પાનખરની શુષ્ક્તા
ગઝલ :  :  

 

પાનખરની   શુષ્ક્તા  પથરાય   આસપાસ
પાંપણે તારું સ્મરણ. છલકાય  આસપાસ

સ્વપ્નમાં   ચીતરી   રહું  લીલાશને   હજી
ત્યાં ખરે તુજ નામના ટહુકાઓ આસપાસ

છાલકો    પગરવ   તણી વાગે છે ક્યારની
ધારણા  રેતી  બની   પથરાય   આસપાસ

દર્પણો      ફૂટી   ગયા     સંબંધનાં    હવે
ને  પછી  ચેહેરા  બધા  તરડાય આસપાસ

પાનખરની  શુષ્ક્તા   પથરાય.ય આસપાસ
પાંપણે  તારું  સ્મરણ છલકાય આસપાસ

– વિહાર મજમુદાર

સ્વર : ગાર્ગી વોરા :   LIVE : સ્વરાંકન અને સંગીત નિયોજન : : વિહાર મજમુદાર : : નિનાદ  મહેતા યુ ટ્યુબ રિલીઝ ૪ / ૩ / ૨૦૧૦ : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને જોઈશું /  સાંભળીએ : : : :  https://youtu.be/bHey3MzBrho?si=O-ADt5WEZdH5fCE5 અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ : : pending visit this post again later on to the appreciation of the Ghazal : : : : જાન્યુઆરી ૨૨ , ૨૦૨૨ : : પોષ વદ ચોથ : : પૂણે ઈન્ડિયા : : : : : : : : : :

શીશીર નો,  પોષ માસનો ઠંડો ઋતુ ગાળો , વૃક્ષના અસ્તિત્વના નિભાવ માટે મોટા જોખમનો ભારે સામનો કરવો પડ્યો હતો ; જેના કારણે પોષણ અને શક્તિ ના ઉપયોગ પર બચતી-અંકુશ લાવવા માટે પાંદડાંઓ ખેરવતા , બચત થાય જે , વૃક્ષ ના બાકીના બધા ભાગો ના સંવર્ધન માટેનો વૃક્ષ ને ઉગારવાનો ઉપક્રમ પૂરો પાડે ; એવી કુદરતી યોજના અને માફકસર ની ગોઠવણ પ્રકૃતિ સૂચવે છે તે પાનખર.   “શિયાળો” એની શિશિરની / પાનખરની ઋતુગત પૂર્ણતા ( completion ) અથવા નિષ્ક્રિયતા ( dormancy ) સાથે , સ્થિર  અને ધીમી ગતિએ શાંતતા ( quietude )  તરફ સંક્રમણ કરે છે. : શિશિર સ્થિત ( જાન્યુઆરી થી વહેલીસર/ મોડીસર ૨૨ ફેબ્રુઆરી )  થી ગ્રીષ્મજ  ( લંબાયમાન ૨૨ એપ્રિલ ) વહેલાં  કે મોડાં “પાનખર ની સાંજ” પ્રદેશે પ્રદેશે જેમ જેમ વહેલી આવે  ત્યારે કુદરતી  પ્રકાશ ઓછો થતાં શરીરમાં મેલાટોનિન વહેલું બને અને સેરોટોનિન ધટે તેમ થતાં circadian rhythm માં અચાનક બદલાવ  આવ્યો હોય ‘પાનખર થાક’ ( Autumnal Fatigue / Anxiety ) પડતાં સુસ્તી વધે, ઊર્જા ઘટે, જે ( Seasonal Affective Disorder : SAD ) મનની પરિવર્તનરૂપ ખરાબી લાવી અસ્વસ્થ કરે. પરંતુ, શીતતાં નો ફેલાવ વૈચારિક વિહાર ને વધુ માફ્ક હોય માનસપટ પર  સ્પષ્ટ ચિત્ર ચિન્હિત થતું લાગે. આત્મ નિરીક્ષણથી કરેલાં  વિશ્લેષણ  ને ધ્યાનમાં રાખીને વિહાર મજમુદાર ની ગઝલ ના પ્રત્યેક  શેઅર ના અર્થ નિર્દેશ અને કાવ્યાર્થ  નું રસદર્શન  કરીશું . : :                     

