https://youtu.be/ooe8J9fVSzE

પાંદડું કેવી રીતે પીળું થયું કોને ખબર ? : રમેશ પારેખ : : સ્વર : આશિત દેસાઈ : : સ્વરાંકન : આશિત દેસાઈ : : આલાપ દેસાઈ મ્યુઝિક યુ ટ્યુબ રિલીઝ ૨૨/ ૪ / ૨૦૨૦ : : અહીં ઉપર ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : : :

પાંદડું કેવી રીતે પીળું થયું કોને ખબર : રમેશ પારેખ : : સ્વર : આલાપ દેસાઈ : : સ્વરાંકન : આશિત દેસાઈ Key_Bord  : Darshan Zaveri : : Tabla :Hardik Patel : : Violin : Manas Kumar : : Percussion  : Milan Mehta : : LIVE In memory of Chirag Bhatt , a promising young tabla player who passed away in a very early age. , an yearly concert of Shree Alap Desai was arranged on 02/03/2019 at Bhavnagar by “Chirag Bhatt foundation of performing art”,”The Waves” : :

અહીં નીચે ક્લિક કરીને જોઈશું સાંભળીએ : : : :

https://youtu.be/HAJLxV5y_9s?si=0ODCXbhINYlSybvE

પાંદડું કેવી રીતે પીળું થયું કોને ખબર ? : :  રમેશ પારેખ  : : : :

પાંદડું કેવી રીતે પીળું થયું કોને ખબર ?
એટલે કે ઝાડમાંથી શું ગયું કોને ખબર ?

શ્હેર પર ખાંગી થઈ વરસી પડી આખી વસંત,
એક જણ નખશિખ ઉજ્જડ રહી ગયું કોને ખબર ?

શાહીમાંથી આમ કાં ઢોળાય છે તારાં સ્મરણ?
એને મારું એક મન ઓછું પડ્યું ? કોને ખબર ?

સ્વપ્નમાં વહેતી’તી નહેરો તારા ચહેરાની સતત,
ને સવારે આંખમાંથી શું વહ્યું ? કોને ખબર ?

માછલીએ એકદા જળને પૂછ્યું : તું કોણ છે ?
એનો ઉત્તર શોધવા જળ ક્યાં ગયું, કોને ખબર ?

મેં અરીસાને અમસ્તો ઉપલક જોયો, ‘રમેશ’
કોણ એમાંથી મને જોતું રહ્યું, કોને ખબર ?

– રમેશ પારેખ : : : : સ્વર : આશિત દેસાઈ : : સ્વરાંકન : આશિત દેસાઈ : : ગઝલ : : : : : : : : : : :  https://youtu.be/jQSbw5b3g1E?si=ttUzqOhgeseYKEzU અહીં ઉપર ક્લિક કરીને લાઈવ very old Rare LIVE વિડિયો જુઓ  : : સાંભળીએ  : : મેહફીલ યુ ટ્યુબ રિલીઝ   ૨૫ / ૧૦ / ૨૦૨૨ : : 🌲 🌴 : : 🪞 🪞 : : 🐠 🐟  : : 👀 👀  🌲 🌴 💙 💙 અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ : : : : જાન્યુઆરી ૩૧ , 2022 : : : : પોષ વદ ચતુર્દશી : : Pune India : : : : : : : :

પાંદડું કેવી રીતે પીળું થયું કોને ખબર : રમેશ પારેખ : : સ્વર : અનિકેત ખાંડેકર : : સ્વરાંકન અને સંગીત નિયોજન : અનિકેત ખાંડેકર : : આલ્બમ : આશા ( અનિલ ખાંડેકર ના {૬} ગુજરાતી ગીતો : phonographic digital  કાવ્ય સંગીત You Tube Release ૨૯/૩૦ // ૧ // ૨૦૨૪ : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : : :

https://youtu.be/nnjQvieIqgs?si=KlZEqsgCGJ70Zcfj

“પાંદડું કેવી રીતે પીળું થયું કોને ખબર ?” : રમેશ પારેખ : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે ઈન્ડિયા : : : :

“કોને ખબર?” : પ્રશ્ર ૧) પાંદડું પીળું થયું , ઝાડમાં થી શું ગયું  ;( ૨‌ ) શહેરમાં વસંત વરસી ત્યારે એક જણ ( કેમનું  ) ઉજ્જડ રહી ગયું ; ( ૩ ) શે’ને ( સારું ) સ્મરણ થયું અને તેને એક મન ઓછું પડ્યું ? : ( ૪ ) એનો ચહેરો જોયાં કર્યો તે આંખમાંથી શું વહ્યું ? 😦 ૫ ) કોણ છું ? માછલી ના પ્રશ્ર નો ઉત્તર શોધવા જળ ક્યાં ગયું ? : ( ૬ ) અરીસામાં જોયું ત્યારે એમાંથી કોણ જોતું હતું ?:::: આ પ્રશ્નાર્થો ની ઉત્તર રૂપ જાણકારી કોને ખબર ? એ વાક્યાંશ સૂચવે છે કે આ અને આવાં કેટલાંય પ્રશ્ર્નો અંતર્ગત જૈવિક ક્રિયાઓ હોવા / બનવા  / થવાં , પાછળ  ગહન ઊંડાં વિચાર માંગી લે એવી ગૂઢ રહસ્યમય અને વિસ્તૃત  અસર ઉપજાવતી બાબતો હોય શકે છે જેનું મનનીય જ્ઞાન શોધી કાઢવાનો આગ્રહ માત્ર સંવેદનશીલ શાયર જ કરી શકે કારણકે મોટેભાગે દુનિયામાં એ જાણવાનો રસ હોતો નથી જેથી એ પ્રશ્ર્નો ની ઉપેક્ષા થતી રહે . : કંઈ કેટલીય કુદરતી બાબતો પ્રકૃતિમાં માનવ હસ્તક્ષેપ કે સમજણ વિના ચૂપચાપ રીતે થતી રહેશે. : પ્રકૃતિની નિયમિતતા જ્યારે ખોરવાઈ જતી લાગે કે દેખીતાં કારણ વગર મોટાં બદલાવ અને પરિવર્તન થવાં લાગે ત્યારે માનવ સભ્યતા એ વિકસાવેલી વૈજ્ઞાનિક ખોજ પરિવર્તન ની સપાટી ઉપરથી વધું આગળ લઈ જવી પડે.

“પાંદડું કેવી રીતે પીળું થયું કોને ખબર ?
એટલે કે ઝાડમાંથી શું ગયું કોને ખબર ?” : : પ્રથમ અશઆર ની પંક્તિઓ :

માત્ર લીલું જ નહિ પણ રંગબેરંગી , મરોડદાર નાજુકાઈભરી સુંદરતા ને લીધે દર્શનીય પાંદડું પીળું થઈ ખરી પડવાની ઐહિક દુન્યવી ( earthly ) છતાં આકાશી અલૌકિક ( ethereal )  અને સાથોસાથ જીવનના સારતત્ત્વ ને ( life forces ) અને કલોરોફિલ , પોષક તત્ત્વો વિ. માં  રહેલી સજીવતા ( vitality ) ને ગુમાવવાની અનિવાર્ય જૈવિક ક્રિયા , નિયમસર અને નિયમિત પણે , શિશિરની પાનખર ઋતુનાં સમયગાળામાં થતી , ‌અતિશય ઠંડા હવામાન વચ્ચેની પ્રાકૃતિક ઘટના છે , જે જૂદાં થઈને વિભાજિત થવાની અને સમાપ્તિ રૂપ મૃત્યું ની અનિવાર્યતા પર : ભારતીય વિચારધારા પર ભાર  મૂકે છે ; જેનાં પ્રશાંત વ્યાપ ના સાતત્ય ( silent carrying ) અને ઝાડ પર પીળું થઈને જીર્ણ સ્વરુપે ડાળી પરથી , ધરતી ઉપર સુકું પાંદડું ખરી પડવામાં અનુભવાતાં વેદનાપૂર્ણ સંવેદન વચ્ચે ની ભેદરેખા ને , શાયરનું કવિમન અહીં વિગતવાર સમજાવતું નથી ; કવિ શ્રી રમેશ પારેખ , પ્રતિશબ્દ પ્રશ્નાર્થ રૂપે “કોને ખબર ?” મૂકી ને અટકી જાય છે. ક્ષીણતા , ગુણવત્તા માં ઓછપ અને  સજીવતા નું નાશ માં થતું સંક્રમણ નું પ્રતિનિધિત્વ કરતા પીળું થઈને ખરીને પડી જતાં પાંદડાં ની ક્ષય થઈ રહેલ ઊર્જા અને જીવનની આંતરિક બળશક્તિ ( life forces ) , લીલું જીવંત પણું ટકાવી રાખવાની મળી ખુશી ના વિલય થવાનાં અનુભવ , શબ્દો માં વ્યક્ત થઈ શકે નહીં . કંઈ નહિ સૂઝતાં કોઈકે એને ‘મિજબાની પછીની સાફસૂફી’ સુદ્ધાં  કહી છે : ( after party clean -up ) : ઝાડમાંથી જીવન સ્વત્ત્વ પાંદડે પાંદડે ઓછું થઈને માટી મળ્યું થઈ જવાનું ; જેના કારણરૂપ શિશિરની મહા મૂશ્કેલીઓ વેંઢારતું ઝાડ , ચૂપકીદી જાળવીને બાકી બચ્યાં વૃક્ષાન્ગો સહીત ટકી રહ્યું છે ; જે ધરતી પર ગોઠવાયા પર્યાવરણ માટે આપ્યા ભોગ  અને સમર્પણ ( Metaphor for sacrifice ) નું રૂપક છે.: : અસ્થાયી જીવનના ચોક્કસ તબક્કા : impermanence સુધી પહોંચવા અથવા સંક્રમણ માં થી પસાર થવા માટે ( in the transitional passage of time ) , ઘણીવાર કંઈક આવશ્યક છોડી દેવાય અથવા “જવા દેવાય” : ( let go ) : વૃક્ષ જાતે લીલાશ ગુમાવી ને પીળાં પડીને ખરી પડવાની પાંદડાની રીત ને રોકી શકતું નથી. એજ રીતે  માનવીઓએ ઋતુચક્ર ના મોસમી ફેરફાર અને જીવન સમાપ્તિ ને સ્વીકારી લેવા પડે .: શીશીર નો,  પોષ માસનો ઠંડો ઋતુ ગાળો , વૃક્ષના અસ્તિત્વના નિભાવ માટે મોટા જોખમનો ભારે સામનો કરવો પડે . ; જેના કારણે પોષણ અને શક્તિ ના ઉપયોગ પર બચતી-અંકુશ લાવવા માટે પાંદડાંઓ ખેરવતા , બચત થાય જે , વૃક્ષ ના બાકીના બધા ભાગો ના સંવર્ધન માટેનો વૃક્ષ ને ઉગારવાનો ઉપક્રમ પૂરો પાડે ; એવી કુદરતી યોજના અને માફકસર ની ગોઠવણ પ્રકૃતિ સાચવે તે પાનખર. : : પાનખરમાં,  વૃક્ષો પરથી પાંદડાં ખરવાની અને આસપાસ વ્યાપેલી શુષ્કતા એ ઋતુગત અપૂર્ણતા છે જેને માનવીય લાગણીઓ અને સંવેદનાઓ સાથે જોડી શકાય . : :  ખરી પડેલા પર્ણો બાકી બચ્યાં વૃક્ષની પોષણક્ષમ્યતા માં અસરદાર બને એટલું જ નહીં પણ ધરતી પર માટીમેળા થઈને પોષણમૂલ્ય માં ઉમેરો કરે જે સૂચવે કે જીવનની કોઈક ગેરહાજરી માં ઉપસતી ‘શૂન્યતા’ અને  પ્રકૃતિ સર્જિત ‘શુષ્કતા’ ખરેખર તો જીવનને પૂર્ણ રીતે રદબાતલ કરનાર  વિનાશકારી નથી પરંતુ સંભવતઃ ઊંડી નવસર્જન ની / પાનખર  પછી આવતી વસંત ના વિપુલ વિકાસ ની સ્થિતિરીતી છે . : : :

FALL : The time when everything bursts with its last beauty, as if nature had been saving up all year for the grand finale.”
― Lauren DeStefano, Wither

“Love the trees until their leaves fall off, then encourage them to try again next year.”
― Chad Sugg

“શ્હેર પર ખાંગી થઈ વરસી પડી આખી વસંત,
એક જણ નખશિખ ઉજ્જડ રહી ગયું કોને ખબર ?” : : દ્વિતીય અશઆર ની પંક્તિઓ : : : :

દ્વિતીય અશઆર માં આબાદ દેખાતી દુનિયા ની વચમાં ફાવેતેમ અવિધિસર રીતે આવતાં ( arbitrarily coming ) અને ઊટપટાંગ પણે ( whimsicaly ) વર્તન કરતા , દુઃખ પીડા ક્લેશ ( sufferings ) ભોગવતાં અને ભાવાત્મકપણે એકલતા સહેતા , દુર્દૈવી દુઃખીયારા જણનો મર્મસ્પર્શી હેવાલ નોંધ્યો છે.

