I heard a thousand blended notes, While in a grove I sate reclined, In that sweet mood when pleasant thoughts Bring sad thoughts to the mind. To her fair works did Nature link The human soul that through me ran; And much it grieved my heart to think What man has made of man.
Through primrose tufts, in that green bower, The periwinkle trailed its wreaths; And ’tis my faith that every flower Enjoys the air it breathes.
The birds around me hopped and played, Their thoughts I cannot measure:— But the least motion which they made It seemed a thrill of pleasure. The budding twigs spread out their fan, To catch the breezy air; And I must think, do all I can, That there was pleasure there.
If this belief from heaven be sent, If such be Nature’s holy plan, Have I not reason to lament What man has made of man? — William Wordsworth ( 1770 – 1850 ) : : : : : :વિલિયમ વર્ડ્સવર્થ (1770-1850) અંગ્રેજી રોમેન્ટિકિઝમના અગ્રણી કવિઓમાંના એક છે, અને સેમ્યુઅલ ટેલર કોલરિજ અને રોબર્ટ સાઉથીની સાથે, ‘લેક કવિઓ’માંના એક તરીકે ગણવામાં આવે છે: લેક ડિસ્ટ્રિક્ટ સાથેના તેમના જોડાણને કારણે આ કવિઓનું નામ આપવામાં આવ્યું છે. ઉત્તર ઈંગ્લેન્ડમાં કુમ્બ્રીયામાં.
રસપ્રદ વાત એ છે કે વર્ડ્સવર્થનો જન્મ કુમ્બ્રીયાના કોકરમાઉથમાં થયો હતો અને તે લેક ડિસ્ટ્રિક્ટના ડવ કોટેજમાં ઘણા વર્ષો સુધી રહેવા નું થવાનું હતું , જોકે , વર્ડ્ઝવર્થની કેટલીક સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને પ્રભાવશાળી કવિતાઓ 1790 ના દાયકાના અંત ભાગમાં લખવામાં આવી હતી જ્યારે તે દક્ષિણ ઇંગ્લેન્ડમાં રહેતા હતા અને કોલરિજ સાથે સહયોગ કરી રહ્યા હતા. તેમના લિરિકલ બેલેડ્સ (1798), જે કવિતાના જૂના, પરંપરાગત મૌખિક સ્વરૂપો અપનાવનાર અને વ્યક્તિગત સંવેદનાત્મક અધિકારિક અનુભવના અને અઢારમી સદી પહેલાના બુદ્ધિ વિવેક (Cool rationalism ) અને સુઘડતાભરી orderliness પર વ્યક્તિગત લાગણીના આધિપત્ય ની રૂએ તે સ્થાન- સ્વરૂપો પર પાછા ફરવાનું બનવાનું હતું. વર્ડસવર્થની થીમ પ્રકૃતિ અને ગ્રામ્ય વિસ્તાર છે. ( Nature and English Countryside ) : વિશ્વની અંદર વ્યક્તિનું સ્થાન, અને સંભારણા : ખાસ કરીને બાળપણની Individual’s Place in the World and Childhood Memories : : તેમના સૌથી પ્રસિદ્ધ નિવેદનોમાંનું એક છે ‘બાળક માણસનો પિતા છે’ : ( Child is Father of Man ) , જે ભારપૂર્વક જણાવે છે કે આપણા બાળપણના વર્ષો એટલા રચનાત્મક છે કે તે નક્કી કરે છે કે આપણે કેવા કંઈ પુખ્ત માનવ બનીશું. વર્ડ્ઝવર્થ ઘણીવાર તેમના બાળપણ તરફ પાછા વળીને જોતા હોય છે, અને તેમની લાંબી આત્મકથાત્મક કવિતા ધ પ્રિલ્યુડ (1805; સુધારેલ 1850) કરતાં વધુ ક્યાંય નહીં : Nowhere more so.
લિરિકલ બેલાડ્સે કવિતામાં અંગ્રેજી રોમેન્ટિસિઝમના આગમનની શરૂઆત કરી, અને 1800માં જ્યારે તેને પુનઃમુદ્રિત કરવામાં આવ્યું ત્યારે વર્ડઝવર્થે સંગ્રહમાં એક પ્રખ્યાત પ્રસ્તાવના ઉમેરી. જો કે, પાછળથી તેમનો કોલરિજ સાથે વિચ્છેદ પડી ગયો, અને તેની કાવ્યાત્મક સર્જનાત્મકતા ત્રીસના દાયકામાં સુકાઈ ગઈ; તેમની મોટા ભાગની શ્રેષ્ઠ કૃતિઓ ૧૮૦૭ પહેલાં લખાયેલી હતી . જ્યારે તેમના એક સાથી કવિ lake poet Robert Southey નું અવસાન થયું ત્યારે ૧૮૪૩ માં , Poet Laureate નું રાજ્ય પ્રેરિત પર સ્વીકાર્યું . પરંતું ત્યારબાદ ના સાત વર્ષો દરમિયાન તેમણે ક્યારેય સત્તાવાર રીતે એક પણ કાવ્ય પંક્તિ ની રચના કરી નહોતી. Not a single line of official Verse .૧૮૫૦ માં વર્ડસ્વર્થ નું અવસાન થયું : : Early Spring ના સારાંશમાં : : વર્ડ્ઝવર્થ એક નાના વૂડલેન્ડ ગ્રોવમાં બેસીને તેની આસપાસ પક્ષીઓના ગીત સાંભળે છે.