પાનખરની શુષ્ક્તા પથરાય આસપાસ
પાંપણે તારું સ્મરણ છલકાય આસપાસ
શુષ્કતા કે શુષ્કત્વ જેને કહેવાય તેમાં આર્દ્રતા કે ભીનાશ નીકળી ગઈ હોય તેવું સૂકું. : શાયર પોતાની આસપાસ   ખાલીખમ જગ્યાઓ જુએ છે. પ્રકૃતિની વનસ્પતિ સૃષ્ટિ માં જીવંતતા નો ક્ષય થતો નિહાળે છે. વનસ્પતિ ની જેમ જ્યાં ત્યાં ઊગી નીકળ્યું જીવન જાણે કે તવાઈ ગયેલું સૂકું નિર્બળ બનીને સન્મુખ ઉભું રહ્યું છે. કહ્યું છે, ” પાનખરની શુષ્કતા પથરાય આસપાસ” : અને ત્યારે પ્રિયજન એની સમસ્ત જીવંતતા સમેત યાદ આવે. એના સ્નેહ-જળ ની છોળ શુષ્કત્વ થી ઘેરાયેલાં અસ્તિત્વ ને પ્રેમાળ ભીનાશથી છલકાવી જાય . પ્રિયજનો વચ્ચે ઉડતી આ છાલક તે બીજી પંક્તિમાં વ્યક્ત થતી “પાંપણે સ્મરણ નો છલકાટ ” છે . : :
સ્વપ્નમાં ચીતરી રહું લીલાશને હજી
ત્યાં ખરે તુજ નામના ટહુકાઓ આસપાસ
ઊંઘ માં લીલાશ ની ભીનાશ ના ખ્યાલ ને ચિત્રમાં ઉતારવા મથતા , ભાસતા દેખાવનું સોણું સ્વપ્ન અહીં શાયરના મનની દબાયેલી ઈચ્છા નું પરિવર્તીત પ્રતિબિંબ તરીકે રજૂ થયું છે. : ગઝલ / કાવ્યગીતો માં પાનખરને તેની “શૂન્યતા” અને “ગેરહાજરી” દ્વારા દર્શાવનારી પરંપરા ના ઉદાહરણ મળશે. ખરતાં પર્ણોની અનુભૂતિ એ જીવનની અંતિમે પહોંચવાની ગતિરીતી. અહીં “સ્વપ્ન માં લીલાશ ને ચીતરી રહ્યાં” ની સમાપ્તિ થઈ નથી. શાયર નું કલાચિત્ર “હજી” સિદ્ધહસ્ત થયું નથી. આસપાસની ખાલી જગ્યાઓ જ્યાં લીલાં પર્ણો એક સમયે લટકતા હતા ત્યાં જે ભીનાશ હતી : જીવન  હતું તે , હંમેશા ન રહેવાનો ખ્યાલ , તેની દ્રશ્યમાન હાજરીનો હવે સ્વપ્નવત હોવાં નો ભાસ સાથે સાથે તેનું ભૌતિક પ્રતિનિધિત્વ અને ગેરહાજરી ની વાસ્તવિકતા હજું એની એ ઉજજડતા લઈ ઊભાં છે. : આ ગેરહાજરીના , શૂન્યતાના ( void ) ના  વાકેફ કરતાં પદાર્થપાઠ ની ખોજ થઈ છે પાનખરની શૂન્યતાગત અવસ્થા માં થયાં સંક્રમણ ના માનવ અનુભવ અન્વયે. પ્રિયજનના ( પંખી ) “નામના ટહુકાઓ ખરે ” : જેની જીવંત  ભીનાશ હજી ધાર્યાં રંગો માં ઊતરે / ના ઊતરે  ત્યાં તો જીવનલક્ષી પર્ણો ભેગાંભેગ ટહુકાઓ ગૂંજી ઊઠ્યા હોય. :  એનાં થતાં અલ્પ સ્વપ્નભાસના  અંતે ‘ખોઈ નાંખવા’નો અનુભવ થયો છે જે શાયરની ‘વસ્તુવિહીન’ કે ‘ધ્યેયવિહીન’ થવાં થી મળેલી જાગરૂકતા ની : objectless awareness  :  માનસિક સ્થિતિની સમાંતર છે. જ્યાં બધી બાહ્યતાં ને ઠેલીને માત્ર પોતાનામાં સ્વત્ત્વલક્ષી આખું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનો પંડનો થોડોએક અસ્તિત્વવાદી અલ્પાનુભવ થયાં ની પુકાર સાંભળી શકાય. : :