“આખી વસંત ખાંગી થઈ શ્હેર પર વરસી પડી” પંક્તિબંધ  ચેતનવંત , નવજીવન  નવસંસ્કરણ  સજીવન સાર્વત્રિક પ્રવાહ ( outpouring ) નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે . અહીં “ખાંગી થઈ” સતત નિરંતર અનરાધાર વર્ષા ની જેમ વસંત શ્હેર પર મહેરબાન થઈ છે. વસંત , આશા ભરોસા અને વિકાસ સમૃદ્ધિ નું પરંપરાગત પ્રતીકરૂપ મનાય . 💹 ( traditional symbol of  hope and growth ) 💹 આ અશઆર માં સૂચવ્યા પ્રમાણે ખૂબસૂરત વસંત નો લ્હાવો લેવાની તક લગભગ સૌને માટે ઉપલબ્ધ હતી . સૌને લાભ થયો , સૌનું ભલું થયું. : : માત્ર એક જણ ખાલી હાથે : “નખશિખ ઉજ્જડ રહી ગયો”. ઉજ્જડતા ઉત્સાભંગ ખિન્નતા અને માનસિક ઉદાસી નાં પ્રતીકરૂપ જ્યાં બાહરી ઘટનાના થરથરાટ ( vibration ) અંદરૂની ખાલીપા ને વધારે ગંભીર થતો દર્શાવે . : વસંત થી વણપૂછ્યો ઉપેક્ષિત રહી ગયો. વાસંતી વ્હાલ એક જણ ને નહીં મળ્યું. કોઈ નવા બાંધ્યા રસ્તે , વસંત બારોબાર નીકળી ગઈ. આ એક દુઃખીયારા જણે વસંત નાં , અભાવ ઉપેક્ષા અને દુર્દૈવી વ્યવહાર વચ્ચે નિરાશા ( despair ) અને દુઃખો ( sufferings ) ભોગવવાના આવ્યાં જેને લીધે એણે વેગળા રહીને ભાવાત્મક  અલગતા અને એકલતા ( emotional isolation ) સહેવા પડશે . સૌનો કાયાકલ્પ થાય ત્યારે ફક્ત એક જણ “નખશિખ ઉજ્જડ રહે એ વિધિની વક્રતા કહેવાય. : :

વસંત કોને મળે , કોને ફળે અને કોણ “નખશિખ ઉજ્જડ” રહ્યો છોડી દેવાય એ ‘પ્રશ્ર્નોર્મિ’ ના ઉત્તર અહીં દર્શાવેલ હેવાલ મુજબ અસમાનતા અવગણના અને કમનસીબી લાચારી કોઈ પણ તર્કસંગત ન્યાયિક પ્રણાલી સમજાવી શકે નહીં. આવા અન્યાય માત્ર વસંત ના જ નહીં પણ વર્ષા ના અસમાનતા ભર્યા વ્યવહાર વચ્ચે પણ આસપાસ માં જોવા મળી આવે. વંજર રહ્યાં નાં અને ઉજ્જડ રહ્યાં નાં અસમાનતા અને અન્યાય ભર્યા જીવન ની નિરાશા હતાશા અને પીડા , કોઈ એક દુર્દૈવી દુખીયારા જણ ની સાથોસાથ કોઈ એક રાષ્ટ્ર , જાતિ સમૂહ કે વિશિષ્ટપણે છોડી દેવાયા પ્રજાકીય વર્ગ માટે પણ એટલી જ સાચી અને સજ્જડ છે. They all should be attended and lifted . સૌ ઉત્થાપિત રહે. : : : :

” શાહીમાંથી આમ કાં ઢોળાય છે તારાં સ્મરણ?
એને મારું એક મન ઓછું પડ્યું ? કોને ખબર ?”તૃતીય અશઆર ની પંક્તિઓ. : : : :

સ્મૃતિ ફલક પરથી વર્તમાન ના સ્થળસમયે સર્જનરત કાવ્યરચના ની લેખિની માં  , ખેદ અને ઉન્માદ જગાવવા ની સાથોસાથ , ખલેલ દખલ નડતર ના વિઘ્ન થી ડોલાવનાર કવિ મન સાથે સર્વદા ભમતા ભૂતકાળ ત્યજવા ની કે તેના પર અંકુશ રાખવા ની અસમર્થતા નું , તૃતીય અશઆર માં ખૂબજ રોમેન્ટિક શૈલી માં નિરૂપણ કર્યું છે. : : પ્રિયજન ની સ્મૃતિ ,  વીત્યાં સમયની ઘટના , બનાવ , બોલ્યું સાંભળ્યું કે જોયું , અને અન્ય યાદ ફરિયાદ આઘાત નિરંતરપણે બરદાસ્ત થાય નહીં. : :

“શાહી”નો ખડિયો ‘સ્મૃતિ , મન અથવા હાર્દિક લાગણી’ નું પ્રતિનિધિત્વ કરે. : “શાહીમાંથી સ્મરણ ઢોળાય” એમ કહેવામાં અનિયંત્રિત રીતે ઢોળાય રહેલી શાહી ખાલી ડપકાં રૂપ ડાઘાં ટપકાં નથી ; બલ્કે , લખ્યું વિચાર્યું મીટાવી દેવાનો , રોકી પાડતો અવરોધ ઊભો કરવાનો મિજાજ ધરાવે છે. એ કોઈ મમળાવી બહેલાવી આપતી પસંદીદા સ્મૃતિ ઘટનાઓ નથી બલ્કે ,  લેખિની ને કાગળ પર ઉતારનારી શાહી , એના ઉપર એવો તે કેવો અનિષ્ટ પ્રભાવ પાડે કે જાણે કે, ‘કાનમાં’ અપ્રિય અરોચક શબ્દો ઉચ્ચારી ‘ફૂંક મારતી’ : વિષૈલી કલમ : ( poison pen ) ના , શું ત્રાસદાયક અવળાં માર્ગે ( skiding obliquely ) ફંટાઈ ને પહોંચ્યાં વિસંગતિ ભર્યાં લખાણ જન્મે ! ? આ તો શુદ્ધિકરણ માંગતી ( cathartic ) અપરિહાર્ય ઘટના ઘટી એમ કહેવાય. : ( inescapable phenomenon ) : The writing act inspired by the poet’s memories would slide uncontrollably toward disaster. This is an observation that the past is always “spilling” into the present  : : રઘુવીર ચૌધરી ની ગઝલ માં કહ્યો અશઆર : ” ભૂલી જવાય તો ય ભૂલાવા નું કંઈ નથી , એ ભૂતકાળ તો જગત માં સર્વદા ભમે . .  મેં તો કહ્યું મને ને સાંભળ્યું તમે .” : અહીં  રમેશ પારેખ સ્વહસ્તે પોતાની જાતને જ ટપારે છે. કહ્યું છે , ” એને મારું એક મન ઓછું પડ્યું ? કોને ખબર ?” : 🔵 શાહીની ઘનતા 🔵 ( density ) ને કવિમન નું ભૂરાપણું  🩵 ઓછું લાગ્યું. 🩵  :  ( light sky blue sparsely mind )  : : : :  💝 🎁 🎁 💝

“એને મારું એક મન ઓછું પડ્યું ? કોને ખબર ?” : :
“કવિ મનને  “મનનું ઓછા પણું” : ‘છૂટું છવાયું’ ( sparse ) લાગે ત્યારે ખાલીપણું ( emptiness ) ,  એકલતા ( loneliness ) ,  સ્પષ્ટતા ( clarity ) સમેત નાં પ્રયાસ અથવા ત્યાં સુધી કે મનને શાંત અને ખાલી  રાખવા માટે  ( for clear mind void of memories ) વીત્યાં સમયની બેપરવાહ યાદો ને ઈરાદાપૂર્વક દૂર ખસેડતા પ્રયાસ કરવા માટેની પ્રતિબદ્ધતા કેળવવી પડે. ( deliberate quietening effort ) : ‘ધ્યાન લક્ષ કલ્પના વિચાર’ થી વિકસ્યાં અંતઃસ્થ મનમાં વસ્યાં , માનવ અસ્તીત્વ ના નાજૂક પાતળાં પણ વિરલ નિર્ણાયક સ્તરો છે. : નરેટર સ્પીકર નું માનવું છે કે આવિષ્કારીત પ્રભાવ સાથે વારેવારે આવનજાવન કરતી અનિચ્છનીય યાદો , રહી રહીને સાથે થવાંની દુરનિવાર હાજરી ને લીધે ઊભી થતી મનોગ્રસ્તતા સતાવે છે.  : : કવિતા / કૃતિ સર્જાઈ ને કાવ્યાત્મક રૂપે શબ્દબદ્ધ થાય જેને કાગળ માં ઘેરાં ભૂરાં રંગે વાસ્તવિકપણે ઉતારનાર શાહી નું ઘનત્વ ( density ) સફળ થાય ત્યારે વિચારશૂન્યતા કે એકલતા પર હાવી થતાં  ભૂતિયા સ્મરણો અસરદાર  રહે નહીં. :  સ્પષ્ટપણે સમજાતી , ખિન્નતા લાવનાર , દુરનિવાર્ય હોય હરહંમેશ હાવી રહેતી સ્મૃતિની ઝંઝટમાંથી છુટકારો મેળવવા માટે કે તેની અનિષ્ટકારી હરકતો થી બચવા સારું , સર્જનશીલ કવિએ યથાર્થપણે  , પોતાના વિચારના પ્રત્યક્ષીકરણ થતાં સર્જાય રહેલી કવિતા / કૃતિ ને શબ્દસ્થ કરતી વખતે આવાં  વિરોધાભાસ ( paradoxical  nature of overwhelming memories ) સામે પુષ્કળ સંઘર્ષ કરવો પડે . : : : :

“સ્વપ્નમાં વહેતી’તી નહેરો તારા ચહેરાની સતત,
ને સવારે આંખમાંથી શું વહ્યું ? કોને ખબર ?” : : ચતુર્થ અશઆર ની પંક્તિઓ : : : :

ચતુર્થ અશઆર ની પંક્તિઓ , અર્ધજાગ્રત મનના અમિક ઊંડાણ માંથી જાગૃત ભાવવિશ્વ ( waking world ) ની સાવધ જાગરૂકતા સુધી લંબાયમાન શોકાતુર મનોભાવ ( lingering sorrows ) વિશે સુસંગતતા ખોળી કાઢવાં ના ભાવ જગાડે છે. :

“સ્વપ્નમાં વહેતી’તી નહેરો તારા ચહેરાની સતત,” : પંક્તિબંધ , અર્ધજાગ્રત મનમાં નિમગ્ન શોકાતુર મનોભાવ જોયાં નું ભાવનાત્મક સૂચન છે . પ્રિયજન નાં ચહેરા પર નરેટર : સ્પીકર  પોતાના સ્વપ્નમાં જોયેલી અને અનુભવેલી , સતત રસળતા , છલકાયાં આવતાં આંસુઓની સેર સૂચિત કરવા ચાહે છે કે સ્વપ્નાવસ્થા ના અને સ્મૃતિભાવપ્રવાહ પરના આરામદેહ ટેકણ પર અઢેલીને અનુભવેલી સંવેદનાઓ ઉપર આધાર રાખીને , સાનુરૂપ યથાયોગ્ય લાગણીઓ ની અને યાદગાહમાં ની , પ્રસ્તુતિ પણ દિગ્મૂઢ કરી શકે એવાં ઉત્કટતાભર્યાં જોયેલાં દુઃખો ( subconscious grief ) જાગ માં પણ એટલાં ‘સઘન ઘેરાં કેન્દ્રિત’ અને  સ્વીકાર્ય હોય શકે . : : : : 

” ને સવારે આંખમાંથી શું વહ્યું ? કોને ખબર ?” : પંક્તિબંધ યાદગાહ માં સચવાયેલા સ્વપ્નો ( dreams ) અને સચેત સત્યસ્વરૂપ વસ્તુસ્થિતિ ( reality  ) વચ્ચે ઊડીને આંખે વળગતી  અસંબદ્ધતા ને પણ પ્રકાશિત કરે છે; ત્યારે માનવું પડે કે સ્વપ્ન અને વાસ્તવિકતા તદ્દન જૂદા છે. “સ્વપ્નમાં ચહેરાની સતત વહેતી” : ‘આંસુની સેર’ ( flow of tears ) જોયેલી એ સાચું પરંતુ કયા હેત્વાર્થે  , કારણસર ?  અને ઊગમ ઉત્પત્તિ  કેમની ? : “ને સવારે” જાગ માં ઉદભવ્યા આ પ્રશ્રો ના ઉત્તર મળે નહીં ;  કંઈયે સમજાવી શકાય નહીં . ( inexplicable ) એવી રહસ્યમય દુર્બોધતા ( mystery ) ને વાગોળ્યા કરવાના કોઈ સૂચિતાર્થ નથી . : : : : 

“સવારના” અશ્રુ કે “સવારે સવારે” જોયાં કરેલી અશ્રુભીની છલકાતી ‘આંસુ સારતી આંખો’ , આળું આળું જણાતો , ‘નાજુક ભાવુક સંવેદી’: ભાગ : જ્યાં જરી અડો કે ત્વરિત , સહેજમાં મનભંગ કે ગુસ્સે થનારો ‘પ્રત્યાઘાત’ ફફુકી ઊઠે , એવાં લાગણીશીલ મનોભાવ ( emotions ) અથવા ,  રાતે જોયેલાં પ્રિયજનના અશ્રુભીનાં ચહેરા પરના દુઃખ હજુ પસાર થયાં નથી એવી સહાનુભૂતિ નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. : અને  હા , આ પંક્તિબંધ અત્યુક્તિભર્યા સ્વપ્નાભિનય  ( rhetoric acting in dream ) નું સુચન તો નથી કરતી ને ?  સ્વપ્નિલ દુઃખના પ્રલાપ ઉપરની નરેટર સ્પીકરની વાક્છટા થી પ્રભાવિત ‘કથની’ ( story telling narration ) શું સવારે મળ્યાં ‘આંસુસ્વપ્ન’ ના અવશેષ હતાં ? કે વળી એક ઓર દિવસ ની નવી પ્રતિક્રિયાત્મક ભાવના નો ઊથલો !? “કોને ખબર? : : 

આમ આ ચતુર્થ અશઆર , સ્વપ્નનાં મનોભાવમાં થી જાગ માં વહેતી હોય એમ દેખાતી “નહેર” સમ અશ્રુ-પીડાની દુરનિવાર સેર સબબ દુઃખના સ્ત્રોત્ર ( origin ) પર , અનુત્તરિત પ્રશ્ર્નોર્મિથી સવિશેષ ભાવનાત્મક જાણ પ્રતિબિંબિત કરે છે , “કોને ખબર ?” : : : :

“માછલીએ એકદા જળને પૂછ્યું : તું કોણ છે ?
એનો ઉત્તર શોધવા જળ ક્યાં ગયું, કોને ખબર ?” : પાંચમા અશઆર ની પંક્તિઓ : : : :

પાંચમા અશઆર ની પંક્તિઓ જોયું કે સમજાયું : સુગમ ( obviousness ) , આધ્યાત્મિક તલ્લીનતા ( spiritual immersion ) , અર્થપૂર્ણતા ની શોધ ( search for meaning ) અને નહિ પકડાયા સંપૂર્ણ સત્ય ની અગમ્યતા ( elusiveness of absolute truth ) આ બધી દાર્શનિક સામગ્રી પરનું ગહન ( profound ) અન્વેષી રૂપક ( metaphor ) જળ – માછલી 🐟 સાથેના નરેટર સ્પીકર ના એકતરફી સંવાદમાં મઢી આપે છે. : “ઐસે તડપુ કે જૈસે જલ બિન મછલી”  ( metaphor ) . : : : :

“માછલીએ એકદા જળને પૂછ્યું : તું કોણ છે ?” : : પંક્તિબંધ સૂચવે છે કે , ” તું કોણ છે ? ” પ્રશ્ર , અહીં પણ , અસ્તીત્વ ના સ્વત્ત્વ ના ગૂઢાર્થ શોધવાની આધ્યાત્મિકતાનો પ્રભાવ ઓઢ્યો સીધો સોંસરવો ઘા કર્યા સમાન નીવડે અને અજ્ઞાત ને પુરેપુરો ગ્રસનારો પ્રયત્ન કરવાની ઉશ્કેરણી બળકટ રીતે કરી શકે ; જે પૂરેપૂરું લીન થઈ જવાનું પ્રયોજન ગણાય. અહીં તહીં આમતેમ દશે દિશામાં , અટકી અટકીને , ધીમી ગતિએ કે ત્વરાથી , પાણી સોંસરવી ભટકતા આત્મા સમ તરતી  રમતી : માછલી : માનવાત્મા નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે . માનવ સભ્યતા — પ્રેમ ચૈતન્ય , સંસ્કારિતા  ઉછેર , સંવર્ધિત કેળવણી , વિશેષ ગુણ શક્તિઓ નાં સંચય અને વિકાસ : આ બધાં નાં  ખેડાણ થી સીંચી : સંસ્કૃતિ થી : અથવા : દૈવી  પ્રેરણા કે અંતઃ સ્ફૂર્તિ થી , : ધાર્મિક ચિંતન થી કે શાસ્ત્રજ્ઞ વિચાર-વિમર્શ થી , : શ્રેષ્ઠ પદાર્થ , અલૌકિક સૌંદર્ય , કુદરતી રહસ્યો , પાર્થિવ સૃષ્ટિ , અખિલ બ્રહ્માંડ : આ બધાં માં અંશરૂપ જીવંત હાજરી સાથે રહે છે , છતાં એ બધાં થી પૂર્ણતઃ કે અંશતઃ અજાણ હોય છે. : The self, the universe, or the divine is not something external to be found elsewhere—it is the very medium we exist in, like water to a fish. : : સંસ્કૃત ભાષા તો પાણી ને જીવન નો અર્થ નિર્દેશ આપે જ્યારે માછલી પાણીમાં રહેતી હોવા છતાં પાણીને સમજે નહીં . માછલી જળ જીવી હોય જળબધ્ધ , જળાર્થબધ્ધ અને દેખીતી રીતે જળથી વ્યાખ્યાયિત હોવા છતાં , તેને ઓળખાધિન વક્રતાદર્શી પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો, “તું કોણ છે ?” અને જળ-નિમગ્ન માછલી , જીવનના સારતત્ત્વરૂપ જળની બહાર જઈ શકે નહીં ; જાય તો તડપી તડપી ને મરે . આ સારતત્ત્વ તેની ચોતરફ છે અને અંદર પણ. ખૂબ નજીક હોવાથી મૂળભૂત તત્ત્વ ઓળખાય નહીં . : ( proximal blindness of total immersion ) : : : : 

” તું કોણ છે ?
એનો ઉત્તર શોધવા જળ ક્યાં ગયું, કોને ખબર ?” : પંક્તિબંધ સૂચવે છે કે, ઓળખ શોધવા સારું ક્યાંક જવાની જળની યાત્રા અસંગતિભરી નિરર્થક ( absurd fruitless journey of  water in search of the ‘self’ identity ) રહેવાની હતી કારણકે જળ હંમેશા જળ જ રહે. : અહીં પ્રશ્ન પોતે જ “સમસ્યા” છે કારણ કે તે ધારે છે કે જળ કંઈક “બીજું” છે જેને વ્યાખ્યાયિત કરવું પડશે . The question of identity becomes unanswerable—not because the answer doesn’t exist, but because the seeker and the sought are inseparable. : સંશોધક  અને સંશોધન , જળ સ્વરૂપે અવિયોજ્ય અને  અવિચ્છેદ્ય હતા.  અહીં ઉપર બે મત્સ્યકથા માં જળની શોધના ની સુસ્પષ્ટ સમજણ આપતો વિચાર વિસ્તાર એજ શાખ પૂરે છે.
આજ રીતે અર્થપૂર્ણતા ની , પ્રકાશિત જ્ઞાનબોધ ની અને સુખાનંદ ની : શોધ : માં મનુષ્યો સંપૂર્ણ જીવન વિતાવે , છેક છેલ્લે ફક્ત એ સમજવા માટે કે જેને , શોધતાં હતાં તે પહેલાથી જ તેમની આસપાસ રહ્યું રહેવાનું છે અને તેઓ જ તો એના ઘટક રૂપે રહેલાં . : 

“કોને ખબર ? ” વાક્યાંશ કહેવા ચાહે છે કે શોધ નું કોઈ નામ નથી. તાર્કિક રીતે સમજાવી ન શકાતી અસ્તીત્વ ની સ્થિતિ થી વિશેષ પ્રતિભાવ જવાબરૂપે જાણવા નહીં મળે. જાણકારી નો કકડો નહિ પણ બહુધા , : સાદી સરળ સભાનાવસ્થા સન્મુખ : થાય ( front  elevation of simple  awareness ) એ પ્રાપ્ત કરવાની ખરા અર્થની સંસિદ્ધી ગણાય . અંતિમ સત્ય વૈચારિક સમજણમાં નહિ પણ‌ અનુભવમૂલક નિમજ્જન ( experiential  immersion  ) માં મળે . : : : :

“A fish is the last to acknowledge the existence of water.” : This African (Ghana, Benin, Nigeria and Togo based) Proverb is about “taking things for granted” and similar to the saying that familiarity brings discontent.

Unfortunately the Older  Politicians/ Group of “Big Fish” often do not recognize the representative ‘Power’ and ‘political waters’ that should enable them to swim freely to solve human problems and create a better society for all . : :

આમ કવિ શ્રી રમેશ પારેખ ની “કોને ખબર ?” ગઝલ નો પાંચમો અશઆર , ચિંતનીય વક્રોક્તિ ને પ્રાણી-કથા ( fable story ) ના મીનમૂર્તિ મઢ્યા સાદા રૂપક દ્વારા સ્તબ્ધ કરતાં સત્યશોધન કરવાંની પ્રેરણા આપે છે. જળ ને પોતે કોણ છે ? પ્રશ્ર નો જવાબ શોધવા જવાની જરુર ન્હોતી કારણકે પ્રશ્ર નો જવાબ એનું પોતાનું ‘સારસ્વત્ત્વ’ ( essence ) હતું.. જળ ક્યાં ગયું તે પૂછીને, કવિ સૂચવે છે કે જો સત્ય પહેલેથી જ તમે જે છો તે હોય તો “બહાર” સત્ય શોધવું એ જંગલી હંસ નો પીછો કરવા સમ નિરર્થક રહ્યું રહેશે . જ્યારે અર્થ એ જ માધ્યમ છે જેના દ્વારા આપણે આગળ વધી રહ્યા છીએ : જાવ ! જાણી લાવો !! કહ્યું તેનાથી જગતને કેવી રીતે શોધીશું ની સમસ્યા ઊભી થાય. ઇંજેક્શન ની સિરીંજ દ્વારા આપેલું અંતઃક્ષેપન સમાન આંચકો ય લાગે . : : પ્રત્યેક  પળો સાથે જળને અંતઃસ્થ કરીને જીવન બટોરતી માછલી તેની અંતઃસ્થ  રહેલી વાસ્તવિકતા ને લગતો પ્રશ્ર જળ  ને પૂછે છે. સુપરિચિત ઘરવટ કે સારી પેઠે જાણીતું અથવા વધારે પડતા ઘરોબાવાળું તથ્ય ખૂબ નજીક હોવાથી તેની સાચી જાણકારી ઘણી જ મુશ્કેલીથી સમજાય. બોધવાળી પ્રાણી-કથા ની જેમ મનુષ્યો દરિયો શોધતી તરુણ નવું લોહીવાળી તરુણ માછલી કે તેનાં કચ્ચાબચ્ચા ( fish of yound blodd )ને  જળસત્ય   સમજાવનાર વયોવૃદ્ધ માછલી ની જેમ શું તુરંત સમજાવી શકે કે પહેલાથી જ દરિયે રહ્યાં રહેવાનું છે !? : :

” મેં અરીસાને અમસ્તો ઉપલક જોયો, ‘રમેશ’
કોણ એમાંથી મને જોતું રહ્યું, કોને ખબર ?” : : છઠ્ઠા અશઆર ની પંક્તિઓ : : : :

છઠ્ઠા અશઆર ની પંક્તિઓમાં :  અરીસા માં અમસ્તા ઉપલક જોવાથી દેખાયાં શાયર ના : શારીરિક દેખાવ :  ( superficial  appearance ) અને એ જ અરીસામાંથી  શાયર ના : સાચા અંતઃસ્થ સારતત્ત્વ : ને નીરખી રહ્યાં નાં સ્વાનુભવ દ્વારા સ્પષ્ટ કરી આપતાં ‘વિયોજીત અંતર નું ( disconnect ) થયું અન્વેષણ  સમજવાનું છે. : ઉદ્વિગ્ન કરતું / વિચલિત કરતું , આત્મ નિરીક્ષણ , ( self introspection ) સાથોસાથ , અરીસામાં જોવાનાં ઉપરચોટિયા અક્ષરાનુસરણ થી આગળ વધીને , આત્મ-જાગૃકતા ( self awareness ) અને રહસ્યમય ગૂઢાર્થ ( mystery ) વિષયક સમજણ ઉઘડવા ની શરુઆત થઈ રહી હતી , ( કે કેમ‌ ?) , કોને ખબર ? : : : :

” મેં અરીસાને અમસ્તો ઉપલક જોયો, ‘રમેશ’ : પંક્તિબંધ અમસ્તો ( seemingly ) અને ઉપલક ( superficially ) જોયો ચહેરો – મોહરો : ઉપર ઉપર થી ( casually ) જોયાં નો સૂચિતાર્થ છે. એમાં કોઈ ગંભીર ઉદ્દેશ ન્હોતો  ; ઊંડાણને પારખવાની જરુરત ન્હોતી. જાત સાથે સંવાદ રચવાની નેમ પણ નહીં હતી . અરીસામાં જોયું પ્રતિબિંબ હંમેશા નીરખ્યા દેખાવ સાથે : ભૌતિક રૂપે અને શરીર સાથે , બરોબર નું એકસમાન એકસરખું એકાનુરૂપ અને ઉપમિત હતું , જેથી સંતોષ થવાં પામે . સાક્ષીભાવે , અરીસામાંથી “રમેશ” ને મૂંગે મોંઢે ( silently ) અને હેત્વાર્થે ( objectively ) જોતું  રહ્યું તે કોણ !? જયારે , જરૂરી નથી કે તે અંદરના માંહ્યલા “રમેશ”  ને જકડી રાખે . ( not capturing a poet inside the mirror ) “કોણ એમાંથી મને જોતું રહ્યું ?” : પ્રશ્ન સૂચવે કે આંતરિક લાક્ષણિકતા ( inner self ) બાહ્ય છબી માટે અજાણ ( stranger ) લાગી હતી . : : વાસ્તવદર્શિતા નિહાળવાની નિરીક્ષણીય તૈયારી નહિ હોય તો પણ , અરીસો વસ્તુનિષ્ઠ હોય , સામે જે હોય તેને , નિર્ભેળ અસ્પૃશ્ટ પ્રતિબિંબિત સ્વરૂપમાં દર્શાવે . “કોણ એમાંથી મને જોતું રહ્યું .. . ?” વાક્યાંશ પ્રશ્ર દ્વારા શાયર નરેટર સ્પીકર સૂચવે છે કે પ્રતિબિંબ ( reflection ) 🪞ની પોતાની અમિશ્ર ભાવના , એકાગ્ર નજર અને પોતાના દ્રષ્ટિબિંદુ નું સંસ્કરણ હોય જે , સભાન મનથી સ્વતંત્ર રીતે અસ્તિત્વ ધરાવતી , ઈન્દ્રિયજન્ય જ્ઞાનોપાર્જન માટેની સંવેદનશીલ ચેતના ( sentience ) ને અનુસરે છે. : : : : 🪞 🪞 🪞

“કોણ એમાંથી મને જોતું રહ્યું, કોને ખબર ?”  : પંક્તિબંધ અસ્તીત્વ નું પ્રતિપાદન કરતી ઓળખ ની અનિશ્ચિતતા ( ambiguity ) પર વિચાર કરવા પ્રેરે છે. વ્યક્તિની સાચી લાક્ષણિકતા 🆔 ( true self ) અગમ્ય ( elusive ) 🆔 હોય પકડ માં લાવતી સમજણ મુશ્કેલ લાગે. ઉપસ્થિત પ્રતિબિંબ પરનું આકલન પૂર્ણપણે સમજી શકાતું નથી. આપણી 🆔 Singular નહીં પણ double ⏫ ⏩ હોય  એ  અરીસામાંની પ્રતિબિંબિત mirrored image સૂચવે  છે જે સંજોગવશાત્ ખોટી હોય શકે . : દ્વૈતાત્મહ સ્વત્ત્વ ( dualistic self ) ને ખોળતા ચરિત્ર ની જાહેરમાં આવી તેમનાં અંગત વિચારો અને લાગણીઓ સાથે સુમેળ સાધવા નો સંઘર્ષ કરતી મથામણો ને કાવ્ય/ સાહિત્ય ની રચના – કૃતિઓ માં નિરૂપણ થતું આવ્યું છે. : : [ Jorge Luis Borges frequently used reflections—specifically mirrors, water, and doubles—as central metaphors for horror, infinity, and the illusory nature of human identity. He viewed mirrors as “monstrous” creators of unreal spaces that multiply the world, acting as a “dizzying spider’s-web”. : To Borges , mirrors are detestable because they multiply the world. He highlights how reality is a “simulacrum” and that we are, in a sense, just reflections ourselves. Mirrors suggest reality that extends beyond the tangible. ] : :: :

“અરીસો” સત્ય , તટસ્થત્વ , અને આંતર-બાહ્ય વિશ્વ નો એવો ઉંબરો બને જ્યાં આગળ અનુભવોની શરૂઆત કરતું શબ્દચિત્ર ખોડેલું હોય. : અમસ્તાં ( seemingly ) જોવું : શંકાસ્પદ , સાચું નહિ પણ આભાસી , અસ્પષ્ટ , જાણ અને છાપ ને સંગોપી લાવતું ‘મન’ : એવું જ “ઉપલક” ( superficially ) જોવું : સૂઝબૂઝ ગ્રાહ્યતા ને મર્યાદિત કરીને મળી ‘સમજ'( perception  ) સાથે સાંકળી શકાય. : આ “અમસ્તી” અને  “ઉપલક” નજર ના પ્રતીયમાન ફોક્સ સામેથી સુંદરતા સરકી જાય ( fleeting beauty ) અને દ્ર્શ્યરૂપ ઘાટ કે આકાર બરાબર રચ્યાં રચાય નહીં. : : કોણ જોતું હતું ? પ્રશ્ર નો નિરીક્ષક ( watcher ) : આપણો અંદરૂની ‘બીજો જણ’ – અર્ધ જાગ્રત અથવા સારતત્ત્વરૂપ આત્મા – નું પ્રતિનિધિત્વ કરનાર રહસ્યમય ‘દિવ્યબોધ’ ( mysterium trelendum ) અથવા જાણ્યાં – અણજાણ્યાં પ્રદેશમાં પ્રવાસ અને મોજ ની સફરે લઈ જનાર ‘બીજો જણ’ ( other in ourselves : A mystery man ) : : : : 

“પાંદડું કેવી રીતે પીળું થયું કોને ખબર ? “: ગઝલ : રમેશ પારેખ : : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે ઈન્ડિયા :  જાન્યુઆરી ૩૧ , 2022 : : : : પોષ વદ ચતુર્દશી : : UPDATED એપ્રિલ ૨૭ , ૨૦૨૬ : સોમવારે , વૈશાખ સુદ બારસ : : : : : : : :

*********************************************

રોજ એક લીલું પાન ફૂટે ને થાય કે તારો કાગળ છે : મુકેશ માલવણકર : : : :



રોજ એક લીલું પાન ફૂટે ને થાય કે તારો કાગળ છે
મારો જવાબ તને ભીંજવતો કેમ ? મારો જવાબ તો વાદળ છે.

રોજ રોજ કાગળ માં એવું વંચાય કે
પાનેતર ઓઢી તું આવશે
કંકુ ને ચોખા ને શ્રીફળ ની સાથે
રૂમઝુમતુ સપનું તું લાવશે
કેસરી સાફો બાંધી ને માથે
અને માની લે ભર્યું આંગણ છે
રોજ એક લીલું….

તારો સંદેશ મારા લોહી માં ઓગળી
લાવે છે તોફાની પૂર
ભાળું તને હું મારી નીકળત ભલે
ભલે તું હોય જોજનો દૂર
લીલા આ પાન ને વાંચી ને રોજ રોજ
ભીની આ પાંપણ છે
રોજ એક લીલું….

— મુકેશ માલવણકર

રોજ એક લીલું પાન ફૂટે ને થાય કે તારો કાગળ છે : મુકેશ માલવણકર : : સ્વર : પરેશ ભટ્ટ : : સ્વરાંકન : પરેશ ભટ્ટ : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : : : આ ગીત નું અપલોડ હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. : : : :

*********************************************** ચાલ સખી ! પાંદડી માં : ધૃવ ભટ્ટ : : : :

ચાલ સખી પાંદડીમાં ઝાકળના ટીપાની
જેમ ફરી જિંદગીને મૂકીએ,
ટેરવાનો સ્પર્શ એક ઘટના કહેવાય
કે લાગણી ગણાય એમ પૂછીએ.

વેદના તો અડીખમ ઉભો કંઠાર
જતાં આવતાં જુવાળ ભલે કોતરે,
સુખ સાથે આપણો તો જળનો સંબંધ
ક્યાંક રેતી ઢાંકે ને ક્યાંક ઓસરે.

છીપલાની હોડીને શઢથી શણગાર ચાલ
કાંઠો છોડીને હવે ઝૂકીએ,
પાંદડીમાં ઝાકળનાં ટીપાંની જેમ
ફરી ચાલ સખી જિંદગીને મૂકીએ.

ચાંદનીને ચાંદનીનું નામ ન’તા દે’તા
એ વાતો અકબંધ મને યાદ છે,
વૃક્ષ પછી ડાળ પછી પંખીનો માળો
ને ઉપર આકાશ જેવો સાદ છે.

મૂળમાંથી ફૂટે ને ટોચ લગી જાય
એવી લાગણીને કેમ રે ઉવેખીએ,
ઝાકળશી જિંદગીને પાનની લીલાશ પરે
ચાલ સખી એક વાર મૂકીએ.

— ધૃવ ભટ્ટ.

ચાલ સખી પાંદડી માં ! : ધૃવ ભટ્ટ : : સ્વર : અમર ભટ્ટ : : સ્વરાંકન અને સંગીત નિયોજન : ક્ષેમુ દિવેટીયા : : આલ્બમ : સંગીત સુધા ( ૧૯૮૫ ) Original  Studio Recording : યુ ટ્યુબ રિલીઝ ૨૯ / ૧૧ / ૨૦૨૦ : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : : :

https://youtu.be/y-x_GE0zKdU?si=fJaCqQ2fZnMdSprC

ચાલ સખી પાંદડી માં ! : ધૃવ ભટ્ટ : : સ્વર : અમર ભટ્ટ : : LIVE : Up To 4:45 Minutes : : સ્વરાંકન : ક્ષેમુ દિવેટીયા ( ૧૯૮૫ ) : : સંગીત નિયોજન : જલસો મ્યુઝિક કોન્સર્ટ ટીમ : : Continue With Amar Bhatt LIVE Singing Three More Music Numbers From 4: 45 Onwards : 2) આટલું બધું વ્હાલ તો કદી હોતું હશે : સુરેશ દલાલ : ૩) અમે ગીત ગગન નાં ગાશું : ઉમાશંકર જોશી : ૪) ચાલ , ફરીએ : નિરંજન ભગત : : જલસો મ્યુઝિક એપ : યુ ટ્યુબ રિલીઝ ૨૫ / ૬ / ૨૦૨૨ : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને જોઈશું  / સાંભળીએ : : : :

https://youtu.be/KLWIvk86ExY?si=cRHN2yUUhix8s_Aa

ચાલ સખી પાંદડી માં ! : ધૃવ ભટ્ટ : : સ્વર : શ્રદ્ધા શ્રીધરાણી : LIVE : : સ્વરાંકન : ક્ષેમુ દિવેટીયા : : સંગીત નિયોજન : આલાપ દેસાઈ : : લાઈવ પ્રોગ્રામ : ગીત મારું મનગમતું : : પ્રસ્તુતિ : ભારતીય વિદ્યા ભવન કલા કેન્દ્ર અને સ્વર ગુર્જરી : યુ ટ્યુબ રિલીઝ ૨૧ / ૮ / ૨૦૨૦ : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને જોઈશું /  સાંભળીએ : : : :

https://youtu.be/7n42KmENb18?si=yenS-jpMzFixndDj

ચાલ સખી પાંદડી માં ! : ધૃવ ભટ્ટ : : સ્વર : રિદ્ધિ આચાર્ય : : સ્વરાંકન :  ક્ષેમુ દિવેટીયા : : સંગીત નિયોજન : જલસો મ્યુઝિક કોન્સર્ટ ટીમ : : જલસો મ્યુઝિક એપ યુ ટ્યુબ રિલીઝ ૨૧ / ૧૨ / ૨૦૧૯ : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : : :

https://youtu.be/wVV1bP5bfBc?si=46_9lx8BsaRG1iLt

ચાલ સખી પાંદડી માં ! ધૃવ ભટ્ટ : કાવ્ય ગીત સંગ્રહ : ગાય તેના ગીત : : સ્વર : હેમંત જોષી અને જલ્પા જોષી : LIVE  નેરેટીવ લિરીકસ વિડીયો : : સ્વરાંકન : હેમંત જોષી : : Original : : Unplug chamber Studio Rajkot : : નીલા ફિલ્મ પ્રોડક્શન યુ ટ્યુબ પ્રસ્તુતિ ૨૩ / ૧૧ / ૨૦૨૦  : : Link 🔗 can’t be given HERE As insisted C કોપીરાઇટ રિઝર્વડ Visit You Tube , Find and Enjoy.

ચાલ સખી પાંદડી માં ! : ધૃવ ભટ્ટ : ( ગાય તેના ગીત ) : : : : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે ઈન્ડિયા જાન્યુઆરી ૩૧ , 2022 : : : : પોષ વદ ચતુર્દશી : Updated એપ્રિલ ૨૯ , ૨૦૨૬ : વૈશાખ સુદ ચતુર્દશી  / મે‌ ૧ , ૨૦૨૬ , વૈશાખ સુદ પૂનમ : : : :

નાજુકાઈ થી અને તાત્વિક સચ્ચાઈ થી , જીવાતી જીંદગી ને નવા ક્લેવર આપનારી કોમળ ઘાટ-આકૃતિ માં , પ્રેમની સૌમ્ય લાગણીઓ ને વ્હાલસોયી સારસંભાળ સાથે , ફરીથી સંવારવા ની અભ્યર્થના , ” ચાલ સખી ! ” પ્રેમ ગીત ના  દિલોજાની પૂર્વક કેન્દ્રિત થયાં ગુંજન માં વહેતી આવી છે. : : : :

“ચાલ સખી, પાંદડીમાં ઝાકળનાં ટીપાંની
જેમ ફરી જિંદગીને મૂકીએ,
ટેરવાનો સ્પર્શ એક ઘટના કહેવાય
કે લાગણી ગણાય એમ પૂછીએ.” : : મુખડાની પંક્તિઓ : : : : 

“ચાલ સખી પાંદડીમાં ઝાકળનાં ટીપાંની જેમ ફરી જિંદગીને મૂકીએ,” : ગીતના ઉઘાડ ની પંક્તિમાં, જેમ આકાશીય સારતત્ત્વરૂપ : વહેલી સવારનું ઝાકળ એક પાંદડી પર સંકેન્દ્રિત થતું જતું સ્થિર થાય એમ : પર્ણ પરથી ચમકતા જીવનને ઉમેરતાં નવીકરણ નું રૂપક : પરોઢિયે થી વહેલી સવાર સુધી દેખાતું ઝાકળ બિંદુ ( morning dewdrops in a leaf : Metaphor of Renewal ) સુંદર દર્શનીય ગાન રૂપે વ્યક્ત થાય છે. : “પાંદડી માં  ઝાકળ નું ટીપું ” : પૃથ્વી અને સ્વર્ગ વચ્ચેના સંઘર્ષમાં અને ભૌતિક વિશ્વ અને આધ્યાત્મિક વિશ્વ વચ્ચેના સંક્રમણ ની ફસામણ માં બંધનરૂપ પાંદડી પર ધ્રૂજતું રહે પરંતુ તેને મળ્યા આકસ્મિક વૃક્ષમય અસ્તિત્વ નો ઈન્કાર  કરે છે અને જ્યાંથી તે આવ્યું હતું તે આકાશ તરફ જોતું રહે છે. સૂર્ય દયા થી સ્વર્ગમાં પાછા ફરવાની વ્યવસ્થા ન થાય ત્યાં સુધી તે હંમેશા બેચેન રહે . ઝાકળ બિંદુ ની જેમ માનવ આત્મા પૃથ્વી તત્ત્વો નાં ભૌતિકવાદી આનંદ અને આકર્ષણો સાથેનાં  સંગ  સંસર્ગ ટાળે કારણ કે તે heavenward  રહીને ફક્ત સ્વર્ગ વિશે વિચારે છે . વિડંબના પૂર્ણ રીતે માનવ શરીરના  અંતઃસ્થ  હ્રદયાધિન આંતરિક નિવાસમાં વસેલું રહીને શુદ્ધ સ્વર્ગીય ચિંતનમાં મગ્ન થઈ શકે છે . : આમ , સખી સંગિની ના સાથ સંભાળમાં લીલી સજીવન પાંદડી પર બાકી બચ્યાં સહજીવન ને મૂકીને પુનરુત્થાન પામવાની આત્મીક પરિકલ્પના પ્રેમગીત ના આ નાયકે અહીં સુંદર સૌમ્ય પ્રેરણાદાયી રીતે વ્યક્ત કરી છે . : :  શુદ્ધ અમિશ્ર પવિત્ર ઝાકળ બિંદુ જેવી તાજગી , નિર્દોષતા અને રહસ્યમય જીવનશક્તિ  ( revitalizing mystic life force ) ના પ્રાબલ્ય ને સમેટીને – સંકેલીને , આસ્તે-આસ્તે : મૃદુલપણે નવજીવન પુનઃસ્થાપિત કરવાનું , શાંત ( quiet ) પણ પરિપૂર્ણતાભર્યું સૂચન કર્યું છે. : ઝાકળની જેમ, જીવન અને ચૈતન્યમય જુસ્સો જરા માં સરકી જાય ( fleeting  life ) અને heavenward : અદૃશ્ય થઈ જાય તે પહેલાં તેને પ્રિય માની હ્રદયસ્થ રાખી , આત્મસાન કરવાની જરૂર પડે . ( to be cherished  before the dew’s disappearance ):  જીવન માં થોડી ચમક ઓછી થતી જાય , કોમળતા શુષ્કતા ભેગી આવતી હોય , એવું તેવું લાગે કે સમજાય , ત્યારે શક્ય એવી સહજ નરમાશથી , કાળજી ( care ) મોંબદલો ( consideration ) , માનસન્માન ( respect )  પ્રતીષ્ઠા , અને સગવડ અગવડ નાં ખ્યાલ વિચાર , તદુપરાંત પ્રેમ ( love )  અને જીવનસંગીની ની સહિયારી હાજરી સાથે ખંતીલા પરિશ્રમ દ્વારા , આ પ્રેમગીત નો નાયક નવજીવન ને સજીવ નવસંસ્કરણ થી સીંચી ને પુનર્જીવિત ( revive ) કરવા ચાહે છે. : : : :  

” ટેરવાનો સ્પર્શ એક ઘટના કહેવાય કે લાગણી ગણાય એમ પૂછીએ” : :

ગીતના ઉઘાડ ને સંકેલતી પંક્તિ , યથેચ્છ દાર્શનિકતા અને ભાવનાત્મક દિશામાં લઈ જનાર પ્રશ્ર્નોર્મિ ને સ્પર્શે છે . : “ટેરવાનો સ્પર્શ ભૌતિક રૂપે ઘટતી કે ઘટી શકતી ઘટના :  મૂર્ત સ્વરૂપ ની સરકતી જતી ઘટના : ( fleeting tangible event ) છે ; કહો તો , કંઈક ઊંડી લાગણી : ટકી રહેનારી – સ્થાયી  અને ભાવનાત્મક સ્મૃતિરૂપે સચવાયેલી લાગણી છે કે તેનો ( enduring feelings and emotional memory )  રણકાર ! ? ( resonance ) ! ? : આ પ્રશ્નોર્મિ ના સ્પર્શ થી ઘટના અને લાગણી વચ્ચેનાં વિરોધાભાસ પ્રકાશિત થયાં સમજાય . : : નાયકે  , સખી સંગિની ને પૂછવા ચાહ્યું છે કે શું પ્રેમ , આંગળીના “ટેરવે” સ્પર્શ દ્વારા પળવારમાં વ્યાખ્યાયિત થાય કે ખરેખર તો  ઊંડા ભાવનાત્મક પ્રભાવ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત થાય ? :  સ્પર્શજન્ય  લાગણીઓ ( feelings generated by touch ) પ્રેમસંબંધ માં મહદ્ અંશે , સચ્ચાઈભર્યાં જીવન ની  નિર્મિતી જન્માવે ( constitute life in relationship ) ,નહિ કે ક્રિયાન્વિત ચાલ કે વર્તણુંક ( rather than behavioral act itself )  : : ભાવવિશ્વ ના નાજુક સંબંધો માં જો બાહ્ય વિશ્વ અને અંતરનાદ વચ્ચેની સીમારેખા ( boundary line ) પર ઝાંખપ રેખાંકિત થતી દેખાય તો એ સૂચવે કે અલ્પતમ હાવભાવ નાં અવ્યાખ્યાયિત અર્થ પણ , વ્યક્ત-અવ્યક્ત પ્રણયાનુભૂતિ માટે અપર્યાપ્ત હોય શકે. ( એક આડવાત : જેની સાથે દલીલો કરવામાં મજા આવે એવા : sparing partner : મુષ્ટિયુદ્ધ ( fist fight ) થી થોડાંક જ દૂર હોય ! ) : : : : 

ટૂંકમાં , સહિયારી હાજરી ‌, ખંત અને સંયુક્ત જવાબદારી થી , વહેલી સવાર ના ઝાકળનાં ; એક પાંદડી પર ચમકતા ટીપાં ની જેમ‌ જિંદગી ને ફરી થી ચમકાવવા નાં ; સાંસારિક અસ્તિત્વ કરતાં કોમળ સંવેદનશીલ જોડાણના મહામૂલ્ય ધરાવતા , નવજીવન નાં નવસંચાર કરવા નાં ; અને આત્મીયતા ના નાના નાના પળભર ના છતાં ગહન આનંદ ની શોધ માટે નાં ; — જીવનસાથી ને આપ્યાં : ‘ઈજન / નિમંત્રણ / આમંત્રણ’ થી “ચાલ સખી !” પ્રેમગીત નો રાગ ‘ચારુકેશી’ના , પ્રિય સખી સંગિની ને ‘આહ્વાન’ આપતા ( invocatory tune ) મિશ્ર સ્વરો માં ઉઘાડ થાય છે. : : જીવન માં પ્રેમ સહીત , નવસંસ્કરણ નવીકરણ નવસંચાર ( life renewal ) ; શુદ્ધ અમિશ્ર ભાવનામયતા ( purity  ) અને સૌમ્યતા ( gentleness ) સાથે લાવવાનાં સંદેશ કહ્યાં છે , ગાયાં છે . : નાની નાની પળો અને નાના પરિબળો અપાર ભાવનાત્મક ઊંડાણો ધરાવતાં હોય મહત્વનાં હોય . : ક્રિયાન્વિત ચાલ અને વર્તન શૈલી ( actions and behavioral acts ) થી અનુભવો અને અનુભૂતિ ને સમજવાં નાં હોય કે ભાવનાત્મક ઊંડાણો દ્વારા ? એ પ્રશ્ર્નોર્મિના ઉત્તર હવે પછીનાં બે અંતરાઓ માં સવિશેષ ‘શોધનોંધ’ સાથે રસદર્શન કરીશું . : : “ચાલ સખી!” પ્રેમગીત , જડતા / જડત્વ ને ત્યજીને , વધુ સંવેદનશીલ, અને અધિક જીવંત રહેવાની રીત તરફ પાછા ફરવા નું ‘શાંત આહ્વાન’ છે – જ્યાં પળભર નો‌ સ્પર્શ પણ અખિલ સૃષ્ટિદર્શન ની પરમ અનુભૂતિ કરાવતી અવસ્થામાં એ ગીતસહીત સભાનપણે લઈ જનાર નીવડી શકે છે. નક્કર જડતા ને સંગીન આધાર હોય એમ અથડાયા પવનના સુસવાટા રૂપ ‘જડજન્ય નાદ’ પણ હોય અને દરિયાવ  પાણીનાં ચઢાવ :”જુવાળ”ની પછડાટી થી ઉત્પન્ન , ‘ખડકો નો થડકો’ પણ હોય જે જડત્વ ને ખાસ આકર્ષણિક બવાવતી નથી . સાથે રહેવાથી જડતા ની માફક જીવન થંભી જાય ; જ્યારે જડતલ અક્રિયાત્મકતા ત્યજીને કામ કરતી પ્રાણવાન સક્રિયતા તરફ સખી સાથે ચાલવાનું છે . : : : :

“વેદના તો અડીખમ ઊભો કંઠાર
જતાં આવતાં જુવાળ ભલે કોતરે,
સુખ સાથે આપણો તો જળનો સંબંધ
ક્યાંક રેતી ઢાંકે ને ક્યાંક ઓસરે.”

“છીપલાની હોડીને શઢથી શણગાર ચાલ
કાંઠો છોડીને હવે ઝૂકીએ,”: : પ્રથમ અંતરા ની પંક્તિઓ : : : :

ચાલ સખી! પ્રેમગીત ના પ્રથમ અંતરા ની પંક્તિઓમાં નજરે પડ્યાં સમુદ્રવિષયક દ્ર્શ્ય ચિત્ર ( seascape ) દ્વારા , ગીતના નાયકે સખી સંગિની ને સૂચવ્યા ઉપરોક્ત ‘આહ્વાન’ને ઝીલતી ઉભાર ઉછાળ , છાલક પછડાટ ,  ની દરિયાઈ હિલચાલો સાથે નિર્મીત થતાં અને પસાર થતાં , માનવીય વેદના અને ખુશી ના આકાર – પ્રતિકાર ( અનુભવો ) ના ભાવ પ્રતિભાવ સંભવે તેના મૂર્ત દેખાવ નું વર્ણન કર્યું છે. : :

“વેદના તો અડીખમ ઊભો કંઠાર,” વાક્યાંશ “વેદના” ને “કંઠાર”: ખડકાળ સમુદ્ર કિનારો કે દરિયા કાંઠો ( rocky seashore ) કહ્યો છે. જેને “અડીખમ” : સખત નક્કર , અણનમ અડીગ અક્કડ , જિદ્દી મક્કમ : ( adamant or adamantine : hard or inflexible  , i.e. impervious to pleas , persuasion , reasoning  request ) એટલેકે, અભ્યર્થના , મનામણું , દલીલ  , ખાસ વિનંતી ના નકાર રૂપ  અભેદ્ય , અ-પ્રવેશ્ય  , અગમ્ય  : ચિત્રરૂપે “ઊભો કંઠાર “નામે વર્ણવ્યો છે. : અહીં વેદના , સ્થાયી ( enduring ) , સજ્જડ ( firm ) અને લાગલાગર ટક્કર લેનારી ( unyielding ) છે અને વહી જતી નથી કે સરકી જાય એમ નથી ; બલ્કે સતત લંબાયમાન વેદના નો સાગર કાંઠો ( coast line ) જાણે કે તટવર્તીય સમુદ્ર ( કિનાર ) રેખા  : ( coast -line ) આવ્યાં જ કરે, આવ્યાં જ કરે. : છતાં વાક્યાંશ માં કહ્યું છે , ” જતાં આવતાં જુવાળ ભલે કોતરે”: જે દરિયા કાંઠે ઊભાં જડસ્વરૂપ ખડકો ને ભરતી ના તોફાની વેગના અફળાયા કરતાં પ્રબળ પરિશ્રમી મોજા ( forceful scattering waves of sea ) દ્વારા કણકણ માં  વિખેરાવા ની  વર્ષોવર્ષ ચાલનારી ઘટના છે . વેદના  કે પીડા દરિયાઈ જમીન સાથે ચિરકાળ થી જડીત સ્થાયી જડ ખડકો છે. : Yet the tidal or upsurge – the  waves are  allowed to carve it. : કહ્યું છે , “જતાં આવતાં જુવાળ ભલે કોતરે” : : ચાલ સખી! ” પ્રેમગીત ના નાયકે આ શાશ્વત વેદના સાથે : પીડા સાથે , લડાઈ અથડામણમાં ઝઝૂમવા નો  અસ્વીકાર કર્યો છે . દરિયાઈ જુવાળ ના પ્રાકૃતિક જોર એ નક્કર ખડકો ને વિખેરતા રહીને સ્વીકાર્ય આકારોમાં કાળાંતરે ફેરવશે એમ માની લીધું છે ; સાથોસાથ  પોતાના અને સખી સંગિની ના જન્મારા સાથે ભલે ને વેદના ને : પીડા ને સહ્યાં  કરવી પડી હતી, તેનો પણ સ્વીકાર કર્યો છે. : એટલે કે ખસવાનું નામ નહિ લેનારી વેદના , અનમ્ય દ્રઢ અક્કડ ( rigid ) રહેવાની હોય એ નક્કી હતું , નક્કી છે . ; સખી સંગિની ને  વાક્યાંશ માં , “સુખ  સાથે આપણો તો જળ નો સંબંધ ” કહીને સમજ્યાં છે કે , અફર અચલ નિશ્ચલ અને નિશ્ર્ચિત ( immovable ) હોય નિયમિતપણે ફરીફરીને ( repeatedly  ) એકની એક રીતે કે ભિન્ન ભિન્ન રૂપે આવ્યાં કરતી હોવાથી , ઘટનાજન્ય પરિસ્થિતિઓ ( rhythm of life ) : સમયાવધિ , લાગણીતંત્ર , અનુભવો : નાં  તાલમેળ  ( adjustments ) સાધીને માર્ગ કાઢતી દિશાસંગતિ પકડીને , પીડા ની અસંખ્યવાર ની આવન જાવન બાદ , આશાસ્પદ ખુશી નું સુરેખ સમાયોજન નિર્મીત કરી શક્યાં હતાં અને તે હજુ પણ ચાલુ રહી શકે છે . : : : : 

” સુખ સાથે આપણો તો જળનો સંબંધ ,” : વાક્યાંશ વહી  જનારી કે સરકી જતી ખુશી ની ક્ષણભંગુરતા ને પ્રકાશિત કરીને સૂચવે કે મનુષ્ય , ખુશીઓને હરહંમેશ પાસે રાખીને કાયમી સ્વરૂપ માં માણી શક્યો નથી. આનંદિત આંદોલન જરાવાર ફેલાય ને શમી જાય કે ખુશીની લહેર , છાલક છલકાટ થમાવી ક્યાંય સરકી જાય , એવાં લાગણી ના તાત્પુરતા ઉછાળા તે ખુશી – આનંદ નાં સુખ જેની સાથે મનુષ્ય નો ” જળ નો સંબંધ” છે. : સંસ્કૃત માં જળ ને જીવન કહે છે. “જળ”પકડ માં આવવું મુશ્કેલ ગણાય . : આંગળીઓ ની વચમાંથી ઝરી જાય ; ઘન સ્વરૂપે ઠરે કે બાષ્પીભવન થઈ ને વરાળ રૂપે ઊડે . દેખ્યું  દેખાતું ગાયબ થઈ જાય. સુખ સાથેનો આપણો સંબંધ પાણી જેવો છે, “ક્યાંક રેતી (તેને) ઢાંકે” છે અને “ક્યાંક ઓસરે” : જેમ દરિયો એને પાછો ખેંચી લે છે. પંક્તિબંધના  વાક્યાંશમાં કહ્યું છે ,

“ક્યાંક રેતી ઢાંકે ને ક્યાંક ઓસરે”: વાક્યાંશ સૂચવે છે કે , ખુશી મનુષ્યની ઈચ્છા મહેચ્છા ને અનુસરતી નથી . પ્રવર્તમાન સમયમાં તાબડતોબ પહોંચની બહાર હોય શકે . પ્રચ્છન્ન પણે આવતી ( hidden ) કે અતડી એકલ ( withdrawn ) થઈને ક્યારેક આવતી ખુશીથી કંઈ કાયમ માટે વંચિત રહેવાનું બનતું નથી. : Not  gone for ever , entirely. : ફરીને હાથમાં નહીં આવે એવી વંઠી ગયેલી નથી , આ ખુશી . . અસ્પષ્ટ ધૂંધળી હોય અથવા દૂર બેઠી કે ઢંકાઈ ગઈ લાગે . . . “રેતી” માં વહી જાય ને ગરકી જાય ( જીવનમાં વ્યાપ્ત તિરાડ રૂપ અંતર / અર્ધજાગ્રત મનમાં પડેલી ફાટ માં કે ચિરાડ માં અથવા દુઃખ/ પીડા /વેદના એ કોર્યા છીંડા માં : ( In gaps in lives ) માં વહે છે . ક્યારેક અદૃશ્ય થઈ જાય છે . કહ્યું છે , “ક્યાંક રેતી ઢાંકે ને ક્યાંક ઓસરે ” ; ક્યારેક મનુષ્ય ને સૂકા છોડી દે . : તો  વળી પાછળ નીકળી યે જાય . : : : : 

“છીપલાની હોડીને શઢથી શણગાર ચાલ
કાંઠો છોડીને હવે ઝૂકીએ,”:

ગીતના પ્રથમ અંતરા ને સંકેલીને મુખડા ના મધ્યવર્તી વિચારભાવ સાથે જોડતો પંક્તિબંધ , ધૈર્ય શૌર્ય હિંમત ( courage ) અને સર્જનશીલ કલ્પનાશક્તિ ( imagination ) જોડીને અલગ તરી આવતું કાર્ય સંપન્ન કરવા માટે પ્રેરે છે. : વેદના અડીખમ અને ખુશી ના સુખ ક્ષણભંગુર હોય ત્યારે , સહોદર  : વેદના અને પીડા ને ત્યજી દઈને , સખી સંગિની જોડે જીવનની આશાન્વિત દરિયાઈ સફર ખેડવી જોઈએ. : : : :

અધૂરી અપૂર્ણ , ક્ષતિ ઉણપ ખામી થી સંરચિત , નાજુક બટકણી છીપલાં ની હોડી ⛵ મનુષ્ય ના સંવેદનશીલ સ્વત્ત્વ નું પ્રતિનિધિત્વ કરતા સાહસ નું પ્રતીકરૂપ બને. : વેદનાના , પરિચિત સુરક્ષિત , પણ અનિશ્ચિતતા ભર્યા દરિયા કાંઠા કિનારા ને ત્યજી દઈને છીપલાં ની નાજુક હોડીને માત્ર ‘શણગારી શકતા શઢ’ ની  ( sail )  દિશા સહાયથી દરિયો પસાર કરવાનું સાહસ આદરવા માટે નાં પ્રેરણાત્મક શબ્દો કહેવા કે ,” કાંઠો છોડીને હવે ઝુકીએ.” એ સૂચવે કે આ દરિયાઈ ખેપ આત્મ સમર્પણ ની છે , પ્રેમી યુગલ , હ્રદય ની લાગણીવશતા ને તાબે થયેલાં રહે . એ કહેશે , : દરિયાઈ હિલચાલ અને સમુદ્ર ના પવન ને સહારે આપણી હોડીને આગળ ને આગળ વહેતી લઈ જશું —  એવો અમને ભરોસો છે . કદાચિત એકબીજા માં અથવા અમને મળ્યાં જીવનઝોક માં , જેમાં સમાયા હતાં — લાગણીઓ નાં વિશેષાર્થે જીવતરની રુચિ , મનમતિ ઈચ્છિત મનોકામના , મનભાવન વાંછના . :  “ચાલ સખી !” પ્રેમગીત ના નાયકે સાહસિક સફરે ‘ઝુકાવીએ’ ના અર્થ ને બદલે ” ઝુકીએ” કહીને સજાગ વિનમ્રતા દાખવી છે , જે પ્રશંસનીય છે. : : : :

” ચાંદનીને ચાંદનીનું નામ ન’તા દે’તા
એ વાતો અકબંધ મને યાદ છે,
વૃક્ષ પછી ડાળ પછી પંખીનો માળો
ને ઉપર આકાશ જેવો સાદ છે.”

“મૂળમાંથી ફૂટે ને ટોચ લગી જાય
એવી લાગણીને કેમ રે ઉવેખીએ,”: દ્વિતીય અંતરાની પંક્તિઓ

“ચાલ સખી!” પ્રેમગીત ના દ્વિતીય અંતરા ની પંક્તિઓ  : :  સાલ-મહિના વાર યાદ રાખેલાં અકબંધ વાર્તાલાપ ( conversations entirely intact in memory ) ;  અનુપયોગી નામાભિધાન ( in naming ) ની હ્રાસમાન વાંછનીયતા ( diminishing desirability ) ને લીધે ચંદ્રપ્રકાશ ના નામકરણ ને નકારતા રહીને , અનામિક , પૂર્ણતયા શુદ્ધ , અમિશ્ર , પણ  પ્રકાશિત આચરણની પરમ પાવન ચંદ્રીય પુનિતતા નો મેળવ્યો ( heavenly- minded ) લ્હાવો ; અને પૃથ્વી તત્ત્વ રૂપ ( grounded existence ) મનુષ્ય ના આત્મિક સ્વત્ત્વ નો , આકાશીય તત્ત્વ તરફી , ઈશ્વરીય સાદ ( heavenly sky calling )  સૂણીને , ઝીલીને અને ઉર્ધ્વગામી સ્તરીય વિકાસ સાધીને , આગળ ના ઉચ્ચતર માર્ગ ની શોધના કરવાનો નિશ્ર્ચય ; તથા  લાગણીશીલતા ના ઊંડા સાતત્ય ; આ બધાં : ( વાર્તાલાપ  , લ્હાવા , ઈશ્વરીય સાદ ની શોધના , ઊંડાં સાતત્ય ) : સાથે અંતર્ગત :  ધ્યાન-ચિંતન ( meditation ) ને  : વૃક્ષ , વૃક્ષ ની ડાળી , ને ડાળી પર ના પંખીના માળા ને અને તે પછી ઉપર આકાશ જેવાં સાદ : ના ક્રમિક સ્તર ના ઉદાહરણ દ્વારા સરળતાથી સમજાવે છે. : : : :

” ચાંદનીને ચાંદનીનું નામ ન’તા દે’તા
એ વાતો અકબંધ મને યાદ છે,” : પંક્તિબંધ , સૌમ્ય સુક્ષ્મ  સુંદર , મનોરથ અને મંતવ્ય મુજબ ના ‘ચંદ્ર પ્રકાશ’ નો પુનીત ( heavenly minded ) ‘લ્હાવો’ ( advantage ) મેળવ્યાં ઉપર નું ચિંતન ( meditation ) રજૂ કરે છે. : રાત્રી સમયની કેટલીક અનુભૂતિજન્ય આકાશીય પ્રતીતી , પૂર્ણતયા શુદ્ધ અમિશ્ર આચરણના : પરમ પાવન ચંદ્રીય પુનિતતા : ના ‘લ્હાવા’ વરસાવે છે. જેનું નામકરણ અનુપયોગી અને ‘હ્રાસમાન’ ( diminish ) કરવા સમાન માની શકાય , એ ‘ચંદ્રપ્રકાશ’ ની ‘પ્રકાશમાનતા’ સર્વકાલીન હોય એને “ચાંદની” જેવાં નામાભિધાન ની જરુર નથી. : : વીત્યાં સમયની  “વાતો” : વાર્તાલાપ : ( conversations ) : ચાલ સખી ! પ્રેમ ગીત ના નાયક ની યાદગાહ ની / સ્મૃતિ ફલક ની સમૃદ્ધ “અકબંધ યાદ” ( intact in memory ) રૂપે ; અભંગ અનવરત અણનમ ( unbroken ) રહેલી છે . — જે મૌલિક નવસર્જીત આવિર્ભાવની શક્તિ ધરાવે . . જે , મનોવિશ્લેષણ ( psychoanalysis ) ની : પરંપરાગત વ્યાખ્યા- પ્રયુક્તિવાળા  : નિરૂપણ ની : વિવરણ ની : મર્યાદા અને પહોંચ ની બહાર હોય ; જ્યાં સ્મૃતિ નું વિભાજન ( fragmentation ) ન થાય કે ઝાંખી ( faded ) નહીં પડે ; એ પોતાની યાદગાહ માં : સ્મૃતિ ફલક માં : સંપૂર્ણતયા પવિત્રતા ( sacredness ) જાળવી રાખે અને પુનીત ( heavenly minded ) કાર્ય સંપન્ન કરવા માટે , કોઈ પણ વ્યક્તિને કે ઈશ્વરને : એટલે કે , : સખી સંગિની : ને પણ સમર્પિત રહે. : : : :

“વૃક્ષ પછી ડાળ પછી પંખીનો માળો
ને ઉપર આકાશ જેવો સાદ છે.”

પંક્તિબંધ સજીવ સ્તરીય પ્રતીકરૂપ જીવનની છબી રચે છે. એક વૃક્ષ ની ડાળી , પંખી નો માળો , ( વન – મેદાન માં વનસ્પતિ સૃષ્ટિ અને પ્રાણી સૃષ્ટિ ) સવિશેષપણે વૃક્ષવાસી પંખીલોક ( Aves ) ના અન્ન રક્ષણ રહેઠાણ  : ‘આવાસ નિવાસ ઘરવાસ’ : સહીતની વૃક્ષ ને લગતી ( arboreal habitat ) કુદરતી રીતે અવિશ્રાંત ‘વહન સહન નભાવ’  રચે . : “ને ઉપર આકાશ જેવો સાદ છે.” : મુળસોતું ( rootedness ) વૃદ્ધિ વિકાસ નું પ્રતિનિધિત્વ કરતું વૃક્ષ , આશ્રય અને આત્મીયતા ( shelter and intimacy ) નાં પ્રતીકરૂપ “પંખી નો માળો” જેની નિકટતમ પૃથ્વી તત્ત્વ રૂપ ( grounded existence ) મનુષ્ય ના આત્મિક સ્વત્ત્વ ના  : વૃક્ષ ની ઉપર ના આકાશીય તત્ત્વ તરફી , ઈશ્વરીય સાદ ( sky calling ) સૂણીને , ઝીલીને અને ઉર્ધ્વગામી વૃક્ષસમ સ્તરીય વિકાસ સાધતા રહીને , આગળ ના ઉચ્ચતર માર્ગ ની શોધના કરવાનાં : નિશ્ર્ચય માટે પ્રેરણા આપે છે. : કહ્યું છે , : ” આકાશ જેવો સાદ” : છે . :  સર્વોત્કૃષ્ટ દિવ્ય ( heavenly ) ગૂઢ ગહન ગુણાતીત , અનુભવાતીત ( transcendental ) , વિશાળ વિસ્તીર્ણ અવકાશમાં ધ્વનિત , સંવેદનશીલ મનુષ્યની આકાંક્ષા મહત્વાકાંક્ષા ના પ્રાણવિધાન નો અનુનાદિત મહાપ્રાણોચ્ચાર ( aspirational sky call in vastness ) : જે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સામાન્ય જમીન પર આધારિત જીવન ( grounded life ) : મૂળસોતું વૃક્ષ ડાળે ડાળે જીવરસ સમૃદ્ધ કરીને “ટોચ લગી જાય”. વૃક્ષ ડાળે આડીઅવળી સુકી ડિંગલી-સળેખડી ( probes ) ભેગો ગૂંથ્યો “પંખીનો માળો” ( arborized nest ) ગોઠવાયેલો રહીને એની “ઉપર આકાશ જેવો સાદ”( heavenly call ) ની નીકટતમ રહ્યો એમ , મનુષ્ય પણ : જીવનરસ થી સભર :  રહીને , ઉચ્ચતર આકાશ સાથે , પોતાના અંતઃસ્થ ભાવવિશ્વ ના કંઈક ને કંઈક ઉર્ધ્વગામી શાંત સંવાદમાં ક્રિયાન્વિત હોય . : મનુષ્ય ના ચેતનસત્ત્વ નું આશ્ર્ચર્યમુગ્ધ કરતા ચેતાતંત્ર ના ચેતાતંતુઓ નું જાળું , સુક્ષ્મ – અતિ સુક્ષ્મ સ્તરો માં વૃક્ષસમ ( arborization : tree like branching pattern in anatomy of nerve fibres ) દેખાતું માઈક્રોસ્કોપ નીચે સુસ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાય છે. વૃક્ષ ની ડાળી પર ના માળા માં રહેતા પંખીની જેમ વૃક્ષસમ મનુષ્ય ના માનવ સંબંધ પણ આ વિશાળ વિસ્તીર્ણ બ્રહ્માંડમાં આગવું અસ્તિત્વ ધરાવે છે. : આમ , આત્મિક સ્વત્ત્વ નું વૃક્ષસમ સમાયોજન ( arborization ) થતાં ” ચાલ સખી ! ” પ્રેમગીત માં , આકાશીય પરમસુખ ની સ્વર્ગીય મુખરતા heavenward prominence ) નિહાળીને કૃતજ્ઞતા ની લાગણીઓ સમેત હર્ષાતિરેક નો અનુભવ થાય છે. : : : :

“ને ઉપર આકાશ જેવો સાદ છે.” : :

“ઉપર આકાશ જેવો સાદ” ( Heavenly Sky Calling ) અંતિમ ઊંચાઈ નું પ્રતિનિધિત્વ કરતી આબેહૂબ જીવંત બોલતી છબી ચિત્ર છે જે નાનાં મોટાં ક્ષુલ્લક સંઘર્ષોથી ઉપર ઉઠવા માટેની હાકલ છે . સર્વાતિશાયી : સર્વ ની પાર રહેલું અનંતપણે ખાલી લાગતું આકાશ : રહસ્યો ને ખોળવાની ને જોવાની , હ્રદય ની અંતર્હિત ઝંખના અને પવિત્ર આધ્યાત્મિક જાગૃતિ ના ઉચ્ચતર હેતુની શોધના કરવા માટે , અનુસરવા માટે અથવા બનવા માટે આમંત્રણ આપે છે . જીવનની વિશાળતા શું છે ? કંઈક વધું અર્થપૂર્ણ અને વધું સુંદર તરફ આગળ વધવા બોલાવી રહેલો આકાશ જેવો સાદ છે . માનવીય ઝંખના ( longing ) અને આશ્વર્ય ( wonders ) ની વિભાવના આવનારાં ભવિષ્ય ની ઉમેદ જગાવે તેથી તેની મહિમા જીવનવાદી આંતરિક અવાજ રૂપે વ્યક્ત થાય તેનાં સાદ કરે છે . : : : :

” મૂળમાંથી ફૂટે ને ટોચ લગી જાય
એવી લાગણીને કેમ રે ઉવેખીએ,”:

ગીતના દ્વિતીય અંતરા ને સંકેલીને મુખડા ના મધ્યવર્તી વિચારભાવ સાથે જોડતો પંક્તિબંધ : માટી ભળ્યાં વિસ્તર્યા હોય પણ નહિ દેખાતાં મૂળ સ્વરૂપ ભાગ ની જેમ મનુષ્ય ની સંવેદનશીલ લાગણીઓ અંતઃસ્થ ઊંડાણે થી શરૂ થઈ ને હયાતીની ઉર્ધ્વગામી વિકાસોન્મુખતા અનુસરીને ઉપર ને ઉપર તરફ વધે  : “ટોચ લગી જાય “; જ્યાં સુધી એના અસ્તિત્વ ની સ્વત્ત્વલક્ષીતા સંપૂર્ણપણે વ્યક્ત થઈ ન રહે . :  “ચાલ સખી!” પ્રેમગીત ના નાયક ની પ્રશ્ર્નોર્મિ : “એવી લાગણીને કેમ રે ઉવેખીએ,”:  સમજાવે છે કે , એવી અવગણના કે ભૂલાવા , ( neglect or forgetfulness ) એ વૃક્ષ ના અસ્તિત્વ ને ટકાવી રાખનાર જીવનશક્તિ ને અવગણવા સમાન નીવડે. માટે રસિકડાં પ્રેમીજનો એ સમૃદ્ધ જીવનશક્તિ નું સંગોપન કરવાની નેમ રાખવી પડે. એટલે કે : ગોપન : પાલનપોષણ અને જીવન – રહસ્યો ના જાળવણ : રક્ષણ : કરવાની મૌલિક સર્વોત્તમ કળાથી સજ્જ રહેવા માટેની આગ્રહશીલતા : ધાર્યું પાર પાડવાના  ઝોક ( dogmatism ) અખત્યાર કરવાં  રહ્યાં. : : : :

“ચાલ સખી!” પ્રેમગીત સૂચવે છે કે :

યથાતથ સ્મૃતિ ના નામાભિધાન ની જરુર નથી ; સ્મૃતિ ફલક : યાદગાહ : માં એનાં સારરૂપ ‘તથ્ય સ્વત્ત્વ’ : ગુણ તત્ત્વ સહીત જીવંત રહે છે , સુવાસિત રહે છે. : માનવીય સંબંધો ( human  relations ) જોડાણો ( connections ) જમીની : ભોંયભેગા ( grounded  ) અને ગુણાતીત( transcendent ) એમ બંને રીતના હોય. : રચના ગત રીતે લાગણીઓ ઇન્દ્રિયગમ્ય હોય શકે , જેની અનુભૂતિ થાય જ્યારે અંદરૂની ઊંડાણે થી ઉગે  ; અને તેને ઉવેખવી  જોઈએ નહીં એવો ભાવ જાગે . : feelings rising from deep within should not be overlooked or denied. : સૌમ્ય આગ્રહ રાખીશું જેમાં સંવેદનશીલ અનુભૂતિઓ શબ્દોમાં મર્યાદિત ન રહે . અને યાદ રહે : અંદરૂની પ્રફુલ્લિતતા ને ઉવેખવાની નથી ;  જે એકવાર ઊંડાણે થી અનુભવાયું છે અને વ્યક્ત થયું છે એને ભૂલી જવાનું નથી. : : : :

હયાતી નાં ઊંડાણ સ્થિત વેદના : પીડા નાં શાશ્વત સ્વરૂપ અને પરિવર્તનશીલ તરલતા ( fluidous ) સાથે મળવાપાત્ર અણ-અનુમાનીત સુખાનંદ વચ્ચે ની ભેદરેખા ની સંશોધના — જડતા ને ત્યજીને , સખી સંગિની ના સંગમાં : ચેતનવંતી સાહસિક દરિયાઈ સફરે : નીકળી પડવાના નિર્ણય માં પરિણમે : તેની :’તાર્કીકતા’ : અને નવજીવન માટે નવસંસ્કરણ નવીકરણ નવસંચાર લાવવાની :’તાકીદ’ : સમજાવતું , નવલકથા- લેખક અને કવિ શ્રી ધૃવ ભટ્ટ નું રાગ ચારુકેશી  ના મિશ્ર સ્વર માં , સ્વરકાર શ્રી ક્ષેમુ દિવેટીયા ના સંગીત નિયોજન માં અમર ભટ્ટ ના સ્વર માં , ૧૯૮૫ માં રેકોર્ડેડ , અત્યંત લોકપ્રિય પ્રેમગીત “ચાલ સખી !” સુંદર પ્રેરણાદાયી : “ગાય તેના ગીત” તરીકે વારંવાર ગવાયું છે અને ગવાતું સંભળાયા કરશે. : : ENJOY : :: :

“ચાલ સખી ! “ધૃવ ભટ્ટ : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે ઈન્ડિયા જાન્યુઆરી ૩૧ , 2022 : : : : પોષ વદ ચતુર્દશી : : UPDATED એપ્રિલ ૨૯ , ૨૦૨૬ : સોમવારે , વૈશાખ સુદ ચતુર્દશી / મેં ૧ , ૨૦૨૬ : વૈશાખ સુદ પૂનમ  : : Towards A dedicated Presentation with  Congratulations To Our Sister Dr. Suvarna ben Naik and Brother in Law , Prof. ( Retd ) Shri Arun Kumar Naik , Living At Corona City: California , U. S. , On their 60 Th Marriage Anniversary On April  29 , 2026 .. : : : : : : : :

*********************************************** પાન લીલું જોયું ને તમે યાદ આવ્યાં : હરીન્દ્ર દવે : : : :

પાન લીલું જોયું ને તમે યાદ આવ્યાં હરીન્દ્ર દવે અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે ઈન્ડિયા પેન્ડિંગ .. .

************************************************Xiii

નેજવા ને પાંદડે પોઢ્યા માધવ તમે : અનિલ જોષી : : : :

નેજવાને પાંદડે પોઢ્યા માધવ તમે
નેજવાને પાંદડે પોઢ્યા માધવ તમે એટલે હું પાન નહીં તોડું

ધખતી બપોરમાં બળતું વેરાન બધે ઊના તે વાયરા ફૂંકાતાં
ભાદરવે તડકાનાં પૂર ચડ્યા એટલાં કે છાંયડાઓ જાય છે તણાતા!

બંધ કરું પોપચાં તો મળે સ્હેજ છાંયડી એટલે વેરાન નહીં છોડું
નેજવાને પાંદડે પોઢ્યા માધવ તમે એટલે હું પાન નહીં તોડું

પીળચટ્ટા ગીતમાંથી ઊડીને પતંગિયાં આવળના ફૂલ થૈ છવાય!
આવળનાં ફૂલ પીળા રંગનાં ખાબોચિયાં એમાં વેરાન પડી ન્હાય!

આવા વેરાનને બાંધતાં દોરીને જેમ વગડાનું ગાન પડે થોડું
નેજવાને પાંદડે પોઢ્યા માધવ તમે એટલે હું પાન નહીં તોડું

— અનિલ જોષી

નેજવા ને પાંદડે પોઢ્યા માધવ તમે : અનિલ જોષી : : સ્વર : ઉષા મંગેશકર : : સ્વરાંકન અને સંગીત નિયોજન : પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાય : ( ઓરિજીનલ ) : : The Best Of Purshottam Upadhyay Cd 2 : Saregama India Ltd : Released on: 1987-01-12 : સારેગમા યુ ટ્યુબ રિલીઝ ૨૫ / ૯ / ૨૦૧૪ : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : : :

https://youtu.be/EuMtapBdU6o?si=hw6j4hLVGM9lz9dl

નેજવા ને પાંદડે પોઢ્યા માધવ તમે : અનિલ જોષી : : સ્વર : વિરલ  – બીજલ  ઉપાધ્યાય : : સ્વરાંકન અને સંગીત નિયોજન : પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાય : : HRIM World યુ ટ્યુબ રિલીઝ ૫ / ૯ / ૨૦૧૫ : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : : :

https://youtu.be/2aIXvFBVTkA?si=omajr3-xmBXpAg0G

નેજવા ને પાંદડે પોઢ્યા માધવ તમે : અનિલ જોષી : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે ઈન્ડિયા પેન્ડિંગ .. .

********************************************* iXV : પાંદડું ખર્યું ને ઝાડ રહી રહ રુએ : ભાસ્કર વોરા : : : :

પાંદડું ખર્યું ને ઝાડ રહ રહ રૂએ,
જુએ આખો વગડો ને વન,
તોય એનાં આસુંડા કોઈ ના લુએ.

એક એક પાંદડે સૂરજ ને ચંદરના
રમતાં’તા તેજ અને છાયા;
લીલા અનોખી ને ઘાટ રે અનોખો
એની વળગી’તી લીલુડી માયા.
એની માયાનાં મોલ મુંગા મુરઝાતા જાયને
ભીતરનું ભાનસાન ખુએ. પાંદડું ખર્યું ને..

પીળું ખરે તો એનો રંજ
આતો કુંપળને આંબી ગઈ આંધી
કુણેરા કોડ ઓલા કાળમુખી વાયરે
મધરાતે લીધા રે બાંધી
એનાં અથરારે પ્રાણ આજ રે પીંખાતા જાયને
સુસવતી વેદના ચુએ. પાંદડું ખર્યું ને..
— કવિ શ્રી ભાસ્કર વોરા

પાંદડું ખર્યું ને ઝાડ રહી રહ રૂએ : ભાસ્કર વોરા : : સ્વર : સ્વર : : આલાપ દેસાઈ : : સ્વરાંકન : આશિત દેસાઇ : : બાંસુરી : : નિનાદ મુલાવકર : : વિડિયો શૂટ : : At Bonsai garden of Shri Sujoy Shah and Rupa Shah : : By શ્રી પરાશર ત્રિવેદી અને મહર્ષિ – અંકિત : : Released on August 12 , 2021 The Birth Anniversary Of Shri Bhaskar Vora , Poet of the Song : : આલાપ દેસાઈ મ્યુઝિક યુ ટ્યુબ રિલીઝ ૧૨ / ૮ / ૨૦૨૧ : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને જોઈશું  / સાંભળીએ : : : :

https://youtu.be/hNMkfmwm4gw?si=rPvh4rGUv9WqU9_H

પાંદડું ખર્યું ને ઝાડ રહી રહ રૂએ : ભાસ્કર વોરા : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે ઈન્ડિયા પેન્ડિંગ .. .

********************************************* XV : પાંદડી વાયરા ને વળગી શું કામ ? પન્ના નાયક : : : :

પાંદડી વાયરા ને વળગી શું કામ પન્ના નાયક : : સ્વર : ગાર્ગી વોરા : : સ્વરાંકન અને સંગીત નિયોજન : અમિત ઠક્કર : : મૂળ આલ્બમ : વિદેશીની : : નેરેટીવ લિરીકસ વિડીયો Swar Eeshwar • स्वर ईश्वर • Girish Prakash યુ ટ્યુબ રિલીઝ ૧૮ / ૧૧ / ૨૦૨૫ : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને જોઈશું / સાંભળીએ  : : : :

https://youtu.be/MQT_zYFN6vQ?si=qZWRyVnUn-GTwojR

પાંદડી વાયરા ને વળગી શું કામ પન્ના નાયક : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે ઈન્ડિયા પેન્ડિંગ .. .