તેના વાજબી કાર્યો સાથે કુદરત જોડે છે માનવ આત્મા જે મારા દ્વારા દોડ્યો; અને તે વિચારીને મારા હૃદયને ઘણું દુઃખ થયું માણસે માણસને શું બનાવ્યું છે.
પરંતુ તેમ છતાં પક્ષીઓના ગીતો દ્વારા સુખી વિચારો પ્રેરિત કરવામાં આવે છે, તેથી વધુ ઉદાસીન છે: કુદરતે પોતાની જાત અને માનવજાતની આત્મા વચ્ચે મજબૂત જોડાણ બનાવ્યું છે, પરંતુ માણસે તેના સાથી માણસ સાથેના સંબંધોમાં ગરબડ કરીને ઉપકારની ચૂકવણી કરી છે. વર્ડસવર્થ પ્રશંસા કરે છે. ફૂલો – પ્રિમરોઝ, પેરીવિંકલનો વાદળી, જંગલ વિસ્તારની લીલોતરી જેમાં તે બેસે છે – અને પક્ષીઓ કે જેઓ તેની આસપાસ ‘ઉડ્યા અને રમ્યા’. પક્ષીઓ અને ઝાડ પરની ડાળીઓ અસ્તિત્વમાં હોય તેવું લાગે છે. આનંદની દુનિયા – ઓછામાં ઓછું, વર્ડ્સવર્થ નક્કી કરે છે કે તેણે પોતાને કહેવું જ જોઈએ કે આ આવું છે. આ રીતે કુદરત છે, અને કુદરત, ભગવાનનું કાર્ય હોવાના કારણે, એક કારણસર આ જેવું છે. વર્ડવર્થ ‘માણસે માણસમાંથી શું બનાવ્યું છે’ વિશે તેના વિલાપને પુનરાવર્તિત કરીને કાવ્ય ની સમાપના કરે છે . વર્ડ્ઝવર્થની કવિતામાં પ્રકૃતિની દુનિયા છે.depicted as cooperative and pleasurable. વર્ડઝવર્થ , Heaven Sent View Of Nature ના કુદરતના દૃષ્ટિકોણ પર શંકા પેદા કરતી ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય શોધોને પગલે, અડધી સદી પછી ટેનીસન પાસેથી મળેલી ” Nature Red in tooth and claw ” માં આવનાર હતા તેના જેવાં કોઈ poetic elements દર્શાવતા નથી.
આ પ્રી-ડાર્વિનિયન વિશ્વ છે – જો કે, રસપ્રદ રીતે, વર્ડઝવર્થના મિત્ર ઇરાસ્મસ ડાર્વિન, ચાર્લ્સ ડાર્વિન ના દાદા, 1803માં “ધી ટેમ્પલ ઓફ નેચર” નામનું પુસ્તક પ્રકાશિત કરનારા બનવાના હતા, ‘લાઈન્સ રિટન ઇન અર્લી સ્પ્રિંગ’ના માત્ર પાંચ વર્ષ પછી, જેમાં નોંધપાત્ર છે કે Proto Darwiniam View Of Nature પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવ્યો હતો , which contained the couplet : : “From Hunger’s arms the shafts of Death are hurl’d, And one great Slaughter-house the warring world! : : અને તેમાં આ શબ્દ છે: કતલ-ગૃહ ! જ્યાં હોય લડતું વિશ્વ જગત !!