છાલકો પગરવ તણી વાગે છે ક્યારની
ધારણા રેતી બની પથરાય આસપાસ
પાનખરની શુષ્કતા ના સંદર્ભમાં ,’ splash of water’ 💦 raindrops ની “છાલક ” વર્તાતી જરૂર છે ,  આશા ઉમેદ અભિલાષ છે જેનાં આવવાંનો ભરોસો પ્રકૃતિ પ્રત્યે પ્રત્યાશિત છે જે “ક્યારની પગરવ તણી વાગે” છે. : અહીં પ્રકૃતિના  ચૈતન્યબળ નો ધ્વનિ અને માનવીય પગલાં footsteps પગરવનો ધ્વનિ  : એકબીજાની ગતિવિધિથી છેદે છે. : ( નજીક આવી રહેલાં કે દૂર જઈ રહેલાં ) “પગલાંના અવાજમાં સંભળાતા પાણીના છાંટા” એક સંવેદનાત્મક અનુભવને ઉજાગર કરે છે.  બંને અવાજ ( કુદરતી છાલક અને માનવ નિર્મિત પગરવ )  સાથે મળીને ભળી જતાં હોય ત્યારે મનુષ્ય અને કુદરત વચ્ચે સંવાદિતાભર્યો ઘનિષ્ઠ દિલોજાનપૂર્વક નો મેળ મિલાપ દર્શાવે છે. :  એકલવાયું મનની ઉત્કટ વિષણ્ણ સ્થિતિ : ઉત્સાહભંગ કરતી ઉદાસી અને ખિન્નતા પણ હોય શકે. : જે ” ક્યારની વાગે છે” ; અથવા પર્યાવરણ સાથે જોડાણ ની કરેલી “ધારણા” છે ; અથવા અસ્થાયી પ્રકૃતિને તેનાં પાનખરની શુષ્કતા ના સ્વરુપે જોતાંવેંત સ્મૃતિપટ પરથી સરકી આવી જઈ રહેલી જીવંત છબી તાદૃશ્ય કરતી પ્રતીકાત્મક ક્ષણો . :  પાણીની છાલક -ઝાલક નાં અવાજ વરસાદમાં વિચારમગ્નતા લઈને એકલાં ચાલનાર ના મિજાજનું પ્રતીક છે , જ્યાં “ગુંજતો વરસાદ” ચાલનાર માટે દિલાસો આપનાર અથવા ચાલનારની ઉદાસી , સાથી તરીકે કાર્ય કરે છે. : “પગલાઓ માં પાણીના છાંટા” સ્વત્ત્વ ને ઊટકવા ના અથવા તાજાં થવાં ના ઉદ્યમનું પ્રતીકરૂપ પણ સમજી શકાય. : : અસ્પષ્ટ ખ્યાલ  વિચાર , મનોરથ મંતવ્ય , મનમાં ઊઠતું કલ્પિત ચિત્ર કે કોઈ હેતુ સાથેની યોજના : આ બધું ધારણાં અંતર્ગત સમજીએ તો તે, શાયર ના કહ્યાં પ્રમાણે આસપાસ પથરાતી જતી રેતીની ( scattered state of sand )  કાવ્યાત્મક છબી માનવ વિચારના નાજુક પ્રકૃતિના – નરમ – સહેજમાં ભાંગી જનારા , ક્ષણિકમાં સરકી જનારા અને અગમ્ય અગ્રાહ્ય સ્વભાવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. એજ રીતે જેમ મુઠ્ઠી ભરીને પકડી રાખેલી રેતી આંગળીઓ વચ્ચે થી સરકી જાય જાણે કે હાથતાળી આપી ગઈ. સચોટ હોવાં છતાં, અસ્થાયી એવાં વિચારોને હંમેશાંને માટે જાળવી રાખ્યાં રખાયાં નથી તેથી અંતે તો સ્મૃતિનાં સંગ્રાહી સમુદ્રમાં અથવા સમયના પવન સાથે વિખેરાઈ ગયા હશે. Similar to Edgar Allan Poe’s Poem , “A Dream Within a Dream” attempting to hold onto these ideas is a futile endeavor. They are too fine, too numerous, and too transient to be constrained. : જેને લાગણીશીલ મનોવેગ સરળતાથી ખસેડી શકે છે એ અચેતન મન સમાન ( વિચારોનાં ) રેતકણો નો વિશાળ દરિયા કિનારો કહીશું જ્યાં નક્કર રેતઘર કે કિલ્લો બની શકે અથવા પવન દ્વારા વિખેરાઈ ને આસપાસ પથરાય જશે. વિચારો સહજતાથી સમજાય એવાં સુસંગત રીતે સુસંબદ્ઘપણે બંધ બેસતા હોતાં નથી ;  અસંગઠિત અથવા અવ્યવસ્થિત પણ હોય શકે છે ; અને ઘણીવાર બારીક  ધૂળ ની જેમ અર્ધજાગ્રત અવસ્થામાં માર્ગચ્યુત થઈને ગુમ થઈ જાય છે કે લુપ્તપ્રાય રહે છે. : ખૂબ સૂકાં અથવા મૃત હોય, તો તે પુનરાવર્તિત, અનુત્પાદક અને બિનસર્જનાત્મક વિચારોની  dreary desert sand : “શુષ્ક રણ રેતી” બની જાય છે. : રેતી પર લખવાનો વિચાર બર આવે નહિ કારણકે સમુદ્રની લોઢ ( ભરતી નાં પાણી ) એ લખાણને જોતજોતામાં ભૂંસી નાંખશે. જોકે બીજ સમાન વિચારો દરિયાઈ પ્રવાહ દ્વારા કે પવન વેગે આસપાસ માં જ નહિં પણ દૂર દૂર વિખેરાઈ ને જીવનવાદી ફેલાવો કરશે. જે ભૌતિક વર્તમાનને ભવિષ્યની વ્યાપક સમજણ સાથે જોડે છે. : : આમ રેતકણોની વિખેરાયેલી પથરાતી સ્થિતિમાં પકડી રાખેલાં વિચારો નો ફેલાવો એ સર્જનાત્મક, બિન-રેખીય વિચારસરણીનું કાવ્યાત્મક મૂર્ત સ્વરૂપ છે : તેનું અવલોકન કરવું સુંદર છે, સંપૂર્ણપણે સમજવું અશક્ય છે, વળી તે સતત બદલાતું રહે છે, ફક્ત થોડા પસંદ કરેલા અનાજ કણો એક સાથે ચોંટીને સુસંગત, કાયમી સ્મૃતિ બનાવે છે. : : : :

દર્પણો ફૂટી ગયા સંબંધનાં હવે
ને પછી ચેહેરા બધા તરડાય આસપાસ
દર્પણ / અરીસા / આયના નું કલ્પન, તાદાત્મ્ય સમજીએ તો : પોતાના અભેદરૂપ સ્વરૂપ માં જ રહેતો તદાત્મ હોવાનો ભાવ : self identification જાતની ‘ઓળખ’, ચેતનાપૂરક ‘પ્રાણસત્ત્વ’ અને સંબંધ ની સ્થિતિરીતીની ‘સૂઝબૂઝ’ :  એ ત્રણેય ( ઓળખ, સ્વત્ત્વ અને સૂઝબૂઝ ) નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે . : જ્યારે તૂટેલો કે તૂટતો : cracking : કકડે કકડા માં ફૂટેલો : shattering : mirror  / looking glass : આયનો / અરીસો / દર્પણ : એ પરિચિત મૈત્રી , ગાઢ ધરોબો , વ્યક્તિગત નિકટતા : કહો તો intimacy નું : એ બધાં માં ગોઠવાયેલા માનવ સંબંધનું , ટૂકડે ટૂકડાં માં થયેલ એનાં ‘વિભાજન’ નું , ખોયેલ ‘ભરોસા’ નું અને સહન થતાં / સહન ના કરી શકાતાં કષ્ટો દુઃખો પીડા પહોંચાડી ને માનવીય સહજીવન ને તીતરવીખર કરનાર ‘તોડફોડ’ નું dismantling  symbol પ્રતીક છે. : : સંબંધ એટલે સગાં- વ્હાલાં નાં  : કૌટુંબિક સગાઈનાં સંપર્ક , તદુપરાંત બીજાં બાહરી સંબંધિતો સાથેનાં સંસર્ગ  : એ બધાં સાથે સંયોગથી ને સંપર્કથી થતાં રહેલાં જોડાણ ( connections ) : સંબંધનાં દર્પણ માં ચીરો , ફાટ , તિરાડ : આ બધી તૂટ સુચવે છે, : અખંડ ન હોવાનાં દેખાવ , ખંડિત થવાંનાં કે સાબૂત ન રહ્યાંનાં બદલાવ. : સંબંધ નાં દર્પણ આ અર્થ માં જ્યારે intact 🪞 હોય ત્યારે કહી શકો કે આખે આખાં અસ્પૃષ્ઠ અખંડિત છે : સર્વાંશે અણીશુદ્ધ છે. : કમલા દાસની કવિતા “ધ લૂકિંગ ગ્લાસ” માં  જીવનસાથી સાથે કાચ સામે ઊભા રહ્યાંથી : ખુલ્લાં મુકાયાં થી / પ્રોજેક્ટરના પ્રકાશમાં મુકેલી ફિલ્મી કચકડામાં કંડારી પટ્ટી  ની જેમ સંપૂર્ણ ટેલીજેનીક exposure નું પ્રતીક થતું  સૂચવ્યું છે. : It’s a shared reality of revealment of  selves together physically and emotionally without shame. : ‘ચેહરાનવીસી’ માણસ નું વર્ણન કરતું પત્રક : કહી દેવું ,બહાર પડવા દેવું ,છતું કરવું. એમ થવાંથી જોડીદાર સાથીઓ ( partners ) એકબીજાને જોતાં મૂકતાં માન્ય રાખી શકે છે. : સાબૂત દર્પણ સીધેસીધું , ખરું , ચહેરામાં રિઝવી શકતું ઉજ્જવળ પ્રતિબિંબ બતાવે જ્યાં ખામીઓ નથી કે તે અદ્રશ્ય રહેલી છે. અહીં માણસો ‘ચેહરાદાર’ ( શોભીતું / ખૂબસૂરત ) દેખાવાની કોશિશ કરતાં આવ્યાં છે. : તૂટલાં સંબંધોને ( broken connections  ) ને જાહેર કરતો Cracked Mirror આયનો / અરીસો / દર્પણ તૂટી જતાં એનાં ભાંગેલા અપૂર્ણ કકડા માં “તરડાઈ ગયેલાં ચહેરા”: ભાંગી તૂટી છબી ( fractured identity ) અને મેળ વિનાનાં અસંબદ્ધ જોડાણો બતાવશે. આમ થવાથી સૂઝબૂઝ , સહજ સમજ , પ્રેરક બુદ્ધિ ને ઠેસ પહોંચે. : in fact sense of self is shattered. : ખાંચેખાંચરે ખેંચ્યું , આડું અવળું ખૂણે કપાયું , તરડાયું : પ્રતિબિંબની જેમ : distorted form ની જેમ ‘વિરૂપ જાતપિછાણ’  : self image  ભ્રમ નિરસન કરતી તીક્ષ્ણ પીડા પહોંચાડી ધાર્યાં ભવિષ્ય ની આડે આવે. : : ફૂટ્યાં દર્પણ સંપૂર્ણ છબી નહિ દેખાડે ; ‘સાથેલગું’ : સાથોસાથ જોવાં ધાર્યું વર્તમાન , ભવિષ્ય સમેત હવે ઓળખી ન શકાય તેવા ત્રુટક ત્રુટક/અનેકાનેક અપૂર્ણ વિરૂપ દેખાવમાં, અસ્તવ્યસ્ત ટુકડાઓમાં વિભાજીત થઈ ગયું. : અરસપરસ સંબંધ વિનાની disjointed reality ! સંબંધના કરુણા ભર્યાં અંતની સંકેતાવલિ : cypher line : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :  દર્પણો ફૂટી ગયા સંબંધનાં હવે
ને પછી ચેહરા બધા તરડાય આસપાસ.

પાનખરની શુષ્ક્તા પથરાય આસપાસ
પાંપણે તારું સ્મરણ છલકાય આસપાસ.       

પ્રિયજનની ગેરહાજરીની વિરહોત્કંઠા , એકલવાયાપણું અને જીવનનો ખાલીપો ( void ) દર્શાવે છે. પાનખરમાં,  વૃક્ષો પરથી પાંદડાં ખરવાની અને આસપાસ વ્યાપેલી શુષ્કતા એ ઋતુગત અપૂર્ણતા છે જેને માનવીય લાગણીઓ અને સંવેદનાઓ ના પ્રતીક સાથે જોડવામાં શાયર કવિ વિહાર મજમુદાર ની આ ગઝલ  સુંદર નજરાણું બની જાય છે. : : : : ખરી પડેલા પર્ણો બાકી બચ્યાં વૃક્ષની પોષણક્ષમ્યતા માં અસરદાર બને એટલું જ નહીં પણ ધરતી પર માટીમેળા થઈને પોષણમૂલ્ય માં ઉમેરો કરે જે સૂચવે છે કે જીવનની કોઈક ગેરહાજરી માં ઉપસતી ‘શૂન્યતા’ અને  પ્રકૃતિ સર્જિત ‘શુષ્કતા’ ખરેખર તો જીવનને પૂર્ણ રીતે રદબાતલ કરનાર  વિનાશકારી નથી પરંતુ સંભવતઃ ઊંડી નવસર્જન ની / વિપુલ વિકાસ ની સ્થિતિરીતી છે. : પ્રિયજન નું સ્મરણ સાચવીને અને એના આવવાનાં પગરવની , પાનખર પછી આવતી વસંત ઋતુમાં થનારાં પ્રફુલ્લિત બદલાવની રાહ જોતી નિરાંત ની રાહત સૌને ફળજો. : ઈતિ …… . . પાનખરની શુષ્કતા : વિહાર મજમુદાર : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે જાન્યુઆરી ૨૨, ૨૦૨૨ : : બેંગલુરુ માર્ચ  ૩, ૨૦૨૬ : ફાગણ સુદ પૂનમ : હેપ્પી હોલિકા દહન  : : : : : : : :

********************************************* પાનખર : હરીન્દ્ર દવે : : : :

પાનખર : “નિગૂઢ સ્પર્શ પાનખર તણો શું આસપાસ છે ! હવા ફરી ઉદાસ છે , ચમન ફરી ઉદાસ છે.” હરીન્દ્ર દવે : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે ઈન્ડિયા : : 

ગઝલના મિજાજમાં લખ્યું હરીન્દ્ર દવે ના આ કાવ્ય ગીત “પાનખર” નું રસદર્શન , અર્થપ્રૌઢિ શુષ્કતા ની અર્થવાહક અભિવ્યક્તિ નાં ત્રણ પંક્તિબંધોમાં નાં સંમિલિત અર્થનિર્દેશ અને વિસ્તૃત વિચાર દ્વારા રજૂ કરીશું. : :

“હવા  ફરી  ઉદાસ  છે,   ચમન  ફરી  ઉદાસ છે,
નિગૂઢ  સ્પર્શ  પાનખર  તણો  શું  આસપાસ છે!

છેલ્લું આ  કિરણ જતાં સુધી જ બસ ઉજાસ છે,

હૃદયમાં ભાર ભાર છે, અધર પે પ્યાસ પ્યાસ છે!”

આ ચાર પંક્તિબંધ વ્યક્ત કરે છે સ્પીકર ની આસપાસ ઉદાસ દેખાતા ચમન પરથી ઝડપથી સરકી જઈ રહેલી પાનખરની સાંજ ની બેઉં બાજુ કે ચારેય બાજુ તરફથી કવિ મન ની નીકટે સ્પર્શી જતી ફરીને “ઉદાસી” વેરતી “હવા” જેની પાસે કંઈક અને કોઈક ‘આશા’ રાખી હતી ; કદાચિત ત્યાં આવનાર કોઈક વ્યક્તિ માટેની ‘આશા’ રાખી હતી તે ચમનમાં આવવાની આશા ફળીભૂત થઈ નથી અને એમના  આવવાંની ‘ઉમેદ’ પાર પડી નથી . સુર્યાસ્ત પહેલાંનું “છેલ્લું કિરણ” દિવસાંત નો છેલ્લો “ઉજાસ”( અજવાળું ) સમેટી લેનાર છે. આમ ક્ષણશઃ આશાભંગ થી ઉત્સાહભંગ કરનારી વિષણ્ણ ખિન્નતા ( melancholy ) તરફી સંક્રમણ ( transition ) સાથે સીધા પરિચયથી આવેલી સમજ ( fleeting moments of hope ) આશાનું ‘ક્ષણનશ્વરત્વ’ વ્યક્ત કરતું શબ્દચિત્ર આલેખે છે. : :

પાનખરની છબી અંદરુની ભાવાવેશ ને કેવી રીતે વ્યક્ત કરી શકે છે તેનો વિચાર કરીશું. : : “છેલ્લું આ કિરણ જતાં સુધી જ બસ ઉજાસ છે.” પંક્તિ સમજાવે છે કે, ‘ખુશી’ની માફ્ક ‘નિરભ્ર’ : સ્પષ્ટપણે સહેજે સમજાય , જોઈ શકાય , એવું ‘સુરેખ’ ‘પ્રકાશિત દ્રશ્ય’ : થોડાં વખત માટેનું હોય : કાયમી નહિ પણ હંગામી હોય. પરિણામે ‘નજરું નું સુખ’ પણ થોડાં સમય માટે માણવાં મળે : જેને લીધે ‘આંખ ફરીથી ઉદાસ’ થઈ રહે તો તે “ઉજાસ” ના સ્થાને સંક્ષિપ્ત ‘ઝાંખપ’ આવતાં  જન્મતી મનની ‘મુંઝવણ’થી પ્રદીપ્ત ‘વિષાદ’ અથવા ‘વ્યથા’ અને ‘ગુમાવ્યાં’ ની ફરીફરીને ઉથલો મારતી સ્થિતિમાં પાછા ફર્યાંની કથની છે. : :: “હ્રદય માં ભાર ભાર છે,” પંક્તિ સંક્ષેપમાં , ‘દિલગીરી નું દુઃખ’ અથવા ‘મનસ્તાપ’ , ‘પ્રેમભાવ’ નો એકપક્ષીય  ‘પ્રતિઘોષ’ અપૂરતો હોવાથી જન્મતાં ભાવનાત્મક ‘ભાર’ નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જે શારીરિક રીતે ભાર વેંઢારતી પજવણી બની જાય છે. : : ” અધર પે પ્યાસ પ્યાસ છે.” પંક્તિ “તરસ્યા હોઠ પર આવીને તરસી રહેલી ‘તૃષા’ : ‘તૃષાતુર ઝંખના’ , અપૂર્ણ ‘પિપાસા’, અથવા સાથ સાધવાની ‘સ્પૃહા’ કે ( અટક્યાં  વિનાનો સતત ) અવિશ્રાંત ‘સથવારો’ પ્રાપ્ત કરવા માટેની પ્રબળ ઊંડી ‘તૃષ્ણા’ કે ‘આકાંક્ષા’ સમજાવતું એક રૂપક રજૂ કરે છે , જે હાલમાં પહોંચની બહાર છે. : : “નિગૂઢ  સ્પર્શ  પાનખર  તણો  શું  આસપાસ છે !”: ગીતના ઉઘાડ ની આ પંક્તિ “ચમનમાં “આસપાસ પાનખર “નો “નિગૂઢ સ્પર્શ ” : એટલે કે, અગમ્ય , ન સમજાય એવો રહસ્યમય સ્પર્શ  : આશા / ઉમેદ નાં ક્ષણાંતરે થયેલાં આશાભંગ થી ઉત્સાહભંગ કરનારી વિષણ્ણ ખિન્નતા તરફી સંક્રમણ , સંબંધ ના છેલ્લાં તબક્કે આવેલી છેવટની , આખરી અંતિમે પહોંચ્યાં ની વિદાય વેળા લાગે છે . : સદા માટે છૂટાં પડવાની : છેલ્લાં પ્રણામ કરવાની : અસ્વાભાવિક પણ ભય ઉપજાવતી અજબની ( eerie ) ‘સાંજ’નું ઝાંખૂંપાંખૂં અજવાળું : આછું નિસ્તેજ દુન્યવી નહિ એવું છતાંય અગમ્ય ‘અલૌકિક’ ( supernatural ) અથવા એવી પ્રારબ્ધાનુસાર દૃવનિર્મિત ( fated ) ‘પાનખર’નું ચમનસ્થિત ‘વાતાવરણ’ જે સ્પીકર ની “આસપાસ” ઘેરાતું સ્મરણનું ફલક ધરી ને કહે છે : what is falling away : ધીમે ધીમે ઓછું થવાનું છે : ધ્યાન રહે, આ ચમનથી નોખા થઈ જવા નું છે. : : : :

“ચમન”ની / ઉદ્યાનની વનસ્પતિ સૃષ્ટિ માં જીવંતતા ક્ષીણ થતી નિહાળીને વનસ્પતિ ની જેમ જીવન જાણે કે અશક્ત નિર્બળ બનીને સન્મુખ ઊભું થયું લાગે. પાનખરમાં,  વૃક્ષો પરથી પાંદડાં ખરવાની અને આસપાસ વ્યાપેલી શુષ્કતા એ ઋતુગત અપૂર્ણતા છે જે માનવીય લાગણીઓના અને સંવેદનાઓ ના પ્રતીક થતાં સામા આવે.  પ્રકૃતિ સર્જિત ‘શુષ્કતા’ ખરેખર તો જીવનને પૂર્ણ રીતે રદબાતલ કરનાર  વિનાશકારી નથી પરંતુ સંભવતઃ ઊંડી નવસર્જન ની / વિપુલ વિકાસ ની સ્થિતિરીતી છે. ખરી પડેલા પર્ણો બાકી બચ્યાં વૃક્ષની પોષણક્ષમ્યતા માં અસરદાર બને એટલું જ નહીં પણ ધરતી પર માટીમેળા થઈને પોષણમૂલ્ય માં ઉમેરો કરે. : વૃક્ષના અસ્તિત્વના નિભાવ માટે અતિ ઠંડી શિશિરના મોટા જોખમનો ભારે સામનો કરવો પડ્યો હતો ; જેના કારણે પોષણ અને શક્તિ ના ઉપયોગ પર બચતી-અંકુશ લાવવા માટે પાંદડાંઓ ખેરવતા , બચત થાય જે , વૃક્ષ ના બાકીના બધા ભાગો ના સંવર્ધન માટેનો વૃક્ષ ને ઉગારવાનો ઉપક્રમ પૂરો પાડે ; એવી કુદરતી યોજના અને માફકસર ની ગોઠવણ પ્રકૃતિ સૂચવે છે તે “પાનખર”. : ધીમે ધીમે ક્ષીણ થવાંનો અને ખવાણનો આ મોસમી ક્રમ એ ચારુતા ( elegance ) દર્શાવે અને લાવણ્યમય સૌંદર્યાનુભૂતિ પણ ( beauty in decay ) ઉપસતી આવે જે જીવનમાં બદલાવ અને ફેરફાર ની અનિવાર્યતા નાં પ્રતીકયોજન તરીકે સ્વીકાર્ય રહે છે. : ‘વૃક્ષપર્ણો’ અતીતના ‘સ્મૃતિ ફલક’ નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. યાદ રાખેલી કે યાદ રહેલી વસ્તુઓની / વ્યક્તિઓની સ્મૃતિ ક્યારેક હલચલ ખળભળાટ તો કોઈકવાર  ઉત્તેજના ઉશ્કેરાટ અન્વયે વીત્યાં સમયની યાદ / ઘટના / દ્રશ્ય , કોઇકના અને કશાંક ના ‘વિયોગ’ અથવા પૂર્વે અનુભવેલી વિરહોત્કંઠા ઝંખના કે કમી , તો છેવટે ભૂતકાલીન ઘર ,વતન , રહેઠાણ અને મુકામ માટે ‘સોરવું’: તે nostalgia સર્જે. આમ, nostalgic  memories make the Heart confused and sad. : ‘અતીત માટે સોરવું’ હ્રદય ને હચમચાવીને , લાગણીઓને ઝંઝેડીને , જીવને ગભરાવીને , મનને ગૂંચવી નાખીને અવ્યવસ્થા નો અનુભવ કરાવે જેને પગલે “ઉદાસી” વ્યાકુળ વિહ્વળ ચિંતાતુર  બનાવે .: : : : નરેટરે ઉદાસ મનથી કહ્યું છે, “હવા  ફરી  ઉદાસ  છે,   ચમન  ફરી  ઉદાસ છે,
નિગૂઢ  સ્પર્શ  પાનખર  તણો  શું  આસપાસ છે! ” : : : :

“વિલુપ્ત ગુંજનો થતાં         
             રહ્યા પ્રસન્ન રાગનાં,
લહર ગઈ સમેટી શ્વાસ      
              મ્હેકતા   પરાગના; ” : પ્રથમ અંતરા ની પંક્તિઓ : :

શાંત , ગહન ,  નિર્ભેળ છતાં થોડા ઉદાસ સંક્રમણના કુદરતી દેખાવ નો ભાવ જગાડે છે જે અત્યારની શાંત મોજુદગી માં અતીતના હર્ષાતિરેકની , વખતે વખતે લંબાયમાન સ્મૃતિઓની પ્રતીકરૂપ પળો પણ હોય શકે છે. : : ” વિલુપ્ત ગુંજનો થતાં રહ્યા પ્રસન્ન રાગનાં .”: ” The fading echoes of the happy melody have remained”: જે  હર્ષાનંદ અને સુંદરતા માણવાનો સમય અથવા ઊંડી લાગણીની ઘનિષ્ઠતા સેવવાનો સમય વીતી ગયાં નું સૂચવે છે. , તેની સ્મૃતિ અથવા ભાવાવેશ નાં અવશેષો હજુ સુધી ભલે ને ટકી રહે કે તેની  હાજરી વર્તાયા કરે. : તે એવી નોસ્ટાલ્જીયા નું પ્રતિનિધિ છે – જે , લંબાતી રઝળતી ફરકતી ( lingering  ) સુંદરતા માટે  સોરતી હોય કે પછી , રહી રહીને ભૂત પ્રેત ની જેમ આવનજાવન કરતાં વારેવારે સાથે થતી : ઘેરતી : વળગતી બિહામણી  સુંદરતા ( haunting  beauty ) માટે સોરતી હોય : અથવા કહો ને ! : અતિત ના વ્યયી સારતત્ત્વ થી ભરીભરી સુંદરતા માટે સોરતી  હોય કે વળી , અતિતમાં ઉપલબ્ધ સૌમ્યતા અને નજાકતથી ભરી સુંદરતા માટે સોરતી હોય – તે નોસ્ટાલ્જીયા નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. : : : :  “લહર ગઈ સમેટી શ્વાસ મ્હેકતા પરાગના; “: પંક્તિ સૂચવે છે મહેંક પ્રસરાવી રહેલાં પુષ્પ-પરાગ ની આમતેમ ફરકતી આંદોલિત લહેરખીઓ એ શ્વાસ સમેટી લીધા હતા / સંકેલી લીધા હતા. પુષ્પ ના ફલીકરણ સંપન્ન કરવા માટે અન્યત્ર / ક્યાંક બીજા પુષ્પ પર જઈ પહોંચવાની ક્ષમતા માટેની ગતિશીલ ઊર્જા આટોપી લીધી હતી કારણ કે સક્રીય પરાગકણો બીજા પુષ્પ પર સફળતાપૂર્વક સ્થિર થઈ શક્યા હતા. જુસ્સેદાર ક્રીયાશીલતા ના ઊભરા શમ્યા પછી ની સ્થિરતા અને શાંતતા તરફ વળ્યો મનોવેગ પણ કંઈક અંશે “ઉદાસી” ના પ્રતિભાવ ( melancholic  reflection ) અભિવ્યક્ત કરે. : :

આમ “પ્રસન્ન રાગ” નું સૌમ્ય અને મૃદુલ ગાયન ફરી ફરી ને ગુંજન કરશે. શાંત વાતાવરણ ને સાનુરૂપ માનસ પરમ સ્વસ્થ છે અને ઝંખે છે વિરામ ( pause ) :  સ્મૃતિ ફલક પાનખર પછી આવતી વસંતની ખુશીની લહેરનાં ઉછાળ અને ઉજાસ ની યાદમાં ક્રમધર્મી પ્રકૃતિને વિરામ પછીનાં શ્વાસ ભરવા જીવનાતુર રાખશે. : જે હતું અને જે છે એ બંનેને જોડનાર પુલ એ કુદરતી રીતે, સ્વાભાવિક પણે બંધાયેલ કર્મ : પ્રકૃતિકર્મ : : : : 

“હવે બિડાય લોચનો           
               રહેલ નિર્નિમેષ જે,
રાત અંધકારથી જ            
                 રંગમંચને   સજે; ” : દ્વિતીય અંતરા ની પંક્તિઓ : 

પાનખરની સંક્ષિપ્ત સાંજ નું ઝાખૂંપાખૂં અજવાળું પણ વિલુપ્ત થઈ ગયું છે અને તેની જગ્યાએ ચોમેરથી સર્વથા અંધકાર સમેટી સંકેલીને રાત હવે ચમનમાં ફરી વળી છે. : કહ્યું છે, ” હવે બિડાય લોચનો રહેલ નિર્નિમેષ જે, ” : “નિર્નિમેષ લોચનો ” એટલે પલકારા વગરના : અનિમેષ અપલક નેત્રો : તાકીને ટગર ટગર / એકીટશે જોયા કરતી આંખો : staring eyes : સમાજ /લોકોના જૂથ / સમુદાય ની માંડેલી મીટ / સ્થિર નજર જે જજમેન્ટલ ગેઝ કે માસ ઓપિનિયન/ જનસમુહ નો ફેંસલો પણ આપી શકે અથવા સ્તબ્ધ બની સાક્ષીભાવે ફક્ત જોયાં કરવાની સંભાવના પણ રાખી શકે. : અહીં રાત પડી ગઈ છે, જનસમુહો નિંદ્રા માં પોઢ્યા છે.કોઈ ચોકી પહેરો નથી. કુતૂહલભરી નજર નથી. અન્વીક્ષા/ સમીક્ષા થી વિમુક્ત ચિંતા  વગરની રાતનો વિરામ છે. દુનિયાદારી ના સ્થાને આત્મલક્ષીતા પોતાને લગતું , પોતાને થયેલું , પોતાને માટે થયેલું, કે પોતે કરેલું : એ અને એવાં નિજસ્ફૂરણ અને નિજબોધ વિશે આંતરિક તપાસ વિચાર કરશે. વાસ્તવમાં નરેટર ના પોતાના લોચનો બિડાયાં છે. : :

નાટ્યકૃતિની ભજવણી stage ( performance ) રાત પડે પછી શરૂ થાય . ” રાત અંધકારથી જ રંગમંચને સજે; ” : ” Night decorates the stage only with her darkness” : પંક્તિ શાબ્દિક રીતે સમજાવે તો તે ચાંદ -તારા વિનાનું અંધારિયું આકાશ છે, અને આસપાસ કોઈ નથી. : પરંતુ પ્રતીકાત્મક અર્થ માં રાત નું અહીં રાતની રાણી અથવા એક કલાકાર તરીકે વ્યક્તિકરણ ( personification ) થતાં રાતે પ્રકાશમાન ચાંદ -તારા અથવા  વિક્ષેપો થી વિશ્વ રંગભૂમિને શણગારવા ના બદલે માત્ર પોતાના “અંધકાર” થી જ રંગમંચની સજાવટ કરી દીધી છે. આ એક ગહન, ન્યૂનતમ સુંદરતા સૂચવે છે – A profound minimalist beauty— stripping away of all superficiality :  બધું  ઉપરચોટિયાપણું દૂર કરવું . Artistically Only Simple Clean Lines and Sparseness. :

રૂપક સમજીએ તો જીવન અથવા વિશ્વ એક રંગમંચ છે. રાત તેના “અંધકાર થી જ રંગમંચ ને સજે, એ સૂચવે છે કે જીવનની સૌથી ઊંડી ચિંતનશીલ ક્ષણોમાં  : કદાચિત મૃત્યુ ના પગરવ , ખરું વિશ્વસનીય નર્યું શુદ્ધ વાસ્તવ દર્શન ફેલાતાં કોલાહલ / શોરબકોર અને રંગ શેરડા / સુરખી દેખાવ નાં બદલે ખાલીપણું / શૂન્યત્વ , સેવ્યાં મૌન / ચૂપકીદી અને નહિ દેખાતી પ્રચ્છન્નતા માં / અપ્રસિદ્ધ સ્થિતિરીતી માં જોવા મળે છે. The narrator has chosen  here the the song theme of The quiet, profound elegance of absolute solitude or the unknown. : સંપૂર્ણ એકાંત અથવા અણજાણી શાંત ગહન સુંદરતા.  : : : :

Staring eyes : “તાકી રહેલી આંખો” બિડાય એટલે કે દિનભરના દાબ દબાણનો ગૂઢ રીતે લોપ થાય ત્યારે રાત એક  શાંત ચમનમાં  આત્મીય અને અતિ સુંદર જગ્યા બનાવે છે , જે બાહ્ય પ્રભાવથી અસ્પૃશ્ય હોય. દ્રષ્ટટ્ટતા પરથી અદ્રશ્ય થવાનું   સંક્રમણ ( transition  from being seen To being unseen ) અંધકારમાં  મળી આવતાં શાંતિ અથવા રહસ્ય નો ઊલટથી  સ્વીકાર કરે છે.

Autumn serves as a “conversation between endings and beginnings”.