માતા કુષ્માંડા : શસ્ત્રો ધનુષ-બાણ, ચક્ર અને ગદા : : વાહન : વાઘ 🐅🐯 : : હિંદુ ધર્મનાં પૌરાણિક શાસ્ત્રોમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે કૂષ્માંડા એ નવદુર્ગાનું ચોથું સ્વરૂપ છે. કૂષ્માંડાનો અર્થ કુત્સિત ઉષ્મા, કૂષ્મા-ત્રિવિધ તાપયુક્ત એવાં એવો થાય છે. તેમને આઠ ભુજાઓ છે જેમાં તેમણે કમંડળ, ધનુષ-બાણ, કમળ, અમૃતમય કળશ, માળા, ગદા અને ચક્ર ધારણ કરેલાં છે. તેમનું વાહન વાઘ છે. નવરાત્રીના ચોથા દિવસે નવદુર્ગાનાં આ સ્વરૂપનું પૂજન અર્ચન કરાય છે. તેમનાં મધુર હાસ્યથી બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ થયાનું કહેવાય છે.તેમની આરાધનાથી બધી વિપત્તિઓનો નાશ થતો હોવાનું મનાય છે. કુષ્માંડાને આઠથી દસ હાથમાં ત્રિશૂળ, ચક્ર, તલવાર, કાણું, ગદા, ધનુષ્ય, તીર અને અમૃત (અમૃત) અને લોહીના બે પાત્રો પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યા છે . તેમનો એક હાથ હંમેશા અભયમુદ્રા પર હોય છે જેનાથી તે તેના બધા ભક્તોને આશીર્વાદ આપે છે. તે વાઘ પર સવારી કરે છે. તે બધી ઉર્જાનો સ્ત્રોત છે. તે બ્રહ્માંડમાં સંતુલન બનાવવા અને સૂર્ય કિરણોથી બધા જીવોને જીવન પ્રદાન કરવા માટે હતી, તેમની શક્તિ સૂર્યને દરેકને જીવન આપવાની ક્ષમતા આપે છે, કારણ કે તે પોતે શક્તિ છે. પાર્વતીનું નામ કુષ્માંડા રાખવામાં આવ્યું. જ્યાં કુષ્મનો અર્થ આસુરી અને અંડનો અર્થ અથવા કુનો અર્થ એક થાય છે અને ઉષ્માનો અર્થ ગરમી અને અંડનો અર્થ ઇંડા જેવી ગોળ રચના થાય છે. પાછળથી સૂર્યદેવે દેવી કુષ્મંડાને સૂર્યલોકમાં સૂર્યાસનમાં સ્થાન લેવા વિનંતી કરી. કુષ્મંડામાં સૂર્યના કેન્દ્રમાં રહેવાની શક્તિ અને શક્તિ છે. તેમની તેજસ્વીતા સૂર્યને તેનું તેજ આપે છે. તે સૂર્ય દેવ, સૂર્યને દિશાઓ આપતી હોવાનું કહેવાય છે. : તેમના દિવ્ય હાસ્યથી વિશ્વનું સર્જન કરવાનો શ્રેય આપવામાં આવે છે. કલિકુલા પરંપરાના અનુયાયીઓ તેમને મહાદેવીના નવદુર્ગા સ્વરૂપોમાંચોથું સ્વરૂપ માને છે. તેમનું નામ તેમની મુખ્ય ભૂમિકા દર્શાવે છે: કુ એટલે “થોડું”, ઉષ્મા એટલે “હૂંફ” અથવા “ઊર્જા” અને અંદા એટલે “બ્રહ્માંડીય ઇંડા”. : : મંત્ર ત્રૈલોક્ય સુંદરી ત્વં હિ, દુ:ખ શોક નિવારિણીમ્ પરમાનન્દમયી, કૂષ્માંડે, પ્રણમામ્યહમ્ ઓમ્ કૂં કૂષ્માંડે મમ્ ધન-ધાન્ય, પુત્ર દેહિ દેહિ સ્વાહા ! : : કૂષ્માંડાનો બીજો અર્થ ‘કુ-ઉષ્મા-અંડ = નાનું-ગરમ-અંડ (ઈંડુ-કોસ્મિક ઈંડુ)’ એવો પણ કરાયો છે. અર્થાત તેઓ બ્રહ્માંડનાં રચેતા મનાય છે. અન્ય એક અર્થ ‘આખું જગત જેના ઉદરમાં છે એવી (દેવી)’ એમ પણ કરાયો છે. કૂષ્માંડનો એક અર્થ સાકરકોળું; પદકાળું; કોળું પણ થાય છે.આ દેવીને “સિદ્ધિદાત્રી” તરીકે પણ ઓળખાવાય છે અને દેવીને કોળાનો ભોગ પસંદ છે. દેવી કૂષ્માંડા સૂર્યને દિશા અને ઊર્જા પ્રદાન કરે છે અને સૂર્ય દેવીનાં આદેશાનુસાર ચાલે છે તેવી માન્યતા પણ છે. : : શ્લોક
सुरासंपूर्णकलशं रुधिराप्लुतमेव च | दधाना हस्तपद्माभ्यां कूष्माण्डा शुभदास्तु मे || : : નવરાત્રી દિવસ 4 માતા કુષ્માંડા એપ્રિલ 2, 2025, બુધવાર આજનું નવરાત્રી રંગ – ઊંડા વાદળી Wear Royal Blue color on Wednesday and participate in Navratri celebrations with unmatched panache and elegance. Royal Blue is a vivid shade of color Blue and represents richness and tranquillity.
Aarti कूष्माण्डा जय जग सुखदानी। मुझ पर दया करो महारानी॥ पिङ्गला ज्वालामुखी निराली। शाकम्बरी माँ भोली भाली॥ लाखों नाम निराले तेरे। भक्त कई मतवाले तेरे॥ भीमा पर्वत पर है डेरा। स्वीकारो प्रणाम ये मेरा॥ सबकी सुनती हो जगदम्बे। सुख पहुँचाती हो माँ अम्बे॥ तेरे दर्शन का मैं प्यासा। पूर्ण कर दो मेरी आशा॥ माँ के मन में ममता भारी। क्यों ना सुनेगी अरज हमारी॥ तेरे दर पर किया है डेरा। दूर करो माँ संकट मेरा॥ मेरे कारज पूरे कर दो। मेरे तुम भण्डारे भर दो॥ तेरा दास तुझे ही ध्याये। भक्त तेरे दर शीश झुकाये॥
સૌથી પહેલા કલશ વગેરેમાંથી જૂના ફૂલ, પ્રસાદ વગેરે ઉતારો અને પછી પૂજા શરૂ કરો. પછી મા દુર્ગા અને તેમના સ્વરૂપોની પૂજા કરો. સિંદૂર, ફૂલ, માળા, અક્ષત, કુમકુમ, રોલી વગેરે અર્પણ કરવા સાથે, મા કુષ્માંડાનો પ્રિય પ્રસાદ માલપુઆ અર્પણ કરો. આ પછી પાણી ચઢાવો. ત્યારબાદ ઘીનો દીવો અને ધૂપ પ્રગટાવો અને મા દુર્ગા ચાલીસા, દુર્ગા સપ્તશતી સાથે મા કુષ્માંડાના મંત્રો, સ્તોત્રો વગેરેનો પાઠ કરો. તે કરો. અંતે, વિધિવત આરતી પછી, ભૂલ માટે માફી માંગવી.
માતા ચંદ્રઘંટા : દેવી ચન્દ્રઘંટા, સંઘશ્રી, કાલીઘાટ, કોલકાતા. : હિંદુ ધર્મનાં પૌરાણિક શાસ્ત્રોમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે ચન્દ્રઘંટા એ નવદુર્ગાનું ત્રીજું સ્વરૂપ છે. જેમના મસ્તક (ઘંટા) પર ચંદ્ર ધારણ કરેલો છે. વર્ણ સુવર્ણ જેવો છે. તેમને દશ ભુજાઓ છે જેમાં ખડગ, ધનુષ-બાણ વગેરે શસ્ત્રો ધારણ કરેલાં છે. તેમનું વાહન વાઘ છે. નવરાત્રીના ત્રીજા દિવસે નવદુર્ગાનાં આ સ્વરૂપનું પૂજન અર્ચન કરાય છે. તેમની આરાધનાથી બધી વિપત્તિઓનો નાશ થતો હોવાનું મનાય છે. : : શસ્ત્રો : તલવાર (ખડગ), ધનુષ-બાણ, ત્રિશુળ વગેરે : વાહન : વાઘ 🐯 : : મા ચંદ્રઘંટાના ભક્તો અને ઉપાસકો જ્યાં પણ જાય છે ત્યાં લોકો તેમને જોઈને શાંતિ અનુભવે છે. આવા સાધકના શરીરમાંથી દિવ્ય પ્રકાશ ધરાવતા અણુઓના અદ્રશ્ય કિરણોત્સર્ગ છે. દેવીનું આ સ્વરૂપ ખૂબ જ શાંતિપ્રદ અને કલ્યાણકારી છે. તેમની મુદ્રા યુદ્ધ માટે તૈયાર છે. અત્યાચારી રાક્ષસો-દાનવ-દૈત્ય હંમેશા તેમના ઘંટના ભયંકર અવાજથી હચમચી જાય છે. દુષ્ટોને દબાવવા અને નાશ કરવા માટે હંમેશા તત્પર હોવા છતાં તેમનું સ્વરૂપ દર્શકો અને ઉપાસક માટે સૌમ્યતા અને શાંતિથી ભરેલું રહે છે. તેથી તે ભક્તોના દુઃખનું ઝડપથી નિવારણ કરે છે. તેમની ઘંટડીનો અવાજ હંમેશા તેમના ભક્તોને આશીર્વાદ આપે છે. ભૂત-પ્રેતથી રક્ષણ આપે છે. તેમનું ધ્યાન કરવાથી શરણાગતની રક્ષા માટે આ ઘંટનો નાદ ગુંજી ઉઠે છે. તેમની આરાધના કરવાથી જે મહાન ગુણો પ્રાપ્ત થાય છે તે એ છે કે સાધકમાં બહાદુરી અને નિર્ભયતાની સાથે નમ્રતા અને વિનમ્રતાનો પણ વિકાસ થાય છે. તેમના ચહેરા, આંખો અને સમગ્ર શરીરમાં તેજ વધે છે અને તેમના અવાજમાં દૈવી-અલૌકિક મધુરતા સમાયેલી છે. માતા ચંદ્રઘંટાની પૂજા કરવાથી ભક્તોને જીવંત, સ્વસ્થ, સુખી અને સમૃદ્ધ રહેવાનું વરદાન મળે છે. મા ચંદ્રઘંટાની કૃપાથી સાધકના તમામ પાપ અને વિઘ્નો નાશ પામે છે. તેનું વાહન સિંહ છે, તેથી તેનો ઉપાસક સિંહની જેમ પરાક્રમી અને નિર્ભય બને છે.ચન્દ્રઘંટા નામનો અર્થ ‘ઘંટ આકારનો, અર્ધગોળ, ચંદ્ર મસ્તક પર ધારણ કરનાર’ એમ પણ થતો હોવાનું જણાય છે. તેમને ત્રણ નેત્ર હોવાનું પણ કહેવાયું છે. કોઈ સ્થળે તેમનું વાહન સિંહ પણ કહેવાયું છે. માતાને શુદ્ધ જળ અને પંચામૃતથી સ્નાન કરાવો. વિવિધ પ્રકારના ફૂલ, અક્ષત, કુમકુમ, સિંદૂર ચઢાવો. કેસર-દૂધની મીઠાઈ અથવા ખીર ચઢાવો. માતાને સફેદ કમળ, લાલ હિબિસ્કસ અને ગુલાબની માળા અર્પણ કરો અને પ્રાર્થના કરતી વખતે મંત્રનો જાપ કરો. સ્તુતિ મંત્ર- “યા દેવી સર્વભૂતેષુ મા ચંદ્રઘંટા રૂપેણ સંસ્થિતા. નમસ્તસ્યૈ , નમસ્તસ્યૈ, નમસ્તસ્યૈ નમો નમઃ.”
पिण्डजप्रवरारुढा चण्डकोपास्त्रकैर्युता | प्रसादं तनुते मह्यं चन्द्रघण्टेति विश्रुता || : : નવરાત્રી દિવસ 3 માતા ચંદ્રઘંટા એપ્રિલ 1, 2025, મંગળવાર આજનું નવરાત્રી રંગ – લાલ On Tuesday, wear Red color for your Navratri celebrations. Red symbolizes passion and love and is also the most preferred color of Chunri that is offered to Goddess. This color fills the person with vigour and vitality.
માતા ચંદ્રઘંટા : : મહિષાસુર અને રાક્ષસોનો આતંક જોઈને ત્રિમૂર્તિ ખૂબ જ ગુસ્સે થઈ ગયા. ટ્રિનિટી બ્રહ્મા વિષ્ણુ મહેશ ના ક્રોધમાંથી એક ઊર્જા બહાર આવી. આ ઉર્જામાંથી માતા ચંદ્રઘંટા દેવી અવતર્યા. જ્યારે માતા દેવી પ્રગટ થયા, ત્યારે બધા દેવતાઓએ માતાને ભેટ આપી. માતા ચંદ્રઘંટાને, ભગવાન શિવે તેમનું ત્રિશૂળ, શ્રી હરિ વિષ્ણુજીએ તેમનું ચક્ર, સૂર્યએ તેમનો મહિમા, તલવાર, સિંહ અને ઇન્દ્રએ માતા ચંદ્રઘંટાને ભેટ તરીકે તેમની ઘંટડી આપી હતી. અસ્ત્રશાસ્ત્ર બાળકની સુંદર માતા ચંદ્રઘંટાએ મહિષાસુરનો વધ કર્યો અને સ્વર્ગ અને તમામ દેવતાઓને રક્ષણ પૂરું પાડ્યું.
ઓમ્ દેવી ચંદ્રઘંટાયૈ નમઃ : : સ્વર : પં. ઉમાકાન્ત ગુન્ડેચા અને પં. રમાકાન્ત ગુન્ડેચા : સ્તુતિ ( હિન્દુસ્તાની કલાસિકલ દ્રુપદ અને ધમર વોકાલિસ્ટ ) : : આકાશવાણી AIR યુ ટ્યુબ રિલીઝ ૧ / ૧૦ / ૨૦૧૯ : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : : :
માતા બ્રહ્મચારીણી : : બ્રહ્મચારિણી દેવી દુર્ગા મંદિર હનુમાન ગંજ, બલિયા , ઉત્તર પ્રદેશ ખાતે આવેલું છે. : બ્રહ્મા (બ્રહ્મ, બ્રહ્મ ), એટલે “એક સ્વયં અસ્તિત્વ ધરાવતો આત્મા, સંપૂર્ણ વાસ્તવિકતા, સાર્વત્રિક સ્વ, વ્યક્તિગત ભગવાન, પવિત્ર જ્ઞાન”. ચારિણી એ ચાર્ય (चर्य) નું સ્ત્રીલિંગ સ્વરૂપ છે , જેનો અર્થ થાય છે “વ્યવસાય, સંલગ્નતા, આગળ વધવું, વર્તન, આચરણ, અનુસરવું, અંદર આવવું, પાછળ જવું”. વૈદિક ગ્રંથોમાં બ્રહ્મચારિણી શબ્દનો અર્થ પવિત્ર ધાર્મિક જ્ઞાન મેળવનારી અપરણિત સ્ત્રી થાય છે. : ૫૦૦૦ વર્ષ ના તપ , યોગ અને તપસ્યા ; પાર્વતીનું આ પાસું જ દેવી બ્રહ્મચારિણીનું માનવામાં આવે છે. તેમનો તપસ્વી પ્રયાસ શિવનું ધ્યાન ખેંચે છે અને તેમની રુચિ જાગૃત કરે છે . બાકી કામદેવ ને તો શિવજીના ત્રીજા નેત્ર થી ભસ્મ થવું પડેલ. પાર્વતી એ કમંડલ માંના પાણી ના પુરથી તથા પોતાની આંખો ખોલીને અગ્નિ છોડીને પ્રકંડ સુર સમેત હજારો રાક્ષસોને બાળીને રાખ કરી દીધેલા. શિવજીના બધાં કોયડાઓ ના સુંદર જવાબ આપતા શિવ રાજી થઈને પાર્વતી સાથે લગ્ન કર્યા હતા. મંત્ર જાપ : दधाना करपद्मा भ्यामलाकमण्डलू। देवी प्रसीदतु મયિ બ્રહ્મચારિણ્યનુત્તમા પ્રતિક : જાપ માલા, કમંડલુ, કમળ અને રૂદ્રાક્ષની માળા. : પ્રાર્થના : : : : : : : : : : દધના કરા પદ્માભ્યામ અક્ષમાલા કમંડલુ।
નમસ્તસ્ય નમસ્તસ્ય નમસ્તસ્યાય નમો નમઃ નવરાત્રી દિવસ 2 માતા બ્રહ્મચારીણી માર્ચ 31, 2025, સોમવાર આજનું નવરાત્રી રંગ – સફેદ શુદ્ધ રંગ White color is synonymous with purity and innocence. Wear white color on Monday to become worthy of Goddess’ blessings and experience a feeling of inner peace and security
નવદુર્ગાની નવ શક્તિઓમાં બીજું સ્વરૂપ બ્રહ્મચારિણી છે. નવરાત્રિના બીજા દિવસે માતા બ્રહ્મચારિણીની પૂજા કરવામાં આવે છે. બ્રહ્મ એટલે તપ, બ્રહ્મચારિણી એટલે તપનું આચરણ કરનારાં. દેવી બ્રહ્મચારિણી તપની શક્તિનું પ્રતીક છે. આ દેવીનું સ્વરૂપ અત્યંત ભવ્ય અને જ્યોતિર્મય છે. તેઓ દ્વિભુજ છે. જમણા હાથમાં જપ માળા અને ડાબા હાથમાં કમંડળ ધારણ કર્યું છે. તેઓ ગૌર વર્ણ ધરાવે છે. શક્તિ સ્વરૂપા માતા બ્રહ્મચારિણીમાં બ્રહ્મોપાસના તપસ્યાભર્યું આચરણ સમાયેલું છે. બ્રહ્મચારિણી દેવીનું સ્વરૂપ પૂર્ણ જ્યોતિર્મય અને ભવ્યતા ધરાવે છે. તેમના જમણા હાથમાં જપની માળાઅને ડાબા હાથમાં કમંડળ હોય છે. તેમની આરાધનાથી ભક્તમાં તપ કરવાની શક્તિ વધે છે, સાથે જ વિચારેલાં બધાં જ કામ પૂરાં કરવાની પ્રેરણા મળે છે.
માતા બ્રહ્મચારિણીની કથા માતા બ્રહ્મચારિણી હિમાલય અને મૈનાની પુત્રી છે. તેમને દેવર્ષિ નારદજીના કહેવાથી ભગવાન શંકરની એવી કઠોર તપસ્યા કરી, જેનાથી પ્રસન્ન થઈને બ્રહ્માજીએ તેમને મનોવાંછિત વરદાન આપ્યું. એના ફળસ્વરૂપ આ દેવી ભગવાન ભોલેનાથની વામિની અર્થાત્ પત્ની બની. જે વ્યક્તિ અધ્યાત્મ અને આત્મિક આનંદની કામના રાખે છે તેમને આ દેવીની પૂજાથી સરળતાથી બધું પ્રાપ્ત થઈ જાય છે. ભક્તિભાવ જે ભક્ત પૂજા કરે છે તેમને સુખ અને આરોગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
દેવી બ્રહ્મચારિણી આપણને સંદેશ આપે છે કે જીવનમાં વિના તપસ્યા અર્થાત કઠિન પરિશ્રમ કર્યા વિના સફળતા પ્રાપ્ત કરવી અશક્ય છે. મહેનત વિના સફળતા પ્રાપ્ત કરવી ઈશ્વરના પ્રબંધનના વિપરીત છે. એટલે બ્રહ્મશક્તિ સમજવા તથા તપ કરવાની શક્તિ હેતુ આ દિવસ શક્તિનું સ્મરણ કરવું. યોગશાસ્ત્રમાં આ શક્તિ સ્વાધિષ્ઠાન ચક્રમાં સ્થિત હોય છે, એટલે સંપૂર્ણ ધ્યાન સ્વાધિષ્ઠાનમાં કરવાથી આ શક્તિ બળવાન થાય છે.
માતા બ્રહ્મચારિણીની પૂજાથી જ્ઞાન, સદાચાર, લગન, એકાગ્રતા અને સંયમ રાખવાની શક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે અને વ્યક્તિ પોતાના કર્તવ્ય પથથી ભટકતો નથી. માતા બ્રહ્મચારિણીની ભક્તિથી લાંબી આયુનું વરદાન પ્રાપ્ત થાય છે.
પૂજાવિધિ માતા બ્રહ્મચારિણીની પૂજામાં માતાને ફૂલ, અક્ષત, રોલી, ચંદન વગેરે અર્પણ કરો. તેમને દૂધ, દહીં, ઘી, મધ અને સાકરથી સ્નાન કરાવો અને ત્યાર બાદ દેવીને પિસ્તાંથી બનેલી મીઠાઈઓનો ભાગ લગાવો. ત્યાર બાદ પાન, સોપારી, લવિંગ અર્પિત કરો. કહેવાય છે કે માતાનું પૂજન કરનાર ભક્ત જીવનમાં સદાય શાંત ચિત્ત અને પ્રસન્ન રહે છે. તેમને કોઈ પ્રકારનો ભય સતાવતો નથી. બીજો દિવસે માતા બ્રહ્મચારિણીને પ્રસન્ન કરવા માટે ‘ॐ ऐं ह्रीं क्लीं ब्रह्मचारिण्यै नम:।’ બીજમંત્રનો જાપ કરવો જોઈએ અને બ્રહ્મચારિણીનો નીચે આપેલા વૈદિક મંત્રનો જાપ 108 વાર કરવો.
બ્રહ્મચારિણી દેવીનાં ઘણાં નામ છે. જેમ કે તપશ્ચારિણી, અપર્ણા અને ઉમા. મા ભગવતીએ શૈલરાજ હિમાવાનને ત્યાં જન્મ લીધો. જેને લીધે તે શૈલપુત્રીના નામે પ્રસિદ્ધ થયાં. ત્યારબાદ મહાદેવને પતિ રૂપે પ્રાપ્ત કરવા, નારદજીના ઉપદેશ મુજબ દેવીએ ઘોર તપસ્યાનો પ્રારંભ કર્યો. ઉનાળાની અતિશય ગરમીમાં માતા પાર્વતી દિવસ-રાત અગ્નિની વચ્ચે બેસીને મંત્રજાપ કરતા. વર્ષાઋતુમાં તે પત્થરની શિલા પર જ આસન લગાવીને નિરંતર જલધારાથી ભીનાં થતાં રહેતાં. શિયાળામાં દેવી નિરાહાર રહી આખી રાત ઠંડા જળમાં એક પગે ઉભાં રહેતાં. અથવા બરફની શિલા પર બેસીને મંત્રજાપ કરતાં. દેવીએ પૂરાં 3 હજાર વર્ષ સુધી આવું આકરું તપ કર્યું. અને તેને લીધે જ તે બ્રહ્માચરિણી, તપશ્ચારિણી જેવાં નામે પ્રસિદ્ધ થયાં.
સદાચાર, સંયમની વૃદ્ધિ મા બ્રહ્મચારિણીની પૂજા આરાધના કરવાથી ભક્તોને અનંત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. તપ, ત્યાગ, વૈરાગ્ય, સદાચાર અને સંયમની વૃદ્ધિ થાય છે. બ્રહ્મચારિણી મા પ્રત્યેની આસ્થાથી ભક્તનું મન કર્તવ્ય પથથી ભટકતું નથી અને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. બ્રહ્મચારિણી માતાની આરાધના કરવાથી શરીર સ્વાસ્થ્ય સારૂ રહે છે તેમજ રોગમાંથી છુટકારો થાય છે.
મનોકામના જે વ્યક્તિ ભક્તિભાવ તથા શ્રદ્ધાથી દુર્ગા પૂજાના બીજા દિવસે માતા બ્રહ્મચારિણીની પૂજા કરે છે તેમને સુખ, આરોગ્યની પ્રાપ્તિ થાય છે અને મન પ્રસન્ન રહે છે. તેમને કોઈ પ્રકારનો ભય સતાવતો નથી. સર્વત્ર સિદ્ધિ અને વિજયની પ્રાપ્તિ થાય છે તથા જીવનની અનેક સમસ્યાઓ તથા પરેશાનીઓનો નાશ થાય છે. નવરાત્રિના બીજા દિવસે સાધકનું મન ‘સ્વાધિષ્ઠાન’ ચક્રમાં સ્થિત હોય છે. આ ચક્રમાં અવસ્થિત યોગી તેમની કૃપા અને ભક્તિ મેળવે છે. માતા બ્રહ્મચારિણીના દૈવીય સ્મરણ માટે આ મંત્રનો જાપ કરવામાં આવે છે.
दधाना करपद्माभ्यामक्षमालाकमण्डलु |देवी प्रसीदतु मयि ब्रह्मचारिण्यनुत्तमा || મહામાયા યોગશક્તિ પરામ્બિકા તરીકે જેમની બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ પણ પૂજા કરે છે, ત્યારે તંત્રશાસ્ત્રમાં પણ મહાશક્તિના યજ્ઞયાગ અને તપસ્યા થકી અનંત સુખની પ્રાપ્તિ થવાનો ભક્તોનો અનુભવ છે. એટલે જ કહેવાયું છે કે, હે જગન્નમયી દેવી આપ આ બ્રહ્માંડને ધારણ કરવાવાળાં છો. આપનાથી જગતનું સર્જન થાય છે, પાલન થાય છે અને કલ્પના અંતે વિલય થાય છે. જિજ્ઞાસુઓ માતાના અપરંપાર મહિમાને જાણવા માટે બ્રહ્માજી રચિત દેવી સ્તુતિમાંથી મહાશક્તિનો મહિમા જાણવા પ્રયત્ન કરતાં રહે છે.
શૈલજા હિમાલય નંદીની ,આ પ્રાચીન પારંપરિક લોક ગરબા ની ખાસિયત એ છે કે માતા શૈલ પુત્રી , એટલે કે નવ દૂર્ગા માતા નું પહેલું સ્વરૂપ દક્ષ પ્રજાપતિની શૈલ પુત્રી અને ભગવાન શિવ ના પત્ની માતા સતી અને બીજા જન્મ માં શિવ પત્ની માતા પાર્વતી નો મહિમા ગાવામાં આવ્યો છે. નવરાત્રના મોટા ભાગના રાસ ગરબા અંબાજી ના અને માતા ભવાની / કાલી માતાની આરાધના મહિમા કરતા રચાયા , ગવાયા અને પ્રચલિત થતાં રહ્યાં છે. પરંતુ માતા પાર્વતી નો મહિમા ગાવામાં સાંભળ્યાં રાસ ગરબા બહું ઓછાં મળે. : : પતિ શિવ નું પિતા પ્રજાપતિ દક્ષ દ્વારા યજ્ઞ માં નિમંત્રણ ન મળતા અને પોતાને પુત્રી હોવા છતાં યજ્ઞ પ્રસંગે પહોંચતા આવકાર ન મળતા બલ્કે કઠોર વર્તન અને અપમાન સહન ન કરી શકનાર સતી માતાએ ગુસ્સે થઈ ક્રોધ, અપરાધભાવ અને ક્રોધમાં તેણે યજ્ઞમાં કૂદીને પોતાના પ્રાણ આપી દીધા. બીજો જન્મ હિમાલય પુત્રી તરીકે થયો હોય શૈલ પુત્રી તરીકે પૂજાય છે: :
માતા દૂર્ગા ના નવ સ્વરૂપો :
નવ દૂર્ગા માતા ના નવ માતા સ્વરૂપો : પ્રતિમા : અને આલેખન : પ્રસ્તુતિ : વિ. જયરાજ પૂણે ઈન્ડિયા : : માહિતી લેખ : : : : ચૈત્ર નવરાત્રી, અષાઢ ગુપ્ત નવરાત્રી, શારદીય નવરાત્રી અને માઘ ગુપ્ત નવરાત્રી. આ ચાર નવરાત્રીમાંથી 3 દૃશ્યમાન નવરાત્રો અને 2 ગુપ્ત નવરાત્રો છે. ચૈત્ર નવરાત્રી દેવી દુર્ગાના નવ અલગ અલગ સ્વરૂપોને સમર્પિત છે. ચૈત્ર નવરાત્રીની શરૂઆત ઘટસ્થાપનથી થાય છે.
ગૂડી પડવો : પ્રથમ નોરતા ના દિવસે ઘટસ્થાપના: ગૂડી પડવા થી શરૂ થતું નવ સંવત્સર શૂભ સંકેત મનાય છે. માતા શૈલ પુત્રી : વાહન : ગાય અને વૃષભ (બળદ) : શસ્ત્ર : ત્રિશૂળ : : પતિ શિવ નું પિતા પ્રજાપતિ દક્ષ દ્વારા યજ્ઞ માં નિમંત્રણ ન મળતા અને પોતાને પુત્રી હોવા છતાં યજ્ઞ પ્રસંગે પહોંચતા આવકાર ન મળતા બલ્કે કઠોર વર્તન અને અપમાન સહન ન કરી શકનાર સતી માતાએ ગુસ્સે થઈ ક્રોધ, અપરાધભાવ અને ક્રોધમાં તેણે યજ્ઞમાં કૂદીને પોતાના પ્રાણ આપી દીધા. બીજો જન્મ હિમાલય પુત્રી તરીકે થયો હોય શૈલ પુત્રી તરીકે પૂજાય છે. : : મા શૈલપુત્રીનો ધ્યાન મંત્ર वन्दे वाञ्छितलाभाय चन्द्रार्धकृतशेखराम्।वृषारूढां शूलधरां शैलपुत्रीं यशस्विनीम्॥ માતા શૈલ પુત્રી: મંત્ર : ચરાચરેશ્વરી ત્વં હિ, મહામોહ વિનાશિની ભુક્તિ, મુક્તિ દાયિની, શૈલપુત્રીં નમામ્યહમ્ઓ મ્ હીઁ, શ્રી કલીઁ શૈલપુત્રયૈ નમ: : :
નવરાત્રી દિવસ 1માતા શૈલ પુત્રી માર્ચ 30, 2025, રવિવાર આજનું નવરાત્રી રંગ – નારંગી Worshipping Goddess Navdurga wearing Orange color on Sunday bestows the person with qualities such as warmth and exuberance. This color is full of positive energy and keeps the person upbeat.
માતા બ્રહ્મચારીણી : : બ્રહ્મચારિણી દેવી દુર્ગા મંદિર હનુમાન ગંજ, બલિયા , ઉત્તર પ્રદેશ ખાતે આવેલું છે. : બ્રહ્મા (બ્રહ્મ, બ્રહ્મ ), એટલે “એક સ્વયં અસ્તિત્વ ધરાવતો આત્મા, સંપૂર્ણ વાસ્તવિકતા, સાર્વત્રિક સ્વ, વ્યક્તિગત ભગવાન, પવિત્ર જ્ઞાન”. ચારિણી એ ચાર્ય (चर्य) નું સ્ત્રીલિંગ સ્વરૂપ છે , જેનો અર્થ થાય છે “વ્યવસાય, સંલગ્નતા, આગળ વધવું, વર્તન, આચરણ, અનુસરવું, અંદર આવવું, પાછળ જવું”. વૈદિક ગ્રંથોમાં બ્રહ્મચારિણી શબ્દનો અર્થ પવિત્ર ધાર્મિક જ્ઞાન મેળવનારી અપરણિત સ્ત્રી થાય છે.: ૫૦૦૦ વર્ષ ના તપ , યોગ અને તપસ્યા ; પાર્વતીનું આ પાસું જ દેવી બ્રહ્મચારિણીનું માનવામાં આવે છે. તેમનો તપસ્વી પ્રયાસ શિવનું ધ્યાન ખેંચે છે અને તેમની રુચિ જાગૃત કરે છે . બાકી કામદેવ ને તો શિવજીના ત્રીજા નેત્ર થી ભસ્મ થવું પડેલ. પાર્વતી એ કમંડલ માંના પાણી ના પુરથી તથા પોતાની આંખો ખોલીને અગ્નિ છોડીને પ્રકંડ સુર સમેત હજારો રાક્ષસોને બાળીને રાખ કરી દીધેલા. શિવજીના બધાં કોયડાઓ ના સુંદર જવાબ આપતા શિવ રાજી થઈને પાર્વતી સાથે લગ્ન કર્યા હતા. મંત્ર જાપ : दधाना करपद्मा भ्यामलाकमण्डलू। देवी प्रसीदतु મયિ બ્રહ્મચારિણ્યનુત્તમા પ્રતિક : જાપ માલા, કમંડલુ, કમળ અને રૂદ્રાક્ષની માળા. : પ્રાર્થના : : : : : : : : : : દધના કરા પદ્માભ્યામ અક્ષમાલા કમંડલુ।
નવરાત્રી દિવસ 2માતા બ્રહ્મચારીણી માર્ચ 31, 2025, સોમવાર આજનું નવરાત્રી રંગ – સફેદશુદ્ધરંગ White color is synonymous with purity and innocence. Wear white color on Monday to become worthy of Goddess’ blessings and experience a feeling of inner peace and security.
માતા ચંદ્રઘંટા : દેવી ચન્દ્રઘંટા, સંઘશ્રી, કાલીઘાટ, કોલકાતા. : હિંદુ ધર્મનાં પૌરાણિક શાસ્ત્રોમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે ચન્દ્રઘંટા એ નવદુર્ગાનું ત્રીજું સ્વરૂપ છે. જેમના મસ્તક (ઘંટા) પર ચંદ્ર ધારણ કરેલો છે. વર્ણ સુવર્ણ જેવો છે. તેમને દશ ભુજાઓ છે જેમાં ખડગ, ધનુષ-બાણ વગેરે શસ્ત્રો ધારણ કરેલાં છે. તેમનું વાહન વાઘ છે. નવરાત્રીના ત્રીજા દિવસે નવદુર્ગાનાં આ સ્વરૂપનું પૂજન અર્ચન કરાય છે. તેમની આરાધનાથી બધી વિપત્તિઓનો નાશ થતો હોવાનું મનાય છે. : : શસ્ત્રો : તલવાર (ખડગ), ધનુષ-બાણ, ત્રિશુળ વગેરે : વાહન : વાઘ 🐯 : : ચન્દ્રઘંટા નામનો અર્થ ‘ઘંટ આકારનો, અર્ધગોળ, ચંદ્ર મસ્તક પર ધારણ કરનાર’ એમ પણ થતો હોવાનું જણાય છે. તેમને ત્રણ નેત્ર હોવાનું પણ કહેવાયું છે. કોઈ સ્થળે તેમનું વાહન સિંહ પણ કહેવાયું છે. : : શ્લોક
નવરાત્રી દિવસ 3માતા ચંદ્રઘંટા એપ્રિલ 1, 2025, મંગળવાર આજનું નવરાત્રી રંગ – લાલ On Tuesday, wear Red color for your Navratri celebrations. Red symbolizes passion and love and is also the most preferred color of Chunri that is offered to Goddess. This color fills the person with vigour and vitality.
માતા કુષ્માંડા : શસ્ત્રો ધનુષ-બાણ, ચક્ર અને ગદા : : વાહન : વાઘ 🐅🐯 : : હિંદુ ધર્મનાં પૌરાણિક શાસ્ત્રોમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે કૂષ્માંડા એ નવદુર્ગાનું ચોથું સ્વરૂપ છે. કૂષ્માંડાનો અર્થ કુત્સિત ઉષ્મા, કૂષ્મા-ત્રિવિધ તાપયુક્ત એવાં એવો થાય છે. તેમને આઠ ભુજાઓ છે જેમાં તેમણે કમંડળ, ધનુષ-બાણ, કમળ, અમૃતમય કળશ, માળા, ગદા અને ચક્ર ધારણ કરેલાં છે. તેમનું વાહન વાઘ છે. નવરાત્રીના ચોથા દિવસે નવદુર્ગાનાં આ સ્વરૂપનું પૂજન અર્ચન કરાય છે. તેમનાં મધુર હાસ્યથી બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ થયાનું કહેવાય છે.તેમની આરાધનાથી બધી વિપત્તિઓનો નાશ થતો હોવાનું મનાય છે. : : મંત્ર ત્રૈલોક્ય સુંદરી ત્વં હિ, દુ:ખ શોક નિવારિણીમ્ પરમાનન્દમયી, કૂષ્માંડે, પ્રણમામ્યહમ્ ઓમ્ કૂં કૂષ્માંડે મમ્ ધન-ધાન્ય, પુત્ર દેહિ દેહિ સ્વાહા ! : : કૂષ્માંડાનો બીજો અર્થ ‘કુ-ઉષ્મા-અંડ = નાનું-ગરમ-અંડ (ઈંડુ-કોસ્મિક ઈંડુ)’ એવો પણ કરાયો છે. અર્થાત તેઓ બ્રહ્માંડનાં રચેતા મનાય છે. અન્ય એક અર્થ ‘આખું જગત જેના ઉદરમાં છે એવી (દેવી)’ એમ પણ કરાયો છે. કૂષ્માંડનો એક અર્થ સાકરકોળું; પદકાળું; કોળું પણ થાય છે.આ દેવીને “સિદ્ધિદાત્રી” તરીકે પણ ઓળખાવાય છે અને દેવીને કોળાનો ભોગ પસંદ છે. દેવી કૂષ્માંડા સૂર્યને દિશા અને ઊર્જા પ્રદાન કરે છે અને સૂર્ય દેવીનાં આદેશાનુસાર ચાલે છે તેવી માન્યતા પણ છે. : : શ્લોક
सुरासंपूर्णकलशं रुधिराप्लुतमेव च | दधाना हस्तपद्माभ्यां कूष्माण्डा शुभदास्तु मे || : :
નવરાત્રી દિવસ 4માતા કુષ્માંડા એપ્રિલ 2, 2025, બુધવાર આજનું નવરાત્રી રંગ – ઊંડા વાદળી Wear Royal Blue color on Wednesday and participate in Navratri celebrations with unmatched panache and elegance. Royal Blue is a vivid shade of color Blue and represents richness and tranquillity.
માતા સ્કંદમાતા : માતૃત્વ ની દેવી : વાહન : સિંહ અને કમળ : નામ સ્કંદ પરથી આવ્યું છે , જે યુદ્ધ દેવતા કાર્તિકેયનું વૈકલ્પિક નામ છે અને માતા , જેનો અર્થ થાય છે માતા. : મંત્ર सिंहासनगता नित्यं पद्माश्रितकरद्वया। શુભદાસ્તુ સદા દેવી સ્કન્દમાતા યશસ્વિની ॥ : : સ્કંદમાતા ચાર હાથવાળી, ત્રણ આંખોવાળી અને સિંહ પર સવારી કરે છે. [ 3 ] તેમનો એક હાથ ભય દૂર કરનારી અભયમુદ્રા સ્થિતિમાં છે જ્યારે બીજો હાથ તેમના ખોળામાં તેમના પુત્ર સ્કંદના શિશુ સ્વરૂપને પકડી રાખવા માટે વપરાય છે. તેમના બાકીના બે હાથ સામાન્ય રીતે કમળના ફૂલો પકડીને દર્શાવવામાં આવે છે. તેમનો રંગ હળવો છે, અને જેમ જેમ તેમને ઘણીવાર કમળ પર બેઠેલા ચિત્રમાં દર્શાવવામાં આવે છે, તેમ તેમ તેમને ક્યારેક પદ્માસની તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. : “અગ્નિ દેવી” તરીકે ઓળખાતી અને ભક્તોને મુક્તિ, શક્તિ, સમૃદ્ધિ, ખજાના, શાણપણ (ભલે અભણ હોય) અને તેમની બધી ઇચ્છાઓની પરિપૂર્ણતાથી પુરસ્કાર આપતી માનવામાં આવતી, સ્કંદમાતા સૂર્યની તેજસ્વીતા ધરાવે છે. નિઃસ્વાર્થ ભક્તોને શક્તિ, સમૃદ્ધિ અને જીવનની બધી સિદ્ધિઓ અને ખજાનાની પ્રાપ્તિનો આશીર્વાદ મળે છે. બે વાર ધન્ય અને અંતે મુક્તિ માટે અનુકૂળ, સ્કંદમાતાની પૂજા ભક્તોના હૃદયને શુદ્ધ કરે છે (જે પરિણામે દૈવી વૈભવથી ચમકે છે) અને આપમેળે તેની સાથે તેના પુત્ર સ્કંદની પૂજાનો સમાવેશ કરે છે. આમ, ભક્તો સ્કંદમાતા અને સ્કંદ બંનેની કૃપાનો આનંદ માણે છે. તેની પૂજા કરતી વખતે, ભક્તોએ તેમની ઇન્દ્રિયો અને મન પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ રાખવું જોઈએ, પોતાને સાંસારિક બંધનમાંથી મુક્ત કરવા જોઈએ અને એક-નિષ્ઠાથી તેની પૂજા કરવી જોઈએ. : : : : પ્રાર્થના : : ॐ देवी स्कन्दमातायै नम:
ઓં દેવી સ્કંદમાતાય નમઃ
सिंहासनगता नित्यं पद्माञ्चित करद्वया।
શુભદાસ્તુ સદા દેવી સ્કન્દમાતા યશસ્વિની ॥
या देवी सर्वभूतेषु माँ स्कन्दमाता रूपेण संस्थिता।
सिंहासनगता नित्यं पद्माश्रितकरद्वया। શુભદાસ્તુ સદા देवी स्कन्दमाता यशस्विनी। સિંહસઙ્ગતાનિત્યમપદ્માશ્રિતકારદ્વય, શુભદસ્તુસદદેવસ્કન્દમતયશસ્વિનીમ્
નવરાત્રી દિવસ 5 માતા સ્કંદમાતા એપ્રિલ 3, 2025, ગુરુવાર આજનું નવરાત્રી રંગ – પીળો Wear Yellow color on Thursday and enjoy your Navratri day with a sense of unparalleled optimism and joy. This is a warm color that keeps the person cheerful all day.
માતા કાત્યાયની : માતા દેવીની પૂજા કરનાર ઋષિ કાત્યાયનની પુત્રી, : વાહન : બળદ ના સ્વરૂપનો સિંહ : હથિયાર : ખડગા (લોંગ્સવર્ડ) , પદ્મ અથવા કમળ , અભય મુદ્રા, વરદ મુદ્રા : : મંત્ર : चंद्रहासोज्जवलकरा शार्दूलवरवाहना। कात्यायनी शुभं दध्यादेवी दानवघातिनि। : : મહાદેવીનું એક સ્વરૂપ છે અને જુલમી રાક્ષસ મહિષાસુરનો વધ કરનાર છે . તે નવદુર્ગાઓમાં છઠ્ઠી છે, જે નવરાત્રિના તહેવાર દરમિયાન પૂજાય છે. તેણીને ચાર, દસ કે અઢાર હાથ સાથે દર્શાવવામાં આવી છે . સંસ્કૃત શબ્દકોશ અમરકોષમાં દેવી આદિ પરાશક્તિને આ બજું નામ આપવામાં આવ્યું છે (દેવીપાર્વતીના નામ – ઉમા , કાત્યાયની , ગૌરી , કાલી , હૈમવતી , ઈશ્વરી ) : : દેવી કાત્યાયનીને ત્રણ આંખો અને ચાર હાથ છે. તેમના ડાબા હાથમાં તલવાર અને બીજા હાથમાં કમળ છે. તેમના જમણા હાથમાં વરદ મુદ્રા (વરદાન આપતી) અને અભય મુદ્રા (ભય, પરોપકાર અને રક્ષણનું નિરાકરણ) જોઈ શકાય છે. તેમના કપાળ પર અર્ધચંદ્રાકાર ચંદ્ર હોવાથી, દેવી કાત્યાયની સિંહ પર સવારી કરે છે. : : યોદ્ધા દેવી છે, જેમાં ભદ્રકાલી અને ચંડિકાનો પણ સમાવેશ થાય છે . પરંપરાગત રીતે લાલ રંગ સાથે સંકળાયેલી છે, જેમ કે શક્તિનું આદિમ સ્વરૂપ પાર્વતી સાથે ( પતંજલિના પાણિની પરના બીજી સદી BCE માં લખેલ મહાભાષ્યમાં કહ્યાં પ્રમાણે ) : દેવતાઓના ક્રોધ નેલીધે સંયુક્ત શક્તિ થી તેજ ના પર્વત માથી જન્મ થયો. અને અસ્ત્ર શસ્ત્ર મળ્યાં.: અને મહિષાસુર માર્યો. : ૪ / ૫ / ૧૦ મી સદીમાં પુરાણો માં ઉલ્લેખ થયાં છે. : દક્ષિણ છેડે કિશોરાવસ્થામાં રહેતી દેવી કન્યાકુમારીને કાત્યાયની અથવા પાર્વતીનો અવતાર કહેવામાં આવે છે . તે તપસ્યા અને સંન્યાસની દેવી છે. પોંગલ ( થાઈ પોંગલ ) દરમિયાન, એક લણણીનો તહેવાર, જે મકર સંક્રાંતિ સાથે આવે છે અને તમિલનાડુમાં ઉજવવામાં આવે છે, યુવાન છોકરીઓ વરસાદ અને સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરતી હતી અને આખા મહિના દરમિયાન, તેઓ દૂધ અને દૂધના ઉત્પાદનો ટાળતી હતી. સ્ત્રીઓ વહેલી સવારે સ્નાન કરતી હતી અને ભીની રેતીમાંથી કોતરેલી કાત્યાયનીની મૂર્તિની પૂજા કરતી હતી. તમિલ કેલેન્ડરમાં થાઈ મહિનાના પહેલા દિવસે (જાન્યુઆરી-ફેબ્રુઆરી) તપસ્યાનો અંત આવતો હતો . મંત્ર
નવરાત્રી દિવસ 6 માતા કાત્યાયની એપ્રિલ 4, 2025, શુક્રવાર આજનું નવરાત્રી રંગ – લીલો Green color symbolizes nature and evokes a sense of growth, fertility, peace and serenity. Wear Green on Friday and let the Goddess bestows you with tranquillity. Green also represents new beginnings in life.
માતા કાલરાત્રી : : શુભ અને હિંમતની દેવી: કાલરાત્રિ ( સંસ્કૃત : कालरात्रि , રોમન ભાષામાં : કાલરાત્રિ ) એ દેવી મહાદેવીના નવ નવદુર્ગા સ્વરૂપોમાંનું સાતમું સ્વરૂપ છે . તેમનો સૌપ્રથમ ઉલ્લેખ દેવી મહાત્મ્યમાં જોવા મળે છે . કાલરાત્રિ એ દેવીના ભયાનક સ્વરૂપોમાંનું એક છે. : : હથિયાર : વજ્ર અને વક્ર તલવાર, અભયમુદ્રા, વરદમુદ્રા : : વાહન : ખચ્ચર , સિંહ કે વાઘ : : મંત્ર : એકવેણી જપકર્ણપુરા નગ્ન કાલरात्रीषणा | दंष्ट्रालवदनं घोरं मुक्तकेश्वरम् || ललजतक्षं लंबोष्टिं लोकर्णं तथैव च | वामपादोल्लासोल्लोह लतकन्तकभूषणम् || : : કાલિ અને કાલરાત્રિ નામો એકબીજાના બદલે વાપરવામાં આવે તે અસામાન્ય નથી, જોકે કેટલાક લોકો આ બે દેવતાઓને અલગ ગણે છે. પરંપરાગત રીતે નવરાત્રી ઉજવણીની નવ રાત્રિઓ દરમિયાન કાલરાત્રિની પૂજા કરવામાં આવે છે . ખાસ કરીને નવરાત્રીનો સાતમો દિવસ તેમને સમર્પિત છે, અને તેમને દેવીનું સૌથી ઉગ્ર સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે, તેમનું સ્વરૂપ ભયનું કારણ બને છે. દેવીનું આ સ્વરૂપ બધા રાક્ષસો, ભૂત, દુષ્ટ આત્માઓ અને નકારાત્મક શક્તિઓનો નાશ કરનાર માનવામાં આવે છે, જેઓ તેમના આગમનની જાણ થતાં ભાગી જાય છે. :: સૌધિકાગમ , ઓરિસ્સા ના એક પ્રાચીન તાંત્રિક ગ્રંથ અનુસાર દરેક કેલેન્ડર દિવસના રાત્રિ ભાગ પર શાસન કરતી દેવી તરીકે કરવામાં આવ્યું છે. તેણી મુગટ ચક્ર (જેને સહસ્રાર ચક્ર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે ) સાથે પણ સંકળાયેલી છે, જે ઉપાસકને સિદ્ધિઓ (અલૌકિક કુશળતા) અને નિધિઓ (ધન) આપે છે: ખાસ કરીને જ્ઞાન, શક્તિ અને સંપત્તિ. : : શુભંકરી (शुभंकरी) તરીકે પણ ઓળખાય જેનો સંસ્કૃતમાં અર્થ શુભ થાય છે, કારણ કે એવી માન્યતા છે કે તે હંમેશા તેના ભક્તોને સકારાત્મક પરિણામો આપે છે. તે તેના ભક્તોને નિર્ભય બનાવે છે. : અશ્વત્થામા એ પાંડવોના / દ્રૌપદી પુત્રો ને યુદ્ધ ના નિયમ વિરુદ્ધ રાત્રી દરમિયાન ઊંઘ માં મારી નાખેલા ત્યારે કાલરાત્રી ત્યાં ઉપસ્થિત રહેલી. : તેથી વિસર્જન ની શ્યામલ શક્તિ તથા ભ્રમ ની ભયંકર રાત્રી ગણાય છે. : શિવ- પાર્વતીને રાક્ષસ રાજા દુર્ગામાસુર દ્વારા ભયભીત કરવામાં આવતા દેવતાઓને મદદ કરવા વિનંતી કરેલી તે દેવી કાલરાત્રીને સ્વીકારેલી સ્કંદપુરાણમાં લખ્યું છે , “… એક સ્ત્રી જેની સુંદરતાએ ત્રણ લોકના રહેવાસીઓને મોહિત કર્યા હતા.. . તેણીએ તેમના મુખના શ્વાસથી તેમને રાખમાં ફેરવી દીધા .” : દેવી ભાગવત પુરાણ
પાર્વતીના શરીરમાંથી દેવી અંબિકા (જેને કૌશિકી અને ચંડિકા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) બહાર આવ્યા પછી, પાર્વતીની ત્વચા અત્યંત કાળી, લગભગ કાળી, કાળા વાદળોના રંગ જેવી થઈ જાય છે. તેથી, પાર્વતીને કાલિકા અને કાલરાત્રિ નામ આપવામાં આવ્ય . તેણીને બે હાથ ધરાવતી, તરંગ અને લોહીથી ભરેલી ખોપરીના પ્યાલા ધરાવતી તરીકે વર્ણવેલ છે , અને તે આખરે રાક્ષસ રાજા, શું્ભને મારી નાખે છે. કાલરાત્રિ શબ્દ રાત્રિના અંધકારનો ઉલ્લેખ કરે છે , એક એવી સ્થિતિ જે સામાન્ય રીતે સામાન્ય વ્યક્તિઓ માટે ભયાનક હોય છે, પરંતુ દેવીના ભક્તો માટે ફાયદાકારક માનવામાં આવે છે. : કાલરાત્રીના નામ લલિતા સહસ્રનામ ( બ્રહ્માંડ પુરાણમાં જોવા મળે છે અને લક્ષ્મી સહસ્રનામનો સમાવેશ થાય છે. ): કાળો રંગ સૃષ્ટિ પહેલાંના આદિકાળના અંધકાર અને અજ્ઞાનના અંધકારનો સંદર્ભ આપે છે. તેથી, દેવીના આ સ્વરૂપને અજ્ઞાનના અંધકારનો નાશ કરનાર તરીકે પણ જોવામાં આવે છે. :: કાલરાત્રિનું આહ્વાન કરવાથી ભક્તને સમયની ઉત્તેજક ગુણવત્તા અને રાત્રિના સર્વગ્રાહી સ્વભાવથી સશક્ત બનાવવામાં આવે છે, જેનાથી તમામ અવરોધો દૂર થાય છે અને તમામ કાર્યોમાં સફળતા મળે છે. :: રક્તબીજ નામનો એક રાક્ષસ આવ્યો. રક્તબીજને વરદાન મળ્યું હતું કે જો તેના લોહીનું એક ટીપું પણ જમીન પર પડે, તો તેનો એક ક્લોન ઉત્પન્ન થશે. જ્યારે કાલરાત્રીએ તેના પર હુમલો કર્યો, ત્યારે તેના વહેતા લોહીથી તેના ઘણા ક્લોન ઉત્પન્ન થયા. તેથી, તેને હરાવવાનું અશક્ય બન્યું. તેથી યુદ્ધ કરતી વખતે, ગુસ્સે થયેલી કાલરાત્રીએ તેનું લોહી પીધું જેથી તે નીચે ન પડે, આખરે રક્તબીજને મારી નાખ્યો અને દેવી ચંડી તેના સેનાપતિઓ, શુંભ અને નિશુંભને મારવામાં મદદ કરી. તે એટલી ઉગ્ર અને વિનાશક બની ગઈ કે તે તેની સામે આવનાર દરેકને મારવા લાગી. બધા દેવતાઓએ તેને રોકવા માટે શિવની સામે પ્રાર્થના કરી, તેથી શિવે તેને રોકવાનો પ્રયાસ કરતા તેના પગ નીચે આવવાનું નક્કી કર્યું. જ્યારે તે બધાને મારવામાં વ્યસ્ત હતી, ત્યારે શિવ તેના પગ નીચે દેખાયા. તેના પ્રિય પતિને પગ નીચે જોઈને, તેણીએ તેની જીભ કરડી, શિવને ઊભા રહેવામાં મદદ કરી અને અપરાધભાવમાં, તે લડાઈ ભૂલી ગઈ, તેથી શિવે તેને શાંત કરી. : : જ્યારે વિનાશ આવે છે, ત્યારે દેવી પોતાને કાલરાત્રિમાં રૂપાંતરિત કરે છે, જે કોઈ પણ અવશેષ છોડ્યા વિના બધા સમયને ભસ્મ કરે છે. :: દુર્ગાસુર કૈલાસ પર આક્રમણ કરવા આવ્યો, ત્યારે પાર્વતીએ તેની સાથે યુદ્ધ કર્યું અને તેને મારી નાખ્યો, જેના કારણે તેનું નામ દુર્ગા પડ્યું. :: આ દેવીના અન્ય, ઓછા જાણીતા નામોમાં રૌદ્રી અને ધુમોર્ણાનો સમાવેશ થાય છે. :: કાલનો વિચાર બધી વસ્તુઓના ભક્ષક તરીકે થયો, એ અર્થમાં કે સમય બધું જ ખાઈ જાય છે. કાલરાત્રિનો અર્થ “સમયનો મૃત્યુ” પણ થઈ શકે છે. મહાનિર્વાણ તંત્રમાં, બ્રહ્માંડના વિસર્જન દરમિયાન, કાલ (સમય) બ્રહ્માંડને ખાઈ જાય છે અને તેને સર્વોચ્ચ સર્જનાત્મક શક્તિ, કાલિ તરીકે જોવામાં આવે છે. કાલી એ કલામ (કાળો, ઘેરો રંગ) નું સ્ત્રીલિંગ સ્વરૂપ છે. : કાલરાત્રિનો રંગ સૌથી કાળી રાત્રિ જેવો છે, તેના વાળ ખૂબ જ ભરેલા છે અને તેનું સ્વરૂપ સ્વર્ગીય છે. તેના ચાર હાથ છે – ડાબા બે હાથમાં તીર અને વજ્ર છે અને જમણા બે હાથમાં વરદ (આશીર્વાદ) અને અભય (રક્ષણ) મુદ્રા છે . તે ચંદ્રની જેમ ચમકતો હાર પહેરે છે. કાલરાત્રિને ત્રણ આંખો છે જે વીજળી જેવા કિરણો નીકળે છે. જ્યારે તે શ્વાસ લે છે અથવા બહાર કાઢે છે ત્યારે તેના નાકમાંથી જ્વાળાઓ નીકળે છે. [તેનો સવાર ગધેડો છે, જેને ક્યારેક શબ તરીકે ગણવામાં આવે છે. આ દિવસે વાદળી, લાલ અને સફેદ રંગો પહેરવા જોઈએ.
કાલરાત્રિનો દેખાવ દુષ્ટો માટે વિનાશ લાવનાર માનવામાં આવે છે. પરંતુ તે હંમેશા તેના ભક્તો માટે સારા ફળ આપે છે અને તેનો સામનો કરતી વખતે ભય ટાળવો જોઈએ, કારણ કે તે આવા ભક્તોના જીવનમાંથી ચિંતાના અંધકારને દૂર કરે છે. નવરાત્રિના સાતમા દિવસે તેની પૂજાને યોગીઓ અને સાધકો દ્વારા ખાસ મહત્વ આપવામાં આવે છે. : : મંત્ર ॐ देवी કાલરાત્ર્યૈ નમ: ઓં દેવી કાલરાત્ર્યાય નમઃ
માં કાલરાત્રી મંત્ર – મા કાલરાત્રી મંત્ર:
या देवी सर्वभूतेषु माँ कालरात्रि रूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: [ 16 ]
નવરાત્રી દિવસ 7 માતા કાલરાત્રી એપ્રિલ 5, 2025, શનિવાર આજનું નવરાત્રી રંગ – નિસ્તેજ Grey color represents balanced emotions and keeps the person down-to-earth. This color is also appropriate for those who want to participate in Navratri celebrations and make a subtle style statement with this undertone color shade.
માતા મહાગૌરી : સુંદરતા અને સ્ત્રીઓની દેવી : દેવી દુર્ગાનું આઠમું સ્વરૂપ : વાહન બળદ : : હથિયાર : ત્રિશૂળ, ડમરુ , અભયમુદ્રા, વરદ મુદ્રા : : મંત્ર श्वेते वृषे समरुढा श्वेताम्बरधरा शुचिः। महागौरी शुभं दघान्महादेवप्रमोददा ॥ : : આઠમા દિવસે તેમની પૂજા કરવામાં આવે ત્યારે મહાગૌરી પોતાના ભક્તોની બધી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરી શકે છે. : મહાગૌરી નામનો અર્થ થાય છે અત્યંત તેજસ્વી, સ્વચ્છ રંગવાળી, ચંદ્ર જેવી ચમકતી. (મહા, महा = મહાન; ગૌરી, गौरी = તેજસ્વી, સ્વચ્છ) : : મહાગૌરી પવિત્રતાનું પ્રતિક છે જે સામાન્ય રીતે સફેદ બળદ પર સવારી કરતી વખતે સફેદ રંગમાં દર્શાવવામાં આવે છે. [ 2 ] તેણીને ચાર હાથોથી દર્શાવવામાં આવી છે: તેણીના જમણા ઉપરના હાથમાં ત્રિશૂળ છે અને તેના ડાબા ડાબા હાથમાં, તેણી ડમરુ ધરાવે છે , અનેઅભયમુદ્રામાં જમણો હાથ.
તેણીએ સોનેરી કિનારીવાળી સફેદ સાડી પહેરી છે. : : શુંભ અને નિશુંભ નામના રાક્ષસોને ફક્ત પાર્વતીના કુંવારી, અપરિણીત સ્વરૂપ દ્વારા જ મારી શકાય છે . તેથી, બ્રહ્માની સલાહ મુજબ , શિવ વારંવાર પાર્વતીને કોઈ કારણ વગર, મજાક ઉડાવતા “કાલી” કહેતા. આ ચીડથી પાર્વતી ઉશ્કેરાઈ ગઈ, તેથી તેણીએ સુવર્ણ રંગ મેળવવા માટે બ્રહ્માને કઠોર તપસ્યા કરી. બ્રહ્માએ તેણીને વરદાન આપવામાં પોતાની અસમર્થતા સમજાવી અને તેના બદલે તેણીને તેણીની તપસ્યા બંધ કરીને શુંભ અને નિશુંભ રાક્ષસોનો વધ કરવા વિનંતી કરી. પાર્વતી સંમત થઈ અને હિમાલયમાં ગંગા નદીમાં સ્નાન કરવા ગઈ . પાર્વતી ગંગા નદીમાં પ્રવેશી અને સ્નાન કરતી વખતે, તેણીની કાળી ત્વચા સંપૂર્ણપણે ધોવાઈ ગઈ અને તે સફેદ વસ્ત્રો અને વસ્ત્રો પહેરેલી એક સુંદર સુવર્ણ સ્ત્રી તરીકે બહાર આવી, તેથી તેણીને “મહાગૌરી” ઉપનામ મળ્યું. : : પાર્વતી દેવતાઓ પ્રત્યે દયાથી કાળી થઈ ગઈ અને તેનું નામ કાલિકા રાખવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ તેણી ચંડી ( ચંદ્રઘંટા ) માં પરિવર્તિત થઈ અને રા ધુમ્રલોચનનો વધ કર્યો. ચંડી અને મુંડને દેવી ચામુંડા દ્વારા મારી નાખવામાં આવ્યા જે ચંડીનાં ત્રીજા આંખમાંથી પ્રગટ થઈ. ત્યારબાદ ચંડીએ રક્તબીજ અને તેના ક્લોન્સને મારી નાખ્યા, જ્યારે ચામુંડાએ તેમનું લોહી પીધું. પાર્વતી ફરીથી કૌશિકીમાં પરિવર્તિત થઈ અને શુંભ અને નિશુંભને મારી નાખ્યા, ત્યારબાદ તે ફરીથી મહાગૌરીમાં પરિવર્તિત થઈ. તેથી પાર્વતીએ શુંભ અને નિશુંભનો વધ કર્યો, શિવ પુરાણ અને દેવી માહાત્મ્ય (માર્કંડેય પુરાણનો ભાગ) માં અનુક્રમે મહાસરસ્વતી અથવા અંબિકાના બિરુદ આપ્યા . : : માતા ગૌરી દેવી, શક્તિ અથવા માતા દેવી છે, જે દુર્ગા, પાર્વતી, કાલી અને અન્ય ઘણા સ્વરૂપોમાં દેખાય છે. તે શુભ, તેજસ્વી છે અને સારા લોકોનું રક્ષણ કરે છે અને ખરાબ કાર્યો કરનારાઓને સજા કરે છે. માતા ગૌરી આધ્યાત્મિક સાધકને જ્ઞાન આપે છે અને મૃત્યુના ભયને દૂર કરે છે. : બળદની પીઠ પર સવાર થઈને, તે કૈલાશ ઘરે પાછી ફરી, જ્યાં મહાદેવ તેની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. બંને ફરી એકવાર ભેગા થયા અને તેમના પુત્રો, કાર્તિકેય અને ગણેશ સાથે ખુશીથી રહેતા હતા. :: મંત્ર ॐ महागौर्यै नमः ॥ ઓમ દેવી મહાગૌર્યાય નમઃ ::
નવરાત્રી દિવસ 8. માતા મહાગૌરી એપ્રિલ 6, 2025, રવિવાર આજનું નવરાત્રી રંગ – જાંબુડિયું Purple color is associated with luxury, grandeur and nobility. Worshipping Navdurga wearing Purple bestows devotees with opulence and richness. So, do not shy away and don a beautiful purple outfit to receive the blessings of Goddess.