પરંતુ તે બધુ આના દ્વારા છે: મુદ્દો એ છે કે વર્ડ્ઝવર્થ, ‘વસંત ની શરૂઆત માં લખાયેલી પંક્તિ ઓ’માં : : પક્ષીઓ અને ફૂલોની કુદરતી દુનિયા : : Natural World of birds and flowers as one of calm agreement and pleasure contrasted with the implied failure of mankind to live up to such a model. માનવજાતની આ રીતે જીવવામાં ગર્ભિત નિષ્ફળતા સાથે વિરોધાભાસી છે , આ What precisely “man has made of man” is unstated and that is probably for the best to be explicit about how Wordsworth feels man has failed his fellow man
પછી ભલે તેના સાથી માનવોને ગરીબી અને શોષણથી ભૂખે મરવા દેવા દ્વારા, અથવા ક્રૂર હિંસા દ્વારા / reverting to savage violence (આ કવિતા નેપોલિયનિક યુદ્ધોની પૃષ્ઠભૂમિ સામે લખવામાં આવી હતી, which followed hot on the heels of the reign of terror. That would be to limit the poem and to make it too time- specific.As we see that the poem becomes timeless through its vagueness. કવિતા તેની અસ્પષ્ટતા દ્વારા કાલાતીત બની જાય છે. ચાલીસ વર્ષ પછી, વર્ડ્ઝવર્થને ‘પ્રારંભિક વસંતમાં લખાયેલી લાઇન્સ’ યાદ કરવાની હતી :: :: :: :: :: :: :: :: :: “Actually composed while I was sitting by the side of the brook that runs down from the Comb, in which stands the village of Alford, through the grounds of Alfoxden. It was a chosen resort of mine. The brook fell down a sloping rock so as to make a waterfall considerable for that country, and, across the pool below, had fallen a tree, an ash if I rightly remember, from which rose perpendicularly boughs in search of light intercepted by the deep shade above.” : : This note is included in the excellent edition of Wordsworth’s poems, The Major Works ( Oxford World’s Classics )
“The Lines Written In Early Spring” By William Wordsworth : Spring Time Classic : : : : Presented by V Jayaraj : : April 28 , 2022 : : Pune India : : : : : : : : : : : :
From you have I been absent in the spring, When proud-pied April, dressed in all his trim, Hath put a spirit of youth in everything, That heavy Saturn laughed and leaped with him. Yet nor the lays of birds, nor the sweet smell Of different flowers in odour and in hue, Could make me any summer’s story tell, Or from their proud lap pluck them where they grew: Nor did I wonder at the lily’s white, Nor praise the deep vermilion in the rose; They were but sweet, but figures of delight Drawn after you, – you pattern of all those. Yet seem’d it winter still, and, you away, As with your shadow I with these did play.
ફેર યુથ’ને સંબોધવામાં આવેલા સોનેટમાંથી એક, આ કાવ્ય શેક્સપિયરને એ હકીકત પર શોક કરતા જુએ છે કે તે તેની આસપાસની વસંતની તમામ સુંદરતાની પ્રશંસા કરી શક્યો નથી કારણ કે તે યુવાનથી ગેરહાજર હતો. પરિણામે, વસંત નો અનુભવ તેને શિશિર જેવી લાગી. આ સોનેટ 18 (Shall ‘ I Compare Thee To A Summer’s Day?’ : : : “શું હું તારી સરખામણી ઉનાળાના દિવસ સાથે કરીશ?”) જેટલું પ્રસિદ્ધ નથી, જે શરમજનક છે – તે વસંતની અદ્ભુત ઉત્તેજના છે, અને ટેનીસન ની જેમ , તે મોસમ વિશેની એક કડવાહટ ભર્યું કાવ્ય છે .૧૫૪ સોનેટમાંથી ૯૭ , ૯૮ , ૯૯ સોનેટ ના ત્રણ કાવ્ય સમૂહ ની sequence માંનું બીજું : જે સ્પીકર ના beloved થી separation વિશે ની અભિવ્યક્તિ બની છે : : : : : : ; ; ” અમે વસંત દરમિયાન અલગ હતા, જ્યારે બધું તાજું તાજું Youthful જેવું લાગે છે, વૃદ્ધ શનિ પણ; જો કે, મેં મારી આસપાસ જે સુંદરતા જોઈ છે તેમાંથી કોઈ પણ મને મારા આસપાસના લોકો પ્રત્યે સહાનુભૂતિ લાવી શક્યું નથી. હું લીલી અથવા ગુલાબની પ્રશંસા કરી શક્યો નહીં, કારણ કે આ મારા માટે ફક્ત તારી છબીઓ હતી. આમ, તું દૂર હતો ત્યારથી મનને હજી સુધી શિશિર જેવું લાગ્યું હતું. “સિડની લી નોંધે છે તેમ, આ કાવ્ય, સમાન વિષયો પરના મોટાભાગના પુનરુજ્જીવનના સોનેટની જેમ, આખરે પેટ્રાર્કના સૉનેટ 42માંથી ઉતરી આવી છે; તે સરે અને સિડનીના ઉદાહરણો ટાંકે છે. એડવર્ડ ડાઉડેન સ્પેન્સરની એમોરેટી 64 સાથે સામ્યતા નોંધે છે. જી. વિલ્સન નાઈટ આ કાવ્ય ના ગુલાબ અને લીલીને આ cycle માં ફૂલોના પ્રતીકવાદની પેટર્ન તરીકે જુએ છે તેની સાથે જોડે છે.