લેવાશે . પણ વાત એમ છે કે જો મહાદેવ આટલું બધું અને આટલી બધી સંપૂર્ણતા થી સમજી શકે છે તો , એક વાત કહી દેવી જોઈએ . : તમે ઝેર કેમ પીધું? ”: આ પ્રશ્ર્ન ઉમા મહેશ્વર કવિતાનું હાર્દ છે . : : : :
અને કાળા કંઠે સુભગ કર એવો ભજી રહ્યો, ૧૫
Lakshmi ji garlanded Bhagwan Vishnu at the time of her emerging from Kshira Sagar On Samudra manthan.
ઉમાપતિ મહેશ્વર શિવ માટે વિષ પીવાં પાછળ નું રહસ્ય હવે છતું કરવા સિવાય , બીજો કોઈ વિકલ્પ રહ્યો નહીં જે , કવિ શ્રી રામનારાયણ પાઠકે , રહસ્યસ્ફોટ કરતી : ૧૩ થી ૧૭ : પંક્તિઓમાં , બડભાગી રીતે , જાણે કે , મહાદેવ ની કંઠસ્થાની માંહે થી બોલાતાં અને સાંભળ્યાં પંક્તિપાઠ નું ધ્વન્યાલેખન પ્રસ્તુત કર્યું છે . : :
મહેશ્વર શિવે કહેલ વૃતાંત અણચિંતવ્યું કરુણાર્દ્ર , સહ્રદયી અને અનુકંપા થી તરબોળ કરનાર છે જે ભાવકે ભીનાં નયનોથી તપસીલવાર વાંચવું એવો હું આગ્રહ કરું છું . :
“બન્યું એ તો એવું કની સખી! તહીં મંથન સમે, ૧૩
દીઠી મેં આલિંગી જલનિધિસુતા કૃષ્ણતનુને, ૧૪
અને કાળા કંઠે સુભગ કર એવો ભજી રહ્યો, ૧૫
મને મારા કંઠે મન થયું બસ્ એ રંગ ધરવા, —. ૧૬
મૂકી જો, આ બાહુ ઘનમહીં ન વિદ્યુત્ સમ દીસે !” ૧૭
“કની” , મહાદેવી ઉમા : પાર્વતી ને મહેશ્વર શિવે આપેલું પ્રેમાળ હેતાળ મૃદુલ સંબોધન છે . અહીં “કની સખી” કહીને સમુદ્ર મંથન નો ભાવ-સાર મહેશ્વર મહાદેવ નીલકંઠે કહેવા માંડ્યો છે . :
મહેશ્વર મહાદેવ ને સુસ્પષ્ટપણે યાદ છે કે દેવી લક્ષ્મી સમુદ્રમાંથી બહાર આવીને કૃષ્ણ ને / વિષ્ણુ ને ભેટી રહી છે. : :
” દીઠી મેં આલિંગી જલનિધિસુતા કૃષ્ણતનુને, ૧૪
અને કાળા કંઠે સુભગ કર એવો ભજી રહ્યો, ૧૫
શ્રીમન્નારાયણ પરમેશ્વર વિષ્ણુ અને દેવી લક્ષ્મી ના આલિંગન- બદ્ધ સદ્ -ભાવ ની , સદૈવ શોભાયમાન અમરાકૃતિ જોઈને તેનું પુનઃ સ્મરણ કરતાં મહેશ્વર શિવ ને થયેલો અનુભવ સેવતા શબ્દો કહ્યાં છે કવિ શ્રી રામનારાયણ પાઠકે ; “કાળા કંઠે સુભગ કર એવો ભજી રહ્યો,” : ગોરી શ્વેત સદ્ભાગી ભૂજાઓ કાળા કંઠસ્થાને દીપી ઊઠી . : કેવું સુંદર , ચળકતું દેખાવડું , રમણીય અને રૂડાં આશ્ચર્ય સમું શોભાયમાન દ્રશ્ય ! : જેની રચના કરી છે . . જેની કલ્યાણમય અને પવિત્ર સ્મરણાનુભૂતિ વ્યક્ત થાય છે. : “ભજી રહ્યો .” શબ્દાલેખન માં . : કૃષ્ણરંગની / વિષ્ણુની નીલરંગી ગરદનની આસપાસ લક્ષ્મીદેવી ના શ્વેત સુંદર ગોરા બાહુ ની આ છબી શિવજીના મનમાં , શિવેચ્છા તરીકે પ્રેમ ચાહના જાગૃત કરી શકે છે જે વાંચક – ભાવક માની લેશે . : વળી સૌને એ પણ વિદિત છે કે શિવ નું હજાર-માંહે માં નું એક નામ છે , ” સુભગ “. : ઉમાપતિ મહેશ્વર શિવ પણ ઉમાદેવી : પાર્વતી ના સુંદર ગોરાં ગોરા બાહુઓ ને પોતાના કંઠ ની આસપાસ ઇચ્છે છે . અને તેથી, તેના કંઠ સ્થાન પર ઝેરનો/ હળાહળ વિષ નો અંધકાર , અતી સુંદર દ્ર્શ્યરૂપ માં પરિવર્તિત થતો વર્તાયો છે . : મહેશ્વર શિવનું ચિત્ર-કલાકારો માં પ્રખ્યાત ઘાટું ઘેરાં વાદળી રંગનું ( darkened blueblack throat ) ખુમારી વાળું નીલકંઠ હવે ફક્ત બ્રહ્માંડાયત્ત દુઃખનું ચિહ્ન માત્ર રહેવાનું નથી . ( Lord Shiva’s blue black throat , carrying not merely a mark of Cosmic Suffering ; It becomes an invitation ) : કવિ શ્રી રામનારાયણ ની અદ્ભૂત કવિતા : ” ઉમા મહેશ્વર” માં તે એક નિમંત્રણ બની જાય છે . : ” આવો , હે ઉમાદેવી , આ નીલકંઠ ની બાહમ તમારી ગોરી ગોરી બાહુઓ મૂકો .” ( “Come, place your arms around this neck.” ) : આપણે એકબીજા માં અરસપરસ , સાથોસાથ એક થઈ જઈએ . અભેદ એકત્વ / ઐક્ય સાધી શું ! સાથે મળીને એક સંઘાતે એકત્વપરિણતિ નું દ્રષ્ટાંત બનીશું . આ મનુષ્યલોક ના દંપતીઓ ને / જોડબેલડી ઓ ને : ‘જુગત’ : સાથે જોડેલ : એટલે કે ,: ‘યુગ્મ સ્વરુપે’ : જીવન જીવી જવાનું ધ્યેય આપીશું . જુગતારણ ( સંસારરુપ સમુદ્રમાં થી તારનાર ) જુગતાત ( પરમેશ્વર ) નું પ્રતિનિધિત્વ કરતું મનુષ્યો માટેનું એ શ્રેયકર કર્તવ્ય છે . : : : :
” મૂકી જો, આ બાહુ ઘનમહીં ન વિદ્યુત્ સમ દીસે !” ૧૭
ઊમટી પડયાં વાદળો ની છાયા રૂપ એમાંથી લપસી પડી , વેરાવા ઇચ્છતી દમદાર તેજ ભરી વીજળી ની છબી જુઓ ને ! કેટલી ઉત્તેજક છે . શિવનું ‘નીલકંઠ’ તોફાની વાદળ જેવું લાગે છે જે સૃષ્ટિ માં નવું નામ ઉમેરનાર છે . : ઉમા મહેશ્વર નું આલિંગન વીજળીરૂપ ધારણ કરે અને તેને પ્રકાશિત કરે છે .
જેનાથી ઝેરનો / હળાહળ વિષ નો સંપૂર્ણપણે એક નવો અર્થ સંસારને પ્રાપ્ત થયો છે , જેને હવે પછીના તમામ કવિઓ અને કવિતા પ્રેમીઓ એ ગ્રંથસ્થ કરવાનાં રહેશે . : ઉમાપતિ મહેશ્વર શિવે ફક્ત બ્રહ્માંડને બચાવવા માટે ઝેર પીધું ન્હોતું ; કાવ્યાત્મક રીતે , મહાદેવે અંધકાર સ્વીકાર્યો જેથી મહાદેવી પાર્વતી નો પ્રેમ જગમાં અને મનુષ્ય લોક ની કથનીઓ માં પ્રકાશિત કરી રહેલ ચિરંજીવી રહી શકે . Shiva did not merely swallow poison to save the universe; poetically, he accepted darkness so that Parvati’s love could illuminate it . કહ્યું છે . : : : :
“તહીં વિશ્વે આખે પ્રણયઘન નિઃસીમ ઊલટ્યો. ૧૮
અને એ આશ્લેષે વિષ જગતનું સાર્થક બન્યું! ” ૧૯
છેલ્લી બે પંક્તિઓ ૧૮ અને ૧૯ , “ઉમા મહેશ્વર” સંવાદ કાવ્ય ની પરાકાષ્ઠા બની જાય છે . પિતા દ્વારા શિવજીના થયેલ અપમાન થી ઉદભવેલ ગ્લાનિ ના કારણે મહાદેવી સતી એ યજ્ઞકુંડ ના પ્રજ્વલિત અગ્નિ માં પોતાના પ્રાણ ની આહુતિ આપવાથી , ક્રોધિત શિવજી એ આદરેલા બ્રહ્માંડ વિનાશી તાંડવ નૃત્ય થી એક સમયે બ્રહ્માંડ સાવ ઊલટું થવા લાગવાથી વિનાશ ની કગાર પર સંપૂર્ણપણે અસ્તવ્યસ્ત થઈ ગયું હતું. એવી જ રીતે બ્રહ્માંડ નું પરિવર્તન : ઊલટફેર ( cosmic transformation ) થવાં લાગ્યું હતું , મહેશ્વર શિવ ના હળાહળ વિષ પીવાં પાછળ ના રહસ્ય સ્ફોટક ધ્વન્યાલેખન ની કવિ શ્રી રામનારાયણ પાઠક ‘શેષ’ ની કાવ્ય પંક્તિઓ માં કહ્યાં પ્રમાણે સમગ્ર વિશ્વમાં ” નિ:સીમ પ્રણયધન ” ઊલટયો: બ્રહ્માંડ ઊંધું થતું લાગ્યું હતું , વિનાશ દ્વારા નહીં , પણ અમાપ પ્રણયોર્મી સંસાર વિશાળે અપાર વ્યાપી રહી . : અને એ આશ્લેષે ( ગાઢ આલિંગન ) થી પ્રેમાદર ની નવી ભેટ મનુષ્ય જગતમાં જોડબેલડીઓ ના પ્રણયાનુભૂતિ ના લગાવ તરીકે નીખરી ઊઠ્યાં . : અને જગતનું વિષ સાર્થક બન્યું . : :
હળાહળ વિષ : મનુષ્ય જગત ના દુઃખ, બલિદાન, અંધકાર, દુન્યવી પ્રતિકૂળતા, અને જીવન જે કંઈ દુઃખ લાવે છે તે બધાં નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે .
ઉમા મહેશ્વર નું આલિંગન દર્શાવે છે : પ્રેમ, સાહસિકતા , સ્વીકૃતિ, હેતાળ મૃદુતા નરમાશ ભરી માયા, અને દુઃખને પરિવર્તિત કરવાની શક્તિ . મહાદેવી પાર્વતી શિવને આલિંગન આપે છે, ત્યારે ઝેર કે હળાહળ વિષ અમૃત બની જાય છે .
આ ઉક્તિ નીલકંઠના ઊંડા પ્રતીકવાદ નો પડઘો પાડે છે . : શિવ પોતાની અંદર ઝેરને સમાવે છે અને વિશ્વ નો વિનાશ થવાં દેતા નથી. Lord Shiva contains the poison within himself without allowing it to destroy the world. : કવિ શ્રી રામનારાયણ પાઠક ‘શેષ’ ની કવિતા , ” ઉમા મહેશ્વર ” એક પૌરાણિક કથામાં નવેસરથી શિખરિણી છંદોલય ના સુંદર શબ્દો દ્વારા એક ઘનિષ્ઠ પરિમાણ ઉમેરે છે – સ્નેહ પ્રેમ અને પ્રણય એક પ્રબળ શક્તિ બની જાય છે જે વિષ-ગ્રહણ ને અર્થપૂર્ણ બનાવે છે . અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ-ક્ષમ રીતે સમજાવવા માટે મારા આલેખન ( retelling the story line of this Poem, ‘ઉમા મહેશ્વર’ , in a stylish prose ) દ્વારા ઉમેરાયેલા વિચાર – પ્રક્ષેપને સહાનુભૂતિ પૂર્વક વાંચવા માટે અનુરોધ છે , જેમાં ત્રૃટીઓ જો હોય તો અને લીધેલ છૂટ બદલ કવિ શ્રી પ્રત્યે સાદર ક્ષમાયાચના માંગી લઉં છું .. . : ” એ આશ્લેષે વિષ જગતનું સાર્થક બન્યું! ” : : : :
સમુદ્ર મંથનનો સૌથી મોટો ખજાનો ઘોડો, હાથી, ચંદ્ર, શંખ કે લક્ષ્મીદેવી પણ ન્હોતા . શિવ માટે, સાચો અમૃત પાર્વતીનો પ્રેમ હતો. બીજા બધાએ સમુદ્રમાંથી કંઈક લીધું . મહાદેવ શિવે ઝેર / હળાહળ વિષ લીધું અને પીધું – અને બદલામાં પ્રેમ મેળવ્યો . કવિતાના કેન્દ્રમાં સુંદર વિરોધાભાસ છે . : બીજાઓ એ અમૃત પીધું અને અમરત્વ મેળવ્યું ; શિવે ઝેર / હળાહળ વિષ પીધું અને પત્ની પ્રિયા નું આલિંગન મેળવ્યું જેણે જીવનને જ સાર્થક બનાવ્યું. : આ આધારે “ઝેર” કે ” હળાહળ વિષ અને “અમૃત” પરસ્પર વિરોધી નથી . સાચા પ્રેમની હાજરીમાં, ઝેર / હળાહળ વિષ પોતે જ અમૃત બની શકે છે. કવિ શ્રી રામનારાયણ પાઠક શેષ નું કાવ્ય : ” ઉમા મહેશ્વર “: નવેસરથી કહેલી પૌરાણિક કથા , પતિપત્ની વચ્ચે ના મશ્કરી ભર્યાં વિનોદ , દેવ -દેવી ના મનુષ્યવત સંવાદ અને ત્યાગ સમર્પણ પર દાર્શનિક ધ્યાન : એકસાથે આકર્ષિત કરે છે . : : : :
ઉમા – મહેશ્વર : રામનારાયણ વિ પાઠક ‘શેષ’ : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે ઈન્ડિયા : સપ્ટેમ્બર ૧૧ , ૨૦૨૬ : શુક્રવાર શ્રાવણ વદ અમાસ : : : : : : : :