માતા સિદ્ધિદાત્રી : સિદ્ધિદાત્રી એ નવદુર્ગાનું નવમુ સ્વરૂપ છે. તેમને ચાર ભુજાઓ છે, તેમણે એક હાથમાં ગદા અને બીજા હાથમાં ચક્ર ધારણ કરેલું છે. ત્રીજો હાથમાં શંખ અને ચોથા હાથમાં કમળ છે. તેમનું વાહન સિંહ છે પણ મહદાંશે તેઓને કમળ પર બિરાજમાન દર્શાવાય છે. નવરાત્રીના નવમા દિવસે નવદુર્ગાનાં આ સ્વરૂપનું પૂજન અર્ચન કરાય છે. : : શસ્ત્રોગદા, ચક્ર : : વાહન : સિંહ અને કમળ : : મંત્ર : શાંતિ કુરુ સિદ્ધિદાત્રી, સર્વ સિદ્ધિ પ્રદાયક, ભુક્તિ-મુક્તિ દાયક દેવી, નમસ્તે નમસ્તે સ્વાહા. ઓમ્ ઐઁ, હ્રીઁ, સિદ્ધિદાત્રયૈ મમ્ સુખ-શાંતિ દેહિ દેહિ સ્વાહા’. : દેવી ભાગવત્ પુરાણ પ્રમાણે બ્રહ્માંડની શરૂઆતમાં શિવે રચના માટે આદિ-પરાશક્તિની ઉપાસના કરી. એમ માનવામાં આવે છે કે આદિ-પરાશક્તિ દેહ સ્વરૂપ ધરાવતા ન હતા આથી આદિ-પરાશક્તિ શિવનાં અર્ધા દેહમાંથી ’સિદ્ધિદાત્રી’ સ્વરૂપે પ્રગટ્યા. આમ શિવના “અર્ધનારીશ્વર” સ્વરૂપમાં અર્ધો દેહ તે દેવી સિદ્ધિદાત્રીનો દર્શાવાય છે. દેવી સિદ્ધિદાત્રીની ઉપાસના મનુષ્ય ઉપરાંત દેવ, ગંધર્વ, યક્ષ, અસૂર અને સિદ્ધ પણ કરે છે. : : શ્લોક सिद्धगन्धर्वयक्षाद्यैरसुरैरमरैरपि | सेव्यमाना सदा भूयात् सिद्धिदा सिद्धिदायिनी || : :
નવરાત્રી દિવસ 9. માતા સિદ્ધિદાત્રી એપ્રિલ 7, 2025, સોમવાર આજનું નવરાત્રી રંગ – મોર લીલો Peacock Green implies uniqueness and individuality. Stand out in the crowd wearing this exquisite shade of Blue and Green on this day of Navratri. This color exudes the qualities associated with both of these colors such as compassion and freshness.
During Navratri, wearing the similar color dress as that of Navratri color of the auspicious day is in vogue among women, especially while playing Dandiya Raas – Garba, in Gujarat and Maharashtra. The first color of the Navratri is decided based on the weekday when Navratri begins and remaining 8 days follow a fixed cycle of colors.
ચૈત્ર રામ નવરાત્રી : ઘટ સ્થાપન : ઘટ પૂજા. ઘટસ્થાપના અથવા કલશ સ્થાપના માટે શુદ્ધ માટીમાં જવ મિક્સ કરીને મા દુર્ગાની પ્રતિમાના બાજુમાં રાખો. તેના પર માટીનો કલશ રાખો અને તેમાં ગંગાજળ ભરી દો. હવે કલશમાં લવિંગ, હળદરની ગાંઠ, સુપારી, દુર્વા અને એક રૂપિયાનો સિક્કો નાખો. : : પૂજા વિધિ પછી ઉપરથી 5 કેરીના પાન રાખીને કલશ પર માટીનું ઢાકણ લગાવો. ઉપર ચોખા, ઘઉં અને નાળિયેર રાખો. નાળિયેર રાખતા પહેલા તેમાં સ્વસ્તિકનું ચિહ્ન બનાવીને લાલ રંગની ચુંદડી અથવા કોઈ કપડાથી લપેટો. કલશ સ્થાપના પછી મા દુર્ગા અને મા શૈલપુત્રીની પૂજા કરો. દેવીને સફેદ ફૂલ, સિંદૂર, કુમકુમ, અક્ષત, ભોગ વગેરે લગાવ્યા પછી ઘીનો દીવો પ્રગટાવો અને મંત્રોચ્ચાર કર્યા પછી આરતી કરો.નવ પત્રિકાઓ : પાંદડાંઓદૂર્ગા પુજા : માતા દૂર્ગા ના નવ સ્વરૂપો ની આરાધના ઘી / તેલ નો અખંડ દીવો પુરીને , પૂજા / ઉપવાસ , સપ્તસતી / નવદુર્ગા ના સ્ત્રોત્ર નાં પાઠ કરીને દાન પુણ્ય ના સંકલ્પ સિદ્ધ કરીને અને કન્યાઓ ને ભાવતાં ભોજન પીરસીને તેમના આશીર્વાદ પ્રાપ્ત કરવાની રીત પ્રચલિત છે. કેટલાક ભક્તો નવે નવ દિવસ કે ૮ / ૯ માં દિવસે , માત્ર જળ ગ્રહણ કરીને ઉપવાસ કરી ભક્તિ સાધના કરે છે. : શારિરીક માનસિક અને આધ્યાત્મિક શુદ્ધિ થી નવરાત્રી ના ભક્તિભાવ સંતોષ ખુશી અને બરકત નવી ઉર્જા , શક્તિ અને સકારાત્મકતા લાવનાર નીવડે છે.
હાNew moon or Сrescent above ocean. Half Moon on bright evening sky,
— નર્મદ : : કુલ ૧૦ અંતરા માં થી / ૫ અંતરા ની પ્રસ્તુતિ : : સ્વર : નિરુપમા શેઠ અને ગાયક વૃંદ : : સ્વરાંકન અને સંગીત નિયોજન : અજીત શેઠ : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને સાંભળીએ
ચંદા – ચંદની. સુખકંદા – સુખનું મૂળ એવી. મંદા – ધીમી ધીમી. શશીલીટી – ચંદ્રના પ્રકાશનો પાણી ઉપર વધારે ચળકતો જે સેડ્ડો પડે છે તે (એ સેડ્ડો તથા એ સેડ્ડા નાં પાણી ભરતીથી ઉતાવળાં ઊંચાં નીચાં થયાં કરતાં-કુદતાં હોય છે તે) આનંદા – આનંદ આપનારી (શશિલીટી.) સ્વછંદા – (આસમાન અને જમીન એ બેની વચમાં ની ચાંદની હવામાં ધ્રુજતી ચાંદની પોતાની ઇચ્છામાં આવે તેવી જાય છે– વખતે ઘણી સફેત, વખતે ફીકી લીલી અને વખતે ભુરી-હવાની હાલત પ્રમાણે દેખાય છે.) બંદા – પોતે ( રસે ડુબ્યા- કુદરતના વિચારમાં ઘૂમ થઇ ગયા.)::
પહેલાં બ્રિટિશ રાજમાં સૂરત થી મુંબઈ વચ્ચે વહાણો તાપી નદી / અરબી સમુદ્ર પરથી આવાગમન કરતાં. જ્યારે સરકારે મુંબઈ થી થાણે વચ્ચે પહેલી જ વખત યાતાયાતાર્થે પણ રેલવે ચલાવી હોવાં છતાં એ રેલવે લાઈન નો વિસ્તાર થવા લાગ્યો અને ગુજરાત પ્રદેશમાં પણ આગળ વધી અમદાવાદ ને પણ જોડી દેવામાં આવ્યું ત્યારે ગુજરાતી પ્રજા – સમાજ ના પંડિતો એ સુધારા વિરોધી ભવિષ્યવાણી કરી હતી કે આ રેલવે ગાડી નર્મદા નદી પર થી બાંધ્યા બ્રિજ પરથી પસાર થઈ નર્મદા નદી નહિ ઓળંગી શકે ; પણ એ વિરોધીઓ ખોટાં પડ્યા . એટલું જ નહીં પણ રેલવે પ્રવાસ ના કારણે ગુજરાત અને મુંબઈ વચ્ચે વ્યાપાર વિનિમય સુગમ થતાંધંધાકીય પ્રગતિ થઈ અને ઉચ્ચ શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરવા મુંબઈ માં સ્થપાયેલી કોલેજોમાં ભણવાનો અભિગમ અને શિરસ્તો લોકપ્રિય થયો. મુંબઈ ના પરા વિસ્તાર માં મોટી સંખ્યામાં ગુજરાતીઓ કુટુંબ – કબીલા સાથે સ્થિર થયાં. પ્રજા ને જોઈતાં સુચારુ કાયદો, વ્યવસ્થા, નિરાંત અને નિશ્ચિંતતા મળ્યાં.
૧૮૫૭ માં મુંબઈ યુનિવર્સિટીની સ્થાપના થઈ. ભારતીય અને યુરોપીય સંસ્કૃતિઓ ના સમન્વય યુગમાં સાક્ષર યુગ વિસ્તરણ થવા થનગની રહ્યો જેનાં સાક્ષર વૃંદ ( નિ. ભગત ) સમગ્રપણે સમાજમાં સમુદ્ધાર લાવવા પ્રતિબદ્ધ બની. નવાં સાહિત્ય સંસ્કાર , ધાર્મિક અને બૌદ્ધિક જ્ઞાન પ્રસિદ્ધ થયાં. : : : : : ; : : લહિયા પિતા ધંધાર્થે મુંબઈ રહેતા હોઈ નર્મદની બાલ્યાવસ્થા મુંબઈમાં. પાંચ વર્ષની વયે મુંબઈમાં ભૂલેશ્વર ની ગામઠી શાળામાં વિદ્યારંભ થયો. નર્મદે પણ પણ મુંબઈ એલ્ફિન્સ્ટન ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં થી , ૧૮૫૦ થી ૧૮૫૨ , અને ૧૮૫૪ થી ફરી થી શિક્ષણ મેળવ્યું. અંગ્રેજી સાહિત્ય / કવિતા પ્રિય રહી. ૧૮૫૩ માં પ્રથમ કાવ્ય રચના. નર્મદ ની પ્રકૃતિ ને લગતી કવિતા ઉપર વડર્ઝવર્થ ની પ્રકૃતિ કવિતાનો પ્રભાવ દેખા દેય છે. સ્વતંત્ર વિષય તરીકે પ્રકૃતિને કવિતામાં નિરૂપવા નો યશ નર્મદને ફાળે જાય છે. નર્મદ ની તમામ કવિતાઓ ‘ નર્મ – કવિતા ( ૧૮૬૪ ) માં સંગ્રહિત થયેલી છે.: નર્મદે જીવનકાળ દરમિયાન ( ૧૮૩૩ – ૧૮૮૬ )નિબંધ ઉપરાંત આત્મચરિત્ર, જીવનચરિત્ર, નાટક, વિવેચન, ઇતિહાસ, પત્રકારત્વ વગેરે સ્વરૂપોમાં તે નોંધપાત્ર પ્રદાન કરે છે. સુધારક યુગ ના આ અગ્રણી સાહિત્યકારને ‘સમયમૂર્તિ’ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો છે. સાહિત્યને સાધન બનાવી તે સમાજમાં વૈચારિક આંદોલન પ્રગટાવે છે અને ગુજરાતી સાહિત્યના સમગ્ર બાહ્ય કલેવર ને તથા અંત:તત્વને ધરમૂળથી પલટી નાખે છે.એકલે હાથે કરેલાં નવપ્રસ્થાનો પર દૃષ્ટિપાત કરીએ છીએ ત્યારે તે આપણને ‘પ્રાણવંતો પૂર્વજ’ લાગે છે. તેને ‘યુગંધર’, ‘યુગપ્રવર્તક’ અને ‘યુગદ્રષ્ટા’ પણ કહ્યો છે. : : : :
Moonlight Over The Sea
“દરિયામાં ચાંદનીની શોભા ” નર્મદે , સૂરત થી મુંબઈ આવતાં પૂર્ણિમાના પ્રતીતિકર ચંદ્રને નિહાળીને લખેલું ગીત ,એ ચાંદની દરિયા પરે શ્વેત , ફિક્કી -લીલી કે ભૂરી લીટીબદ્ધ થઈ વિસ્તરીને કેવી સરસ સોહે ! શોભાયમાન દ્રશ્ય રચે ! અને સુખદ અનુભવ થાય તેનો પ્રતિભાવ આપતું શિષ્ટ સુંદર પ્રતીતિવંત ગીત છે : impressionistexperience જે નિસ્તીર દરિયાની અપાર જળરાશિ માં ચાંદનીની ચળકતી શોભા થી , જેને નર્મદ “શશીલીટી” કહે છે તેનાથી અકૃત્તિમપણ સ્વાભાવિકપણે સીમારચી આપે છે. : : નર્મદે આ ગીત ને ‘રેખતો‘ ફારસી ની અસરવાળી ઉર્દૂ કવિતાકહેલ.
“આહા પૂરી ખીલી ચંદા, શિતળ માધુરી છે સુખકંદા ” મુખડા ની કાવ્ય ગીત ના ઉઘાડ ની પંક્તિ : : ” પૂરી ખીલી ચંદા ” એટલે પૂર્ણિમાનો ચંદ્ર શીતળ , મધુર અને સુખદાયક લાગ્યો સોહે છે.
“પાણી પર તે રહી પસરી, રૂડી આવે લેહર મંદા.” આહા0 ૦૧ : : સોહામણી ચાંદની પાણી પર પ્રસરીને ધીમે ધીમે , મંદ મંદ ફરકતી પાણીની છોળરૂપેદરિયાની લહેર રૂડી લાગે છે.
“શશીલીટી રૂડી ચળકે, વળી હીલે તે આનંદા.” આહા0 ૦૨ : : પૂર્ણિમાની ભરતી ના ઊંચા નીચા થયાં કરતાં પાણીના મોજાં વધારે ચળકતાં અને આભાસમય ઝાંખી છાંય સાથે તેજછાંય ની કૂદતી કૂદતી આગળ વધતી અને રૂડી ચળકતી “શશીલીટી”ઉતાવળે આવીને ગમ્મતી હીલોળે ચઢી છે. ( જે આનંદદાયક પ્રતીતિ કરાવે છે.) : :
“ઊંચે ભૂરું દીપે આસમાન, વચ્ચે ચંદા તે સ્વછંદા.” આહા0 ૦૩ : : ઊંચે ભૂરું આસમાન અને કવિ જ્યાંથી દરિયો નિહાળી રહ્યાં છે એ જમીન : એ બેની વચમાં ની , હવામાં ધ્રુજતી ચાંદની , પોતાની ઇચ્છામાં આવે તેવી દેખાતી જાય છે– વખતે ઘણી સફેત ( શ્વેત / સફેદ ), વખતે ફીકી- લીલી અને વખતે ભુરી- , ( એમ રેલાતી સ્વેચ્છાચારી ) ચાંદની મરજી મુજબ વર્તતી ( હવાની હાલત પ્રમાણે ) ત્રણ રંગ રૂપ બદલતી દેખાય છે. : :
“નીચે ગોરી ઠારે નૈનાં, રસે ડૂબ્યા નરમદ બંદા.” આહા0 ૦૪ : : કોઈ સૌભાગ્યવતી / સૌભાગ્યકાંક્ષી સુંદર સ્ત્રી : ગોરી ઉક્ત દૃશ્ય નિહાળીને પ્રસન્ન મને સંતુષ્ટિ પામી રહી છે, અને ( કવિ ) નર્મદ પોતે પણ કાવ્યરસ ની જમાવટ માં / ચિત્ર ગીત ની રસોર્મી માં ડૂબી ગયા છે. : :
“સવિતા નવ વર્ષ તણો ઊગતો ” : સૂર્ય ના ૧૨ નામ : : ૧) દિનકર : દિવસના સ્વામી ૨) આદિત્ય : કશ્યપ ઋષિ ના સંતાન , અદિતિ માતા હોય , આદિત્ય ૩) રશ્મિ મતે : પ્રકાશના પૂન્જ અર્થ હોય ૪) ભુવનેશ્વર : પૃથ્વી પર રાજ કરનાર ૫) પ્રભાકર : પ્રાતઃકાળથી વિદ્યમાન ૬ ) સૂર્ય : જેનો અર્થ ભ્રમણ કરનાર ભાસ્કર જે સંસારમાં ભ્રમણ કરતા રહીને દરેકના દુઃખ દ ના દૂર કરે ૭) ભાનું : જેના અલૌકિક તેજનો લાભ ગરીબ – તવંગર, દરેકને એક સમાન રીતે મળ્યા કરે ૮) દિવાકર : રાત્રીના અંધકાર નો અંત કરનાર ૯) આદિદેવ : સૃષ્ટિની શરૂઆતથી અંત સુધી દિવસે જોઈ શકાય એવા સાક્ષાત આદિદેવ ૧૦ ) સપ્તરથી : હજારો કિરણો થી લિપ્ત સાત ઘોડાના રથ પર સવાર સૂર્યદેવ ૧૧) રવિ : બ્રહ્માંડ ની શરૂઆત રવિવારે થયેલી , અઠવાડિયા , રવિવારે શરૂ થાય માટે આદિદેવ રવિ નામથી ઓળખાય. ૧૨ ) સવિતા : મંત્ર ના સ્વામી અને પ્રકાશ ના સ્વામી , ઉત્પન્ન કરનાર અજવાળાં ના દેવ , સૂર્ય સવિતા ( સ્ત્રી) નામે ઓળખાય. : : “There are sunrise and sunset every single day and they are absolutely free. Don’t miss any of them” goes a saying. : Look at the 10 Places atleast For Amazing Sunrise Places Near where you live on : And Head on for an “AlluringExperience”Surya Arghya – Offering water to #Sun, Procedure, Mantra recitation: Sunrise. : : : : : : In Vedic Astrology, Sun is considered as the significator of Soul, Health, Father, Social Reputation, Superiors, Governmental Support, Eye and Profession. By offering water to Sun with devotion, Lord Sun blesses in all these aspects of life. Temple Namaskar : Hindu Way : By An Indian Woman : Sculpture: પ્રભુ સમક્ષ પ્રાર્થના મુદ્રા હ્રદય સન્મુખ રાખીને વિદિત સ્તુતિ ગાન : : “સવિતા નવ વર્ષ તણો ઊગતો” : “PRAYER” Acrylic painting By Victor Yushkevich ( Released August 13, 2022 You Tube : Taken here For Educational Purposes only. ) : :Artist describes,” A Temple on the shore of a lake. Sunrays have illuminated the Clouds with fiery Golden colour. A Mysterious beautiful place to talk to God. A man is trying to glorify the Great God, His Godly blessed landscape thanking Him for His mercy and love for the people of the landscapes.”Dear Viewers / Listening this Stutigaan : “સવિતા નવ વર્ષ તણો ઊગતો” given HERE In BELOW with Prescribed interpretation , Kindly PRAY FOR The BLESSINGS For the Earth and For the People. : : MayHere by Seek The God ! : :
રસદર્શન : આસ્વાદ કાવ્યાર્થ અર્થ નિર્દેશ વિચાર : વિ જયરાજ પૂના ઈન્ડિયા : : : : 🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹 મનુષ્યનું અસ્તિત્વ કાળ ની સંગતે અગમ નિગમના અનુક્રમે ( the past and the future ) પ્રવાહપતિત ( drifting with ) થતું રહ્યું હોય છે. કાળના પ્રવાહનુંવહેણ નિત્યસંચરતું રહે એ તો સૃષ્ટિ સર્જતા ની સાથે જ નિર્મિત થઈ ચૂકેલું રહસ્ય!? : : શ્રી સાગર મહારાજ ના “સવિતા નવ વર્ષ તણો ઊગતો”: આ ‘સ્તુતિ કાવ્ય’ ના સ્તુતિપાઠક “પ્રભુ” સમક્ષ “અધૂરું મધુરું ઉચરું ( છું ) , પામર છું , શું હું માંગી શકું !?” બોલતા ; “ગત વર્ષ : નવ વર્ષ” તણી અંકાવલિ ( અંકો ની પંક્તિઓ ) પ્રસ્તુત કરી સ્વર અંકન કરે છે.
“સવિતા” ( સ્ત્રી.) , સૂર્ય ના પ્રચલિત ૧૨ નામોમાં નું એક નામ છે.. સૂર્ય પ્રકાશના સ્વામી, અજવાળાં ના દેવતા : સવિતાનો અર્થ ‘ઉત્પન્ન કરનાર’; મંત્રના સ્વામી : પૃથ્વી સમેત આપણા ગ્રહ મંડળના નિયામક મુખ્ય તેજસ્વી ગોળો , તે સૂર્ય. : સૂર્ય શબ્દ ના ગુણધર્મો ધરાવતા પ્રચલિત , ખુશખુશાલ સહિત ૧૨ ભાવનાત્મક અને લાક્ષણિકઅર્થગણાવી શકાય ; જેમકે,ખુશખુશાલ, સર્જનાત્મક, આધુનિક, સક્રિય, સચેત, મૈત્રીપૂર્ણ, નસીબદાર, અસ્થિર,ગંભીર, સ્વભાવગત, ઉદાર, સક્ષમ : સ્તુતિપાઠક બોલે છે , “સવિતા નવ વર્ષ તણો ઊગતો , મંગલ પુણ્ય પ્રભા ભરતો, નવુંજૂનુંક્રમે વરસો ગણતો;”: મંગલ , એટલે શુભ કલ્યાણકારી ; પ્રભા , એટલે તેજ દમામ; પુણ્ય, એટલે પાવન શુભ અદૃષ્ટ ફળ : આમ , નવા વર્ષના પ્રારંભે , ઉપરોક્ત સદ્ગુણોને બતાવવાની ‘મીમાંસા’ જગવવા ને સારું ઊગતો સૂર્ય / સવિતા, પાવનકારી કલ્યાણકારી પ્રભાવ ભરતો,કાર્યારંભ ના આરંભનું સ્તવન : ગીત સંભળાવતા, ક્ષેમ કુશળ પવિત્ર સંકેત આપે છે , જેની નોંધ લેતા પ્રભુ સમક્ષ સ્તુતિ કરે છે ; એમ કહીને કે કાળના અનુક્રમે , સમયે “જૂનું” ના લેખા લીધાં છે , અને “નવું” ની ‘જોખણી’ તોળાઈ રહી છે : તેમાં તાણી જતાં / તણાતા જતાં પામર / મનુષ્યને જોઈને વહી જતો સમય , સ્તુતિપાઠક ને “હસતો” જણાય છે. સમયધર્મી સવિતા / સૂર્ય ની નભગમી જણાતી દેખાતી સ્થિતિ અનુસાર , મનુષ્યને સૂર્યોદય થી સૂર્યાસ્ત અને વચ્ચેની , ( વહેલી અને મોડી ) સવાર , બપોર , સાંજ , વિગેરે ઉપસ્થિતિમાંસમયસમજી શકે તેની સૂર્ય એ જ તો મનુષ્યને શીખ આપી. સર્વદેવોમાંએકમાત્ર , સૂર્યદેવ ને , સૂર્યદાદા કહીને બોલાવતા હાજરાહજૂર ( પ્રત્યક્ષ રૂપે હાજર રહી તરત ફળ આપનાર ) માન્યો , જે ધરતી પર વિવિધ પાસાઓને આવરી લઈ જીવન -સિંચન કરે છે. આ સ્થિતિમાં , સમજદાર સ્તુતિપાઠક કશાય હેતુ વિના સહજપણે પ્રભુ સમક્ષ ભાવનાત્મક રૂપથી સંવાદ શરૂ કરે છે. : : : :
પ્રભુ સમક્ષ કહે છે કે, “રમણીય નવાઙકન સામ્ય સ્મરું”: અહીં “સામ્ય” શબ્દમાં, વેદાંતના સિદ્ધાંત અનુસારના એકાત્મતા, એકરૂપતા અને તાદાત્મ્ય સાધી આપતા વચનો ના ‘સ્મરણાંકન’ વિશેની,મર્માળી મનોહર નવાઙકન ની વાતચીત કરી છે ; જેના વિશેની ‘છાપ નિશાની’ અંકિત કરતી આધ્યાત્મિક કે ધાર્મિક ક્રિયા : “અંકન” ની સાધના થઈ હોવી જોઈએ ; તેથી જ તો , “નવું વર્ષ સ્નેહ વધારનાર : “સુવર્ધક” નિવડે એવી ખેવના રાખી છે , અને પ્રભુ સમક્ષ વ્યક્ત કરીછે. : સાથે સાથે , પ્રભુ સમક્ષ ‘પ્રાર્થના મુદ્રા’ને હ્રદય સન્મુખ રાખીને વિદિત કરે છે કે, ” નવ વર્ષ પ્રભુ અવિકારી ચહું” : એટલે કે, રાગદ્વેષાદિથી માનસિક વિકાર / મનની ખરાબી ના થાય એવી ખેવના રાખી છે. : : : :
પ્રભુ સમક્ષ કહે છે કે, ગત વર્ષ ને યાદ કરી ને એ કૃતજ્ઞ બન્યો છે. કેમકે , ગત વર્ષ ઉપકાર કરનારું વર્ષ નીવડ્યું હતું , જેના માટે આભારી હોય એ હવે આ નવા વર્ષ દરમિયાન પણ એવો જ “ઉપકારી” બનશે.: : ગાન શક્તિ નથી , સ્તુતિ કરનાર ભાવના છે જેના શબ્દોને વ્યક્ત કરવાની જરૂર છે, પરંતુ તેને સ્વર અંકન આપીને ગાવાનું જોર રહ્યું નથી. માટે , હે વિભુ : એટલે કે,સર્વ વ્યાપક ઈશ્વરાત્મા , સમર્થેશ્વર: સમર્થ પ્રભુ , મારી અંતર્દૃષ્ટિ નો વિકાસ કરી આપજો : જેથી જાતના ગુણ દોષ તરફ કરાતી નજર મળતાની સાથે , આત્મ પરિક્ષણ ની અંદરુની તપાસ ને જોડીશકું. : અસમર્થતા , અક્ષમતા અને અશક્તિ ને લીધે યોગ્યતા અને લાયકાત માન્યતાપ્રાપ્ત નથી. માટે , સહનશક્તિ ( endurance and patience ) અને શક્તિમત્તા( competency ) ના બળ આપશો તો હે “કરુણાનિધિ” : કરુણા ના સ્થાનરૂપ સાગર : ‘દયાવૃત્તિથી પુર્ણ’ : સાંખવા ખમવા નું : સહેવા નું બળ આપજો : જીવરૂપ સૂધ , નવી શક્તિ : નવચેતન : જીવનમાં ભરજો. : : : :
પ્રભુ સમક્ષ કહે છે કે, “પ્રભુના સ્નેહનું નિત્ય વહેતું” , સંચરતું “અમીઝરણું” ( invigorating revitalizingsweetnectarof God’s mercy ) : પ્રભુનું છલકાતું, પ્રાણવાન કરુણામયઝરણ ‘અપાર’ અવિનાશી , નિત્ય “વહતું વણમાગ્યું , અનંત ઘણું” સંચરતું નીરખી રહું છું : “અધિકાર વધાર વિલોકી રહું”: એટલે કે, પાત્રતા વધવાની સ્થિતિમાં નીરખી રહેવુંપડે છે , જે પ્રભુ વધારી આપે તો પ્રભુના સ્નેહ નુંમધુરામૃત મળે. : : વેરી/પ્રતિપક્ષી, અંદરુની હોય કે બાહરી : આંતરબાહ્ય: શત્રુઓને એકસમાન ગણી : અભિન્ન ગણી : લડું , એટલે કે વેરીઓ ને પરાસ્ત કરું. ( સ્તુતિ ગાયન માં ‘લહું’ શબ્દ સંભળાય છે , જેનો અર્થ લહવું પરથી મેળવવું / પામવું થાય : મેં “લડું” પરનો કાવ્યાર્થ લીધો છે. ) : : : :
સ્તુતિપાઠક પોતાને “પામર”: તુચ્છ , હીન , રાંક થઈને પ્રસ્તુત કરવામાં , એક પ્રકારની યાચના કરનાર પ્રભુ ભક્ત ની વિનમ્રતાપૂર્વક ની ભાવનાદાખવે છે, માટે પ્રભુ સમક્ષ કહે છે કે, “શું હું માંગી શકું પ્રભુ પામર છું, ઉચરું પ્રભુ આ અધૂરું મધુરું”; : આયખું તો “અધૂરું” હોય , જેના વિશેનું ‘સંભાષણ’ “અધૂરું” જ લાગવાનું ;પણ હા, “મધુરું” કહેવામાં અવશ્યંભાવિતાસાચવવી ખચીત જરુરી છે. : : “સવિતા નવ વર્ષ તણો ઊગતો, પ્રભુ મંગલ પુણ્ય પ્રભા ભરતો”: : : :
૦૧ , જાન્યુઆરી , ખ્રીસ્તી નૂતન વર્ષ ૨૦૨૩ થી શરૂ થયેલ નવા વર્ષ નિમિત્તે મુબારક હો : : : :
નર્મદ,કવિ, નિબંધકાર, આત્મકથાકાર, નાટ્યસંવાદલેખક, કોશકાર, પિંગળકાર, સંપાદક અને સંશોધક હતા. : ઉપનામ , ” પ્રેમ શૌર્ય” , ૨૭ વર્ષની ઉંમરે. તૈલચિત્ર આધારિત કાષ્ઠછબી : : : : – ‘તાપી દક્ષિણ તટ, સૂરત મુજ ઘાયલ ભૂમિ; મને ઘણું અભિમાન, ભોંય તારી મેં ચૂમી.’ : : ગુજરાતી સાહિત્ય ના અર્વાચીનયુગનો રીતસરનો પ્રારંભ નર્મદથી થયો છે. મધ્યકાળની ધર્મપરાયણતામાંથી સાહિત્યને સંસારાભિમુખ કરવાનો તેમ જ સાહિત્યસમજ અને સાહિત્યવિષયમાં આમૂલ પરિવર્તન લાવવાનો એમનો પુરુષાર્થ ધ્યાનપાત્ર છે. વિવિધ પદ્યસ્વરૂપો અને ગદ્યસ્વરૂપોમાં એમણે કરેલી પહેલને કારણે તેઓ ‘અર્વાચીનોમાં આદ્ય’ અને ‘નવયુગનો પ્રહરી’ ગણાયા છે. : નર્મદના ગદ્યલખાણોમાંના નિબંધોમાં ‘રસપ્રવેશ’ (૧૮૫૮), ‘પિંગળપ્રવેશ’ (૧૮૫૭), ‘અલંકારપ્રવેશ’ (૧૮૫૮), ‘નર્મવ્યાકરણ’ ભા.૧-૨ (૧૮૬૫), ‘વર્ણવિચાર’ (૧૮૬૫), ‘નાયિકા વિષયપ્રવેશ’ (૧૮૬૬) જેવા કાવ્યશાસ્ત્રીય સિદ્ધાંતલક્ષી નિબંધગ્રંથોનું ઐતિહાસિક મહત્વ છે. એમના તરફથી આ વિષયનું પાયાનું ને પ્રાથમિક જ્ઞાન ઉચિત પરિભાષામાં આપણને પ્રાપ્ત થયું છે. ‘ઋતુવર્ણન’ (૧૮૬૧), ‘હિંદુઓની પડતી’ (૧૮૬૪), ‘કવિચરિત’ (૧૮૬૫), ‘સુરતની મુખ્તેસર હકીકત’ (૧૮૬૫), ‘ઈલિયડનો સાર’ (૧૮૭૦), ‘મહિપતરામ રૂપરામ મહેતા’ (૧૮૭૦), ‘મહાપુરુષોનાં ચરિત્ર’ (૧૮૭૦), ‘મહાભારતનો સાર’ (૧૮૭૦), ‘રામાયણનો સાર’ (૧૮૭૦), ‘સાર શાકુંતલ’ (૧૮૮૧), ‘ભગવદગીતાનું ભાષાંતર’ (૧૮૮૨) ઉપરાંત ૧૮૫૦ થી ૧૮૬૫ સુધીનાં લખાણોના સંચયો ‘નર્મગદ્ય’ (૧૮૬૫) અને ‘નર્મગદ્ય’-૨ (૧૯૩૬) એમના ગદ્યગ્રંથો છે. ‘મારી હકીકત’ (૧૯૩૪) પશ્ચિમની ઢબે આત્મકથાનો નમૂનો પૂરું પાડતું આત્મચરિત્રાત્મક પુસ્તક છે. ‘નેપોલિયનનું ચરિત્રકીર્તન’, ‘સિકંદર’ ‘પ્લેટો ‘જેવા નિબંધોમાં વ્યક્તિ-વિશેષોની જીવનરેખા અંકિત કરવાનું કામ કર્યું છે. : કવિચરિત્રોમાં એની કલમ સદ્યસ્પર્શી બની છે. પ્રેમાનંદ, દયારામ, નરસિંહ જેવા પૂર્વસૂરિઓ વિશે નર્મદે ઉષ્માપૂર્વક લખ્યું છે. : : મનોહર સ્વામીકૃત ‘મનહર પદ’ (૧૮૬૦), ‘નર્મકોશ’: અંક ૧ (૧૮૬૧), ‘નર્મકોશ’: અંક ૨ (૧૮૬૨), ‘નર્મકોશ’: અંક ૩ (૧૮૬૪), ‘નર્મકોશ’: અંક ૪ (૧૮૬૫), ‘નર્મકથાકોશ’ (૧૮૭૦), ‘દયારામકૃત કાવ્યસંગ્રહ’ (૧૮૬૫), નાગર સ્ત્રીઓમાં ગવાતાં ગીતોનો ‘સ્ત્રી ગીત સંગ્રહ’ (૧૮૭૦), પ્રેમાનંદકૃત ‘દશમસ્કંધ’ (૧૮૭૨) અને ‘નર્મકોશ’ ની બૃહદ્ સંપૂર્ણ આવૃત્તિ (૧૮૭૩)- એમના સંશોધન-સંપાદનગ્રંથો છે. ગુજરાતી ભાષા અને પ્રજા પરત્વેની એમની આસ્થા અને અસ્મિતાનું એ રૂડું પરિણામ છે. : : ‘તુલસી વૈધવ્યચિત્ર’-સંવાદરૂપે (૧૮૫૯), ‘રામજાનકી દર્શન’ (૧૮૭૬), ‘દ્રોપદીદર્શન’ (૧૮૭૮), ‘બાળકૃષ્ણવિજય’ (૧૮૮૬), ‘કૃષ્ણકુમારી’- એ એમના નાટકો-સંવાદોના ગ્રંથો છે. ‘સીતાહરણ’ (૧૮૭૮) સંવાદ અપ્રસિદ્ધ છે. ‘રાજ્યરંગ’-ભા.૧,૨ (૧૮૭૪, ૧૮૭૬)માં જગતનો પ્રાચીન અને અર્વાચીન ઇતિહાસ આલેખાયેલો છે. ‘ધર્મવિચાર’ (૧૮૮૫)માં તત્વચર્ચાવિષયક પક્વ અને પરિણત બુદ્ધિની પર્યેષણા છે; તો ‘ગુજરાત સર્વસંગ્રહ’ (૧૮૮૭) તથા ‘કાઠિયાવાડ સર્વસંગ્રહ’ (૧૮૮૭) એમના ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિબિંદુથી લખાયેલા ગ્રંથો છે. : : નર્મકવિતા: ૧-૩ (૧૮૫૮), નર્મકવિતા: ૪-૮ (૧૮૫૯) ને નર્મકવિતા: ૯-૧૦ (૧૮૬૦) ની બધી કવિતાઓનો સંચય નર્મકવિતા – પુસ્તક-૧ (૧૮૬૨)માં કરેલો છે. ઉપરાંત નર્મકવિતા – પુસ્તક-૨ (૧૮૬૩) અને અંતે નર્મકવિતા (૧૮૬૪)માં એમની તમામ પદ્યરચનાઓ સંગૃહીત થઈ છે. રસ વિશેની સૂઝ પ્રાકૃત અને પ્રારંભિક છે. છતાં જુસ્સાદાર છે, આત્મલક્ષી ઊર્મિકાવ્યોનો આદ્યવેગ ધ્યાન ખેંચે છે. પ્રકૃતિ અને પ્રણયના નવા વિષય-આવિષ્કારો, સંસારસુધારાના સીધા ઉદગારો અને ઈશ્વરસંબંધી, નીતિસંબંધી, દેશાભિમાનસંબંધી, સ્ત્રીશિક્ષણસંબંધી, ઘરસંસારસંબંધી, પ્રીતિસંબંધી, ગ્રામ તથા સૃષ્ટિસૌન્દર્યસંબંધી રચનાઓ /ગીતોથી સજ્જ છે. : :નર્મદે અંગ્રેજી પદ્ધતિના નિબંધો લખવાનો પ્રારંભ કર્યો. આ નિબંધોમાં નર્મદે પોતાના સમયના અનેક પ્રશ્નોને આલેખી પ્રજા સમક્ષ મૂક્યા છે. સુખ, સંપ, કામ, પુનર્વિવાહ, સ્વદેશાભિમાન, બ્રહ્મતૃષા, ધર્મની અગત્ય, ગુજરાતી ભાષા, સૂરતની ચડતીપડતી, રણમાં પાછાં પગલાં ન કરવા વિશે જેવા વિવિધ નિબંધો લખ્યા હતા. : : મુંબઈ થી સૂરત આવીને 1851–52માં ‘સ્વદેશહિતેચ્છુ’ નામક સંસ્થાના ઉપક્રમે ‘જ્ઞાનસાગર’ નામનું સાપ્તાહિક શરૂ કરેલું, પણ એ ઝાઝું ન ચાલતાં 1864માં ‘ડાંડિયો’ પાક્ષિક શરૂ કર્યું. ‘‘ગાંઠનો ખરચ કરવો પડશે તેમ છતાં ‘સ્પેક્ટેટર’ જેવું લખાણ કહાડવું તો ખરું’’ એ નર્મદની પ્રતિજ્ઞા હતી. નુકસાન વેઠીને પણ એણે પત્રકાર તરીકે પાંચ વર્ષ ‘ડાંડિયો’ ચલાવ્યું . : નર્મદની નિર્ભીકતા, નિખાલસતા, આખાબોલાપણું કે સ્પષ્ટભાષિતા તેના ગદ્યલેખનમાં દૃષ્ટિગોચર થાય છે. તેથી તેનું ગદ્ય આસ્વાદ્ય બને છે. તેનું ગદ્ય તેની જીવનાનુભૂતિનો પ્રસ્ફુરિત અને સહજ આવિષ્કાર છે. નર્મદે કવિતા અને ગદ્યક્ષેત્રે અનેક નવપ્રસ્થાન કર્યાં છે અને પછીથી આવનાર સાહિત્યકારોએ નર્મદે પાડેલી કેડીને જ રાજમાર્ગ બનાવ્યો છે. : : – ‘ડગલું ભર્યું કે ના હઠવું ના હઠવું’ (ના હઠવું) – “મૈત્રી મારે કુદરત તણી, લેણાદેણી મારે ઘણી; કુદરત મારી છે માશૂક, એથી પૂરું પામું સુખ, બહું ગભરાઉં દુનિયા થકી, એકાંતે જઈ બેસું નકી કુદરત કેરો કરું વિચાર, વિસરી જાઉં દુઃખને યાર”:: નર્મદ પોતાના સુખની વ્યાખ્યા ‘સુખિયો નર્મદ પૂરો અહીં’ કાવ્યમાં આપતા કહે છે,- “સુખિયો નર્મદ પૂરો અહીં, ઉદ્યમ ઘટતો કરતો સહી; જરૂરનો પૈસો તે રળે, સંતોષે દહાડા નિર્ગમે. કુદરત વાડી સારી ધણી, તન ગાડી બે ઘોડાતણી; કવિતા લાડી નર્મદ રાજ, ખરી મોજ કરતો તે આજ. કોઈ હોયે હાલે મસ્ત, કોઈ હોયે માલે મસ્ત; કોઈ હોયે ઇશ્કે મસ્ત, સુખિયો નર્મદ ખ્યાલે મસ્ત.” “જુદાઈ દુ:ખ તે નથી જ જવાનું, જાયે માત્ર મરણથી. રસિકડાં..” નર્મદ
નર્મદ એટલેસુધારકયુગનો અગ્રણી સાહિત્યકાર : ‘સમયમૂર્તિ’ નવ પ્રસ્થાનો નો ‘પ્રાણવંતો પૂર્વજ’ , વૈચારિક આંદોલન પ્રગટાવનાર : ગુજરાતી સાહિત્યના બાહ્ય કલેવરને/અંત:તત્વને ધરમૂળથી પલટી નાખનાર એક ‘યુગંધર’, ‘યુગપ્રવર્તક’ અને ‘યુગદ્રષ્ટા’ . ૧૫૦ વર્ષ પહેલાનો નર્મદ , ‘સુધારા નો સેનાની’ એકલપંડે ગુજરાતી ભાષાના બધા પહેલા કામ : પહેલો કોશ, પહેલી આત્મકથા, પહેલું વ્યાકરણઆપી શક્યો.: : અહીં પ્રસ્તુત “અવસાન સંદેશ” , કાવ્ય ગીત માં નર્મદે ખુદના મૃત્યુ પછી “જય જય ગરવી ગુજરાત” ના સૌ લોક ( પ્રીતમ લાલ રસિકડાં ! ) નર્મદ ને કેવી રીતે યાદ કરશે તેની “દમદાર લેખચિત્ર” આલેખતી ઉપદેશાવલિ ગાઈ સંભળાવી છે. જેમાં આત્મલક્ષી કરુણ ઉદગાર સંભળાવતાં ઉલ્લેખ જોવા મળે પણ ખરાં. પરંતુ સાથે પીડા થતી , ચીડ ખમતી , કાવ્યબાની નું લાધ્યું સત્ય પણ સમજાય છે. : નર્મદે આવાં જ્ઞાન વૈરાગ્ય ને લગતા નીતિ ઉપદેશ ના બસોએક પદ લખેલાં જેની કાવ્યબાની થોડી ઘાટ ઘૂંટ વિનાની અને દીર્ઘદ્રષ્ટિ વગરની -અહીં તહીં વિખરાયેલી લાગે, તેમાંનું જ આ એક પદ કાવ્ય ગીત છે. નર્મદને જીવનમાં કડવા સ્વાનુભવો સ્વજનો- મિત્રમંડળ પાસેથી થયા હતા.. એ સાથીઓ જ અંત સમયે દગો કરે એવા બનાવો કવિના જીવનમાં બન્યા હતા. માટે દુનિયાદારી પર વિશ્વાસ રહ્યો નોહતો. આ સંવેદનામાંથી ‘દુનિયાં જૂઠાંની જૂઠાંની’, ‘નર્મદ આખરે ધૂળેધૂળ’ : ( “નર્મદ આખરે ધૂળેધૂળ, શાને થાયે આકળો? સાચૂં નિત્યનૂં અહિંયા ન કાંઈ, અંતે સંઘે છે સળો”), ‘શો જુલમ આવડો’ ( “શો જુલમ આવડો, થાય છે મુજપર, સત્યથી ચાલતાં રોજ રોજ; નીતિનો ટેક હૂં, રાખી રોજે રહૂં, તોય વેઠૂં બહૂ દુઃખબોજ”) , ‘નવ કરશો કોઈ શોક’ જેવા કાવ્યો રચાયા છે. નર્મદે સાચા મિત્રો માટે સંદેશ કાવ્ય ‘નવ કરશો કોઈ શોક’ રચ્યું સમજાય છે.-: જો કે નર્મદ જેવો મર્દ રડે નહીં. એણે લખ્યું હતું. : : – “મર્દ તેહનું નામ, રડે નહિ ઘાવ લીધાથી, પડ્યો પડ્યો પણ કહે, કાઢ શત્રુને અહીંથી”. વળી ‘દેશદાઝ’ ની કાવ્ય પંક્તિ માં , ” દેખી દારુણ દેશી નાં દુઃખ, ‘નર્મદ’ દિલ દાઝે છે. પેખી પરદેશીનાં ઊંચ સૂખ, નર્મદ દીલ દાઝે છે.” આ નર્મદ છે, એના સમય નો ધીર વીર “ટેકીલો” ‘કબીરવડ ‘: ” નદી વચ્ચે ઊભો, નિરભયપણે એક સરખો” : : : : ત્રણ દાયકાના કાવ્યલેખન દરમિયાન નર્મદ વાસ્તવમાં માત્ર અગિયાર વર્ષ જેટલો સમય ( મુખ્યત્વે ૧૮૫૫ થી ૧૮૬૭ દરમિયાન ) કવિતાને આપી શક્યો છે. અલબત્ત નર્મદે કાવ્યાભિવ્યક્તિ નો રસકો અને શબ્દાર્થ સાથે શોધાતી ચમત્કૃતિનો રણકો ધરાવતી ભાષા સિદ્ધ કરવા ખાસ પ્રયત્નો કર્યા નહીં . એણે સંસ્કૃત ભાષા સાહિત્ય નો અભ્યાસ- મર્મ અપનાવ્યો નહીં. એણે અંગ્રેજી ભાષા સાહિત્ય નો અભ્યાસ કર્યો હતો .( એલ્ફિન્સ્ટન કોલેજ, મુંબઈમાં ) : : નર્મદે પ્રિન્સ આલ્બર્ટ ના અવસાન પર ક્વીન વિક્ટોરિયા ને સંબોધીને લખ્યું હતું, ” ઓ રાણી દુઃખ તો ઘણું પણ શૂ કરીએ બાઈ ? ઈશ્વર ઈચ્છા એવી ત્યહાં રહેવું ધીરજ સ્હાઈ .” : : આવી જ રીતે એણે પોતાના ” અવસાન સંદેશ” આપવામાં પણ એની વાંકાંઈ રહેવા દીધી જણાય છે. : ” પ્રેમી અંશને રુદન આવશે શઠ હરખાશે મનથી. રસિકડાં… મર્મ ન સમજે બકે શંખ શઠ, વાંકું ભણે બહુ પણથી.” : નર્મદના કાવ્ય – કવન પ્રત્યે રુચિ રાખનાર ‘રસિક જન’ જે પ્રભુ કૃપાથીજીવતા રહ્યાં હોય એ “પ્રેમી અંશ” હોય બહું “રુદન” કરશે; પરંતુ પેલાં કિન્નાખોરી સેવનારા “શેઠ” તો “મનથી હરખાશે” અને “બકવાસ” / એલફેલ બોલશે નર્મદ પર અને નર્મદ ના જીવન – કવન પર કારણકે કોઈ વાતે મર્મ સમજ્યાં વિના ‘દાઢમા થી વાંકું બોલવાં’ નું “પણ”પ્રતિજ્ઞા લીધેલી ને ! આવાં શઠ – બોલ્યાં કટાક્ષો સાંભળી ને “ચીડ” ચઢશે. જીવ બળશેજે મરણથી પહોંચી પીડા ની અગન ને વધારશે . માટે રસિકડાં , એવી બળતરા ( ચિંતા ) કરવી નહિ. નર્મદ ને મન મૃત્યુ દુઃખદાયક હતું જ નહીં. “રણથી છૂટ્યો” : મૃત્યુ થતાં, સંસારી જીવન – સંગ્રામમાં થનારાં ‘ગભરામણ’ના “દુઃખો” થી નર્મદ તો “છૂટ્યો”: “હતો દુઃખિયો , થયો સુખિયો”. : “મુઓ હું તમે પણ વળી મરશો મુક્ત થશો જગતમથી.” રસિકડાં : મારો વારો હતો તે મરણ મળ્યું , એમ “તમારો પણ વારો આવશે જેથી તમે પણ આ “જગતમથી”, એટલે કે જગતનાં અંધારાં થી/ સંસારની ગભરામણો થી “મુક્ત થશો”. : :
” યથાશક્તિ રસપાન કરાવ્યું, સેવા કીધી બનતી.” એ પંક્તિ માં ગુજરાતી ભાષા અને અરાજકતાને કારણે દુઃખી પ્રજા પરત્વે નર્મદ ની ધગશ, આસ્થા અને અસ્મિતાના સમય-કાર્યસબબ પ્રતિબદ્ધતા જોગ આવનારા વર્ષોમાં સૌ લોકો માટે યાદગાર બની જાય એવી લાગણી સભર અપેક્ષા રાખી છે . નર્મદે રામાયણ મહાભારત ગીતા ના સાર દર્શન ,શાકુંતલ , ઇલિયડ, રામ જાનકી, સીતાહરણ, દ્રૌપદી દર્શન, ઐતિહાસિક અને બીજા મહાનુભાવો, દેશ પ્રદેશ , પરદેશ , પ્રાચીન અર્વાચીન ઈતિહાસ, રાજ્ય રંગ, ભક્ત કવિઓ, ભાષા વૈવિધ્ય , નાટ્ય શાસ્ત્ર, વિષય વિશેષ ના ખ્યાલ ગુજરાતી સાહિત્ય અને સમાજ માં વહેતાં કર્યા. કવિતા ને આત્મલક્ષી બનાવી શકાય તે સિદ્ધ કર્યું.સામાજિક સુધારણા પ્રચલિત કરી. દીન દુઃખિયા ને ભોજન વસ્ત્રો પહોંચાડ્યા. શિક્ષણ ની જરુરીયાત સમજાવી. માટે એ ” યથાશક્તિ રસપાન કરાવ્યું, સેવા કીધી બનતી.” કહેવા નો હક્કદાર છે અને ગુજરાત પ્રદેશ અને આવનારી પેઢી દર પેઢી તેના ઓશિંગણ રહેવાનાં છે.
“ઘટના કે ચીજવસ્તુ ( substance ) હાવી થઈ ને મનમાં છાપ પડે તેનાથી આપો આપ અથવા ઇચ્છાએ “તર્ક” ( છાપ : impressions ) અને “જોસ્સા” ( Passion ) ઝપ દકીને જાગી ઉઠી કામે વળગે છે પછી સાત્ત્વિક ભાવે સામાના સુખદુઃખ આપણને અસર કરે છે જેનાથી અવાજ, અથવા “શબ્દનું નીમસર ( regular : ધારાધોરણ મુજબ ) નીકળવું” થાય છે તે “છાપ”નું નામ તે નર્મદ ને મન કવિતા : : ‘ સીતાપત્ર’ પદમાં નર્મદ લખે છે , ” કંટક દેશ ને કંટક રાજા , તેથી દુખી રામદારા” : સુખ અને દુઃખ નાં અનુભવ થી નીપજતાં સત્ય થી થતી મુંઝવણ નર્મદ ની કવિતા માં વારેવારે આવે છે. જીવનમાં આશય પૂર્વક અપનાવેલ કાવ્ય લેખન ના સમાપ્તિ ચિહ્ન ના ઉદગાર જુઓ, ” તેનું તે શું રડૂતેનું તે શું બકૂ , તેનું તે શું લવૂ રોજ તેવું ; દુઃખ છે દુઃખ છે દુઃખ , સંસારમાં સૂખ તો દિવસના સ્વપ્ન જેવૂ . વણ વસૂ આ સમે મુંઝવાઉં ઘણો શૂ કરું ના સૂઝે રોજ રોઉં , સારું થઈ જાઉં જો શઠ દિવા નો હવા કે છૂટૂ મોતથી એ જ ચ્હાવૂ.” ( નર્મ કવિતા , પૃષ્ઠ૮૫૫ ) : ૧૮૬૫ / ૬૭ ના સમયમાં નર્મદે ખાસ કોઈ કવિતા રચી ન હતી અને તે અરસામાં એણે મુંબઈ છોડીને સૂરત આવતા રહેવું પડેલ. સન ૧૮૮૩ માં નર્મદ લખે છે , ” અરે ખાપર્ડે , મને એ કવિતાઓ બિલકુલ ગમતી નથી – તું બિલકુલ એનું મારી પાસે નામ લઈશ નહીં.” ( નર્મદ શતાબ્દી ગ્રંથ, પૃષ્ઠ ૨૩૭ ) : છેવટે આઠ વર્ષ ની માંદગી ના અંતે ૧૮૮૬ માં નર્મદ નું ૫૨ વર્ષ ની ઉંમરે મૃત્યુ થયું. : : અહીં પ્રસ્તુત ગીતમાં પણ ખાસ લખ્યું છે, ” એક પીડમાં બીજી ચીડથી, જળશે જીવ અગનથી. રસિકડાં… હતો દૂખિયો થયો સુખિયો, સમજો છૂટ્યો રણથી. રસિકડાં”
“મરણ પ્રેમીને ખચિત મોડું છે, દુ:ખ વધે જ રુદનથી. રસિકડાં…” પ્રભુ-કૃપાથી ” પ્રેમી”જનને ‘મૃત્યુ જરા “મોડેથી”આવશે. : : ‘સુખિયો નર્મદ પૂરો અહીં’ કાવ્યમાં નર્મદ કહે છે,- “સુખિયો નર્મદ પૂરો અહીં, ઉદ્યમ ઘટતો કરતો સહી; જરૂરનો પૈસો તે રળે, સંતોષે દહાડા નિર્ગમે. કુદરત વાડી સારી ધણી, તન ગાડી બે ઘોડાતણી; કવિતા લાડી નર્મદ રાજ, ખરી મોજ કરતો તે આજ. કોઈ હોયે હાલે મસ્ત, કોઈ હોયે માલે મસ્ત; કોઈ હોયે ઇશ્કે મસ્ત, સુખિયો નર્મદ ખ્યાલે મસ્ત.”
આ “અવસાન સંદેશ” નું ગીત પણ નર્મદ ની કવિતા પ્રવૃત્તિ ના છેવટના સમય માં લખાયું. એણે એના એક વિરહ કાવ્ય માં લખ્યું હતું , ” નર્મદ આખરે જૂદાઈ જ , કહાં તે અને તૂં અરે , સલામ રે દિલદાર , યારની કબૂલ કરજે.” : : “નવ કરશો કોઈ શોક ” નો સત્યાર્થ અંતમાં ઊભરાતો આવ્યો છે, : :
“વીર સત્ય ને રસિક ટેકીપણું, અરિ પણ ગાશે દિલથી. રસિકડાં… જુદાઈ દુ:ખ તે નથી જ જવાનું, જાયે માત્ર મરણથી. રસિકડાં…”
‘ હું હવે મરી જવાનો ‘ , મનની ગભરામણ માં જ્યારે નર્મદે જાણ્યું કે , ‘ એના ( કાવ્ય – કવન ના ) પ્યારાં ( “રસિકડાં ” ) મિત્રો અને સ્નેહીઓ ને બહું દુઃખ થશે .. ‘ તે વખતે ઈચ્છા કરીને મરણના ” અવસાન સંદેશ” ની ‘કવિતા જોડી’ હતી. : જિંદગી ના ઉતરાર્ધમાં નર્મદે માન્યું કે દ્રઢતા અને હિંમત દાખવીને દમદાર જીવન જીવી શકાય જો એમાં હરિ કૃપા ઉમેરાય. વળી , સત્કર્મ અને સર્જનાત્મક જીવન લેખે લાગે અને મનુષ્ય ને યાદગાર બનાવી શકે છે / સદાકાળ જીવંત રાખે./ અમરત્વ પ્રદાન કરે. જો પીડા મળે તો તેનો પણ સ્વીકાર કરવો જોઈએ. મરણ દરેકને માટે નક્કી છે. “જગતનીમ ” / જગતનો નિયમ અનુસરતાં જન્મ અને મરણ જરાં મોડેથી , “પ્રેમીજન “/ પ્રેમ ધરાવનાર ના જીવન સાથે સદાય “ખચિત “/મઢાયેલા રહે. મરણથી પ્રેમીજન છુટા પડે અને આમરણ / મૃત્યુ ની અંતિમ પળ સુધી અન્યોન્ય ની જુદાઈ નાં દુઃખ જાય નહીં ; એટલે કે જુદાઈ નું દુઃખ મરણ સાથે જ જશે. રુદનથી દુઃખ વધે. માટે જીવન પર્યંત આવ્યાં કરતી પીડા સ્વીકારી લેવી અને દુઃખમય જીવન અને મરણ નો હિંમત દાખવીને દ્રઢતાથી સામનો કરવો. મનુષ્યની યાદગાર જીવની નું આ “લેખચિત્ર” છે. “યથાશક્તિ રસપાન કરાવ્યું (મનથી) સેવા કીધી બનતી ” માટે આ કવિના અવસાન થવાથી કોઈ એ શોક કરવાનો નથી.૧૮૭૫ પછી સુધારા વિશેના વિચારોમાં પરિવર્તન આવતાં નર્મદે આર્યધર્મ અને સંસ્કૃતિના પુનરુત્થાનને સ્વધર્મ ગણ્યો. માંદગી ને લીધે અસ્વસ્થ અવસ્થામાં ૧૮૮૨માં પ્રતિજ્ઞા ત્યજી ગોકુલદાસ તેજપાળના ધર્માદા ખાતામાં મંત્રીપદે નોકરી સ્વીકારી. “અવસાન સંદેશ” કાવ્ય ગીત ની અંતિમ પંક્તિ પણ નર્મદ ના ધાર્મિક વિચાર પરિવર્તન ની દ્યોતક છે : :
“મને વિસારી રામ સમરજો, સુખી થશો એ લતથી. રસિકડાં..” “નવ કરશો કોઈ શોક, રસિકડાં”. જ્યારે પણ આવે ત્યારે મૃત્યુ એના સમયે જ આવે એમ માની લેજો. માટે જીવન – કવન ને યાદ રાખીને જીવ બાળવા ને બદલે ” મને વિસારી રામ નામ નું સ્મરણ કરજો . રામનામ ની લગની રાખીને / પ્રભુ – સ્મરણ માં ધ્યાન પરોવી જીવી જજો તો સુખી થશો. : : “નવ કરશો કોઈ શોક, રસિકડાં ” : અવસાન સંદેશ : કવિ શ્રી નર્મદ : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે ઈન્ડિયા : ફેબ્રુઆરી ૨૫, ૨૦૨૫ : નર્મદ ની ૧૪૦ મી પૂણ્ય તિથિ પર સ્મરણાંજલિ : : : : : : : :
સૂરતના સંગ્રહાલયમાં નર્મદનું પૂતળું નર્મદાશંકર લાલશંકર દવે : નર્મદ,કવિ, નિબંધકાર, આત્મકથાકાર, નાટ્યસંવાદલેખક, કોશકાર, પિંગળકાર, સંપાદક અને સંશોધક હતા. : ઉપનામ , ” પ્રેમ શૌર્ય” : : લેખક, કવિ, નિબંધકાર, નાટ્યકાર, શબ્દકોષકાર, વક્તા, આત્મકથાલેખક : : નોંધનીય કાર્ય : નર્મકોશ, મારી હકીકત, Narmagadya, રામજાનકીદર્શનનર્મ કવિતા ભાગ ૧, ૨ અને ૩ : : નર્મદને કેન્દ્રમાં રાખી નવલરામે ‘કવિજીવન’, વિશ્વનાથ મ. ભટ્ટે ‘વીર નર્મદ’ અને ક. મા. મુનશીએ ‘અર્વાચીનોમાં આદ્ય’ જેવા ચરિત્ર તો દિનકર જોશી પાસેથી ‘એક ટુકડો આકાશનો’ નામે નવલકથા મળે છે. નર્મદની યાદમાં નર્મદ સાહિત્ય સભા, સુરત દ્વારા દર વર્ષે ગુજરાતી સાહિત્યમાં ઉત્તમ પ્રદાન કરનારને નર્મદ સુવર્ણચંદ્રક એનાયત કરવામાં આવે છે.
**********************************************નવ કરશો કોઈ શોક, રસિકડાં : અવસાન સંદેશ નર્મદ : : સ્વર દ્રવિતા ચોકસી : : સ્વરાંકન અને સંગીત નિયોજન મેહુલ સુરતી : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : : : https://tahuko.com/?cat=32
જ્યારે આ આયખું ખૂટે : રામનારાયણ વિ પાઠક શેષ ના કાવ્યો પૃષ્ઠ ૧૩૦ – ૧૩૧
*********************************************સૂકી જુદાઈ ની ડાળ..તમે આવો તો બેક વાત કરીએ : અનિલ જોશી : :
અનિલ જોશી ( 28 July 1940 ગોંડલ, ગુજરાત — 26 February 2025 (ઉંમર 84) મુંબઈ, મહારાષ્ટ્ર, ) ભારત ગુજરાતી સાહિત્ય ના લેખક / નિબંધકાર અને કવિ : : એમ. એ ( ગુજરાતી અને સંસ્કૃત ) ગુજરાત યુનિવર્સિટી, અમદાવાદ. નોંધપાત્ર સર્જન : કદાચ (૧૯૭૦),બરફના પંખી (૧૯૮૧),સ્ટેચ્યુ (૧૯૮૮)બોલપેન ,બારીને પડદા નું કફન, દિવસનું અંધારું છે, કાગડો ધોળા દિવસ નું અંધારું છે ( નિબંધ સંગ્રહ ) ‘ગાંસડી ઉપાડી શેઠની’ (આત્મકથા ) : સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર (૧૯૯૦) : ૨૦ મી સદીના ઉત્તરાર્ધ ના મહત્વ ના કવિ. આધુનિક સંચેતનાનાં ઊર્મિકાવ્યો આપનાર રમેશ પારેખ ની સાથે અનિલ જોશી નું નામ આવે. આધુનિકતાનો રણકાર વધારે સ્પષ્ટ , ભાવના સ્તરે અને અભિવ્યક્તિના બંને સ્તરે હતો, એ નગરનો કવિ હતો.: : ‘અમે બરફના પંખી રે ભાઈ ટહુકે ટહુકે પીગળ્યાં ‘ : જિવનની ક્ષણિકતા ને ઝીણવટથી ઝીલી શકે છે અને તેની સમૃદ્ધ રજુઆત અદ્યતનબની રહેવાની છે. લોકહૈયે વસેલી ‘કન્યાવિદાય’, ‘સાંજ’, ‘બીક ના બતાવો’ સહિતનાં અનેક કાવ્યો લોકો શૅર કરે છે, જે તેમની કાવ્યબાનીની બળકટતાને દર્શાવે છે. : નિરંજન ભગત અને રાજેન્દ્ર શાહ , પ્રહ્લાદ પારેખ , ના પછી રમેશ પારેખ ની સાથે અનિલ જોશી એ ગુજરાતી ભાષા- કવિતાનું એટલું સૂક્ષ્મ અને સુંદર વિસ્તરણ કર્યું છે કે ગુજરાતી ભાષા જાણે આખી નવેસરથી સંસ્કરણ પામી. ન્હાનાલાલ, બોટાદકર અને મેઘાણી- પછી આવી સમૃદ્ધિ આ કવિઓએ જ મેળવી છે. જાણે કે એક નવો ચળકાટ મળ્યો. કટાઈ ગયેલી ગુજરાતી કવિતા પર એક કાનસ ફેરવવાનું અને ઝળહળતી કરવાનું કામ એ બંનેએ કર્યું. અવનવાં પ્રતીકો, કલ્પનો, જુદા જુદા લયહિલ્લોળ એ સર્વ દ્વારા ગુજરાતી ભાષાની જે શક્યતાઓ છે, ગુજરાતી ભાષા કેટલી મહાન એ સિદ્ધ કરી આપ્યું. : પહેલાંનાં ગીતો તમે જોશો તો ચાંદો અને પોયણી, સૂરજ અને કમળ, ઘાસનાં મેદાન, વાદળો, વર્ષા, વૃક્ષો, મેઘધનુષ્ય- આવાં બધાં ઉપર નિર્વાહ થતો હતો. અનિલ જોશીનાં ગીતો આધુનિક ગીતો છે. પરંપરાનાં કે રંગદર્શી ગીતો નથી. અનિલભાઈએ અગાઉનાં ઉપમા, રૂપક, અગાઉનાં જે કલ્પનો, પ્રતીકો હતાં એ બધાં છોડી દીધાં. : : ( સિતાંશુ યશચંદ્ર , ઉદયન ઠક્કરના BBC પરના વક્તવ્ય ના આધારે ) “કોણ જાણે કેમ હવે ઝાઝું જીરવાય નહિ , મરવા દીયે તો કોઈ મરીએ “અનિલ જોશી.
” સૂકી જુદાઈ ની ડાળ” : અનિલ જોશી સ્વર સોલી કાપડિયા : : સ્વરાંકન અને સંગીત નિયોજન : પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાય : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : : :
MADHU MALTI 