( Lee Sidney: Shakespeare ‘s Sonnets ( 1905 , Oxford Press ) : : આ સોનેટ 98 માં, સોનેટ 97 અને 99ની જેમ, Speaker Fair Young man થી અલગ છે અને તેની પાસે પાછા ફરવાની આશા રાખે છે. From you have I been absent in the spring, When proud pied April, dressed in all his trim, Hath put a spirit of youth in every thing.” “You’d be so lean, that blast of January Would blow you through and through. Now, my fair’st friend, I would I had some flowers o’ the spring that might Become your time of day.” : : વસંત ના ફુલો જે તારો દિવસ મ્હેકાવશે..” ફેર યુથ ” કોણ છે !? “ફેર યુથ” એ અનામી યુવક છે જેને સમર્પિત કવિ દ્વારા સૉનેટના સૌથી મોટા ક્રમમાં સંબોધવામાં આવે છે (1-126). આ યુવાન ઉદાર, સ્વ-કેન્દ્રિત, સર્વવ્યાપી રીતે વખાણાયેલો છે. / Universally admired and much sought after.શેક્સપિયરનું “સોનેટ 18” એ યુવાનને અમર બનાવવા માટે લખવામાં આવ્યું છે કે જેના માટે તે તેની borderline : almost nearly/fairly સંપૂર્ણતા અને સુંદરતાને કારણે ઈચ્છે છે. He lusts because of his borderline perfection and beauty. આમ કરવા માટે શેક્સપિયર તેની સરખામણી ઉનાળા સાથે કરે છે, જે સિઝન સૌથી સુંદર છે.And summer is fleeting: ઝડપથી આગળ વધી રહેલ છે. its date is too short, and it leads to the withering of autumn, as “every fair from fair sometime declines.” The final quatrain of the sonnet 18 tells how the beloved differs from the summer in that respect: his beauty will last forever (“Thy eternal summer shall not fade…”) and never die. : : : : The sonnet 18 is addressed to Mr. W.H , full nane is William Herbert, probably the third earl of Shakespeare was very close to Mr. W. H. And , yes His most famous Sonnet is Sonnet 18.By the way : :” Tired with all these, for restful death I cry (Sonnet 66) “ by Shakespeare was his perhaps the saddest sonnet.: : : : Spring Time Classic : : Sonnet 98 By William Shakespeare : : Presented by V Jayaraj April 27 , 2022 : : Pune India : : : :
9 a to 9 c : Structure of desire : Vasant Vilas : 1451 CE : : Unknown, now in Freer Gallery Of Art , Smithsonian Institution , Washington D.C.
વસંત વિલાસ : લેખન : અનનોન : વિ. સં. ૧૪૦૦ – ૧૪૨૫ : ઈ. સં. ૧૩૪૩ – ૧૩૬૮ : :વસંતવિલાસ (સાહિત્ય. ધ જોયસ ઓફ સ્પ્રિંગ) એ જૂની ગુજરાતી ભાષામાં લખાયેલ અજાણ્યા લેખકની ફાગુ કવિતા છે, જે 14મી સદીના પહેલા ભાગમાં લખાઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેની થીમ શૃંગારનું નિરૂપણ છે, અનેક શૃંગારિક લાગણીઓ. કવિતાનું મહત્ત્વનું ઐતિહાસિક મૂલ્ય છે કારણ કે તે જૂની ગુજરાતીના ભાષાકીય પુરાવા આપે છે.Date first half of the 14th-century Manuscript(s) Illustrated manuscript containing painting First printed edition 1923 by Keshav Harshad Dhruv Genre Fagu Subject Shringara : : : : : : : : : :ગુજરાતી વિદ્વાન કેશવ હર્ષદ ધ્રુવે સૌપ્રથમ 1455માં નકલ કરાયેલ વસંતવિલાસની સચિત્ર હસ્તપ્રત શોધી કાઢી હતી અને તેને શાલપત્રમાં પ્રકાશિત કરી હતી. પ્રકાશિત સંસ્કરણ તેમને અસંતુષ્ટ જણાતું હતું કારણ કે સંસ્કરણને ઘણા સંપાદનની જરૂર હતી, તેમણે હાજી મુહમ્મદ સ્મારક ગ્રંથ (1923) માં નોંધો સાથે ફરીથી પ્રકાશિત કર્યું. આ દરમિયાન, તેમને ભંડારકર ઓરિએન્ટલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, પૂણેમાંથી બીજી હસ્તપ્રત મળી અને તેની મદદથી તેમણે લખાણને ફરીથી સંપાદિત કર્યું. 1943 માં, અન્ય વિદ્વાન કાંતિલાલ બી. વ્યાસે કવિતાની બીજી કાળજીપૂર્વક સંપાદિત આવૃત્તિ પ્રકાશિત કરી, જેણે ભારત અને વિદેશના વિદ્વાનોમાં રસ જગાડ્યો. વ્યાસે તેનો અંગ્રેજી અનુવાદ 1946માં પ્રકાશિત કર્યો હતો.. અન્ય વિદ્વાનોના મંતવ્યોનું પૃથ્થકરણ કર્યા પછી અને લખાણ દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલ પુરાવાઓને ધ્યાનમાં લીધા પછી કે. બી. વ્યાસે તારણ કાઢ્યું કે આ કોઈ જૈનની કૃતિ નથી, પરંતુ કદાચ બ્રાહ્મણ સંપ્રદાયમાંથી કોઈ એકની રચના છે.. તેમણે V.S.ની આસપાસ ક્યાંક રચનાની તારીખ સેટ કરી. 1400-1425 (1343- 1368 એ.ડી.), હસ્તપ્રતોની ઓર્થોગ્રાફી અને જૂના ગુજરાતીના જુદા જુદા સમયગાળાના ભાષાકીય નમુનાઓ સાથે તેમની ઉચ્ચારણશાસ્ત્ર અને લખાણના આકારશાસ્ત્રની તુલના પર તેમના નિર્ણયને આધારે.” વસંત વિલાસ “કવિતા એક સચિત્ર હસ્તપ્રતમાં મળી આવી હતી.તે અજંતા ની શૈલીમાં પેઇન્ટિંગ ધરાવે છે.
વસંતવિલાસના બે ગ્રંથો ઉપલબ્ધ છે. પ્રથમમાં 52 પદો છે જ્યારે અન્યમાં 84 પદો છે. લેખક કાવ્ય અને સૌંદર્યના જાણકાર અને સાચા પ્રેમી હોવાનું જણાય છે, તેથી તેમણે આ કવિતામાં જાણીતા કવિઓના ઘણા સંસ્કૃત અને પ્રાકૃત શ્લોક ટાંક્યા છે. તેનું મેટ્રિકલ સ્વરૂપ ‘ઉપદોહકા’ છે, જે વિવિધ પ્રકારના દોહા છે, જે મધ્યયુગીન કાવ્યાત્મક મીટર છે. વિષયોની દૃષ્ટિએ કવિતાઓને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવી છે. પ્રથમ ભાગમાં 1 થી 45 શ્લોકોનો સમાવેશ થાય છે જે ‘દંપતીઓનું વિભાજન’ વર્ણવે છે, અને બીજા ભાગમાં 46 થી 84 છે અને તે ‘યુનિયન ઓફ કપલ્સ’ સાથે સંબંધિત છે..
કવિતાની શરૂઆત વિદ્યાની દેવી સરસ્વતીને સંબોધિત પ્રાર્થનાથી થાય છે. પછી કવિ વસંતઋતુના આગમન અને તેની એકતા કે વિખૂટા પડી ગયેલા યુગલો પરની અસરનું વર્ણન કરે છે. પછી બગીચો અથવા જંગલને રૂપક રીતે પ્રેમના દેવતા કામદેવની નગરી તરીકે વર્ણવ્યું છે. પછી તે સ્ત્રીઓની પીડા વર્ણવે છે જેમના પતિ દૂર છે. જ્યારે પતિ પાછા ફરે છે, ત્યારે યુગલો સંપૂર્ણ ત્યાગ સાથે પ્રેમ-ઉત્સાહમાં વ્યસ્ત હોય છે. મહિલાઓ નવા કપડાં પહેરે છે અને તેમના પુનઃમિલનની ઉજવણી કરવા માટે પોતાને સુંદર આભૂષણોથી શણગારે છે. કેટલીક મહિલાઓ જ્યારે તેઓ ઘરથી દૂર હોય ત્યારે તેમના પ્રેમીઓને તેમના ચેનચાળા માટે રમતિયાળ રીતે ટોણો મારતી હોય છે. કવિતાનો અંત પ્રેમના વખાણ સાથે થાય છે. આ કૃતિનું નોંધપાત્ર ઐતિહાસિક મૂલ્ય છે કારણ કે તે જૂની ગુજરાતીના ભાષાકીય પુરાવા પૂરા પાડે છે. મુનિ જિનવિજયે વસંતવિલાસને જૂના ગુજરાતી સાહિત્યના સૌથી તેજસ્વી રત્નોમાંનુ એક ગણાવ્યું હતું. કાંતિલાલ વ્યાસે લખ્યું છે:
જૂના ગુજરાતી સાહિત્યમાં આ કવિતા અનેક બાબતોમાં અજોડ છે. એવા યુગમાં જ્યારે તમામ સાર્થક સાહિત્ય હંમેશા ધર્મ સાથે જોડાયેલું હતું, આ કવિતાએ તમામ પૌરાણિક સંદર્ભોને છોડીને, સામાન્ય માણસની વિચિત્ર લાગણીને ચિત્રિત કરીને નવી જમીન ખેડી આપી. તેની ભાષામાં વિશાળ શાસ્ત્રીય સંસ્કૃત આધાર સાથે એક દુર્લભ તાજગી અને લાવણ્ય છે. જાણીતા ક્લાસિકમાંથી સંસ્કૃત શ્લોકોનું વિનિમય, અદ્ભુત છબીથી ભરપૂર દરેક શ્લોકમાં આંતરિક અનુક્રમણિકા, અને શૃંગારનું સંયમિત ચિત્રણ, તેને ગુજરાતી સાહિત્યમાં અનન્ય સ્થાન આપે છે : ઉદાહરણ: : “સ્તનો હંમેશ માટે કડક / ટટ્ટાર રહેવાના નથી; મૂર્ખની જેમ વર્તીશ નહીં, હે મુર્ખ.. . તમે કેમ ચિઢાયા? યુવાની માત્ર થોડાં- એક દિવસ રહે છે.
” દૂર રહેજો, મધુમક્ખી ! કૃપા કરીને અમને એકલા છોડી દો. અમારું શરીર ખંડિત થઈ ગયું છે, અને તમે શા માટે રિબાવનારો આક્ષેપ મૂક્યો છે ? ઓ ચાંદલિયા અમારી પાસે મેળ ખાતો કોઈ જુનો સ્કોર્સ નથી. “
–વસંત વિલાસ : : : : અંગ્રેજીમાં : : : : Synopsis “The breasts are not going to remain stiff for ever; do not behave like a fool , you idiot! Why are you cross? Youth lasts just for a day or two.”
“Get thee gone, you bee! do please leave us alone. Our body is reduced to a fraction, and why do you torture my frame, O moon! We, certainly, have no old scores to settle.”
શકુંતલા નો વનવિહાર: : રાજા રવિ વર્મા નિર્મિત પેઇન્ટિંગ ( ૧૮૭૦ ) : : શકુંતલા પગમાંથી ખુંચી રહેલો કાંટો બહાર કાઢવાના પ્રયાસમાં,એ બહાને પાછળ વળીને પ્રેમી દુષ્યંત ને શોધી રહી છે, તેનું દ્રશ્ય ચિત્ર શકુંતલા : : દ્રશ્ય ચિત્ર
ઋતુસંહાર, કાલિદાસની પ્રખ્યાત સંસ્કૃત કવિતા
ઋતુસંહાર કાલિદાસનું પ્રસિદ્ધ કાવ્ય છે. ઋતુસંહાર એ મહાન કવિ કાલિદાસની પ્રથમ કાવ્ય રચના ગણાય છે, જેના છ સર્ગોમાં ગ્રીષ્મ થી માંડીને વસંત સુધીની છ ઋતુઓનું : સુંદર પ્રકૃતિનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. ઋતુ સંહારનું કળા શિલ્પ, મહાન કવિની અન્ય કૃતિઓ જેટલું ઉત્કૃષ્ટ ન હોવાથી તે કાલિદાસની કૃતિ હોવાની શંકા ઉપજાવે . જોકે,મલ્લિનાથે આ કવિતા પર કોઈ ટીપ્પણી કરી નથી અને અન્ય કોઈ પ્રખ્યાત વિવેચકો તેના પર ટીપ્પણી કરતા નથી. જે. નોબેલ અને પ્રો. એ.બી. કીથે તેમના લખાણોમાં ઋતુસંહારને કાલિદાસની અધિકૃત અને પ્રથમ રચના તરીકે સાબિત કરી છે.’ઋતુસંહાર’નો શાબ્દિક અર્થ છે ઋતુઓનો સંઘાત અથવા સમૂહ. આ ખંડકાવ્યમાં કવિએ પોતાની પ્રિયાને સંબોધીને છ ઋતુઓનું , છ સર્ગ માં વાણી-વર્ણન કર્યું છે. પ્રકૃતિના આહલાદક ચિત્રો, બંને આલંબન કારક અને ઉદ્દીપક , કાવ્ય ના વાસ્તવિક પણે ઉપકારક આત્મા છે. કવિએ ગ્રીષ્મ થી શરૂ થતા ઋતુચક્રનું વર્ણન કરીને અનુક્રમે પ્રવ્રત (વર્ષા), પાનખર, હેમંત અને શિશિરની ઋતુઓ દર્શાવી છે અને પ્રકૃતિના સર્વવ્યાપી સૌંદર્ય, માધુર્ય અને વૈભવથી ભરપૂર વસંતઋતુ સાથે આ કૃતિનું સમાપન કર્યું છે. દરેક ઋતુના સંદર્ભમાં, કવિએ જે તે સમયગાળાના પ્રાકૃતિક વૈશિષ્ટય, વિવિધ દ્રશ્યો અને છબીઓ નું નિરૂપણ કર્યું છે એટલું જ નહીં, દરેક ઋતુમાં પ્રકૃતિ-જગતમાં થતા ફેરફારો અને પ્રતિક્રિયાઓ પણ યુવક – યુવતી ના પ્રેમજીવન પ્રભાવી અસર કરે છે. યુવક – યુવતી અને પ્રેમીઓ પર આ પ્રભાવોનું નિરૂપણ અને આકલન પણ રોમેન્ટિક શૈલીમાં કરવામાં થયું છે. પ્રકૃતિના પ્રાંગણમાં વિવિધ પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ અને વિવિધ વૃક્ષો, વેલા અને ફૂલોને કવિ ભૂલ્યા નથી. કવિ પોતાના સમયના ભારતના પ્રાકૃતિક વૈભવ અને પ્રાણીસૃષ્ટિની વિવિધતા તેમજ તેમના સ્વભાવ અને વૃત્તિઓથી પૂર્ણતઃ પરિચિત છે. દરેક સર્ગ ની છેલ્લી પંક્તિમાં, કવિએ ઋતુ તેના સમસ્ત વૈભવ અને સૌંદર્ય ઉપાદાનો સાથે સૌ માટે શુભ મંગલદાયક રહે એવી અભ્યર્થના કરી છે.
ઋતુસંહારનું સૌપ્રથમ સંપાદન 1792માં કલકત્તાથી સર વિલિયમ જોન્સ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. બીજી આવૃત્તિ 1840માં પી. વોન બોલેન દ્વારા લેટિન અને જર્મન અનુવાદોસાથે પ્રકાશિત થઈ હતી . ૧૯૦૬ માં આ કૃતિ મણિરામ ની સંસ્કૃત કોમેન્ટરી સાથે નિશાન સાગર પ્રેસમાંથી પ્રકાશિત થઈ હતી , જેની અત્યાર સુધીની ઘણી આવૃત્તિઓ પ્રસિદ્ધ થઈ ચૂકી છે : : : : ઋતુસંહાર ના નોંધપાત્ર પાંચ શ્ર્લોક પંક્તિ ઓ પ્રવર્તમાન વસંત ના કાવ્ય ગીતો ને સારરૂપ તાત્પર્યાર્થ નીવડતી ચિત્રાત્મક અસર પાડી શકશે : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : સર્વ પ્રિયે ચારુતરં વસંતે : : વસંત ઋતુમાં સઘળું સોહામણું : : ઋતુ સંહાર : : વસંત નીપાંચ શ્ર્લોક પંક્તિઓ : : પ્રસ્તુતિ વિ જયરાજ : : એપ્રિલ ૨૫ , ૨૦૨૨ : : ચૈત્ર વદ દશમી : : પૂણે ઈન્ડિયા : : : : : : : : : : : : : : : : : :
વાયરા વાયા વસંત ના : : ઉમાશંકર જોશી : : વસંત ના ગીત : : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ : : : : : : : : કદી ન જાણેલી અને કદાચિત યાદ રહે ન રહે એવાં સોણા સમણાંમાં ઊઠેલી અનુભૂતિસમ, તરેહ તરેહની છાપાકૃતિ થી આચ્છાદિત પાલવને સંકોરીને “, ‘ ગીતારી ‘ નાયિકા એ , સ્વપ્નોની કૂંજ માં મૂંગી મૂંગી ( જ્યાં ) બેઠી ‘તી ત્યાં અને ત્યારે , “પલ્લવના પુંજ માં ” , એટલે કે , તાજાં ફૂટેલાં કૂંપળ અને વિકસવાની હોડમાં ‘જમાવટ’ કરતાં ‘પર્ણોની ઘટામાં’ પવનનો “થયો આછો “સંચાર ” ભાળ્યો અને મનનાં હૈયા પાલવ ને મળી માણ્ય . : : ” પંચમી આવી વસંતની” અને “વાયરા વાયા વસંત ના” કવિવર ઉમાશંકર જોશીનાં ઉત્તમ વાસંતી ગીતોમાં સ્થાન પસંદ કરાય તેમ છે જેની અસરરૂપે ત્યારબાદ લગભગ દરેક કવિઓએ વાયરા મઢી હ્રદયોર્મી ને ગીત માં ઢાળી છે. માણો, અહીં આ જ પાના પર posted & jotted ગીત પૂર્વક પ્રસ્તુતિ : નંદકુમાર પાઠક નું ૧૯૭૮ માં લખાયું તડકલા “વાયરા” ને અનુલક્ષીને “માથે છેડલો રાખવા”ની મિજાજખુશી ભર્યું ગીત તથા હરીન્દ્ર દવે નું મેળા નું ગીત ‘થાક લાગે ‘ : જેમાં શોધ્યો હતો તે પ્રાણ ભર્યો નેહ ભર્યો સંગ , પણ મળ્યો અટવાયાં નાં ભીતિ નો ખટકો , કહ્યું હતું ,” ક્યાં છે વાયરાની પ્રાણભરી લ્હેરી ? ક્યાં છે નેહભર્યો સંગ એ સુનેરી ? ક્યાં એ નજરું કે જેણે મને હેરી ? સખી, અમથું અમથું ક્યાં અટવાવું, મેળાનો મને થાક લાગે ;
અને વળી ને ૧૯૬૧ માં લખ્યું ‘થોડું ઘણું સમજો’ ગીતના અંતરા અંતર્ગત ‘વાયરા’ ને વારવા ની મથામણ ને અંતે વશવર્તિનીથઈ રહેવાની સમજણ :“જેનાં શમણામાં મીઠી નીંદર મ્હાણી’તી એની ભ્રમણામાં રાતભર જાગી ભર્યા ઘરમાં હું કેમ રે પોકારું હો રાજ
તમે થોડું ઘણું સમજો તો સારું કે રાજ વહેતા વાયરાને કેમ કરી વારું વહેતા વાયરાને કેમ કરી વારું.”
અંબોડે ગુંથી કળી ચંપાની એક , જરા ચૂમી ત્યાં જાસૂદ નું ફૂલ , બેઉ આ હથેળી વચ્ચે હસતું કમળ ક્યાંક વાસંતી વાયરાની ભૂલ –હરીન્દ્ર દવે અહીં ફૂલોની ભાષામાં પ્રેમની તથા હોઠ હથેળી અને ગુંથાયા માથે ગુંજ્યા અંબોડે નીખરી ઊઠતી શરીરી : એમ બે વાતો એકસાથે કરે છે . : : જ્યારે વિનોદ જોશી ” હાથે કરીને તમે અજવાળાં માંગ્યા , હવે અંધારાં બાર ગાઉ છેટાં . ” ગીત માં ઠાલાંભૂલું ( અમસ્તાં નાહક ના ) નવરાં કામ વગરના ઠાલા વાયરા ઓ ને મખમલિયા કહે છે . :
“આમ તો પરોઢ સાવ પોચું કે ઝાકળ ની પાનીએ પડે નહીં છાલા ; પાંદડીએ પાંદડીમાં ઝૂલે આકાશ અડે મખમલિયા વાયરાઓ ઠાલા”
“વાયરા વાયા વસંત ના” ની. : : નાયિકાને ત્રણ પ્રશ્ર્નોર્મિથી પવન – મન ઉકેલવું છે. : ” મારા પાલવને છેડલે રમતા કે વાયરા વાયા વસન્તના હું ના જાણું કેમ હૈયાને ગમતા કે વાયરા વાયા વસન્તના” : મુખડું : : સ્વપ્નદર્શી યુવતી ભાતીગળ ભવિષ્યની કલ્પનામાં રાચે અને એવું જ ભાતીલું ઓઢણું ઓઢે કે સલવાર કમીઝ ના અથવા સાડી ના પોશાકના “પાલવને” ‘સંકોરી’ ને રાખે અને કોઈ ની સામે પાલવ પાથરે ય નહિ કે ઢાળે ય નહિ. જેનું કારણ એ છે કે જેની વાટ જુએ છે તે લગ્નના 💒 માંગલિક પ્રસંગે પાલવગાંઠણ અહીં વાળવામાં આવે ; છેડાં – છેડી ની છેડા ગાંઠણ બાંધે. વસંત ના વાયા વાયરા , પાલવને છેડલે રમતાં નાયિકાની મનોર્મી સાથે વારંવાર છેડતી કરતાં ભરાવા મથે છે ; એ પણ છેડાછેડી નું જ એક સ્વરૂપ છે. તેમ છતાં નાયિકા એ વિમાસણમાં કહ્યું છે : ” હું ન જાણું હૈયા ને કેમ ગમતા (?) , કે વાયરા વાયા વસંત ના .” : : : : : : : : : : ‘કરપલ્લવી’ ( હાથ ના ઈશારાથી મૂંગી વાતચીત કરતી ) નાયિકાનો દ્વિતીય અંતરા નો પ્રશ્ર છે . : ” બેઠી’તી મૂંગી હું તો સ્વપ્નોની કુંજમાં આછો સંચાર થયો પલ્લવના પુંજમાં ક્યાંથી આવ્યા ભુવનભુવન ભમતા કે વાયરા વાયા વસન્તના.” : : છેડાછેડી કરતાં તોયે “હૈયાને ગમતા” ચૌદ ભુવન ના “કયા ભુવનમાંથી ભમતા ભમતા એટલે કે સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં જઈ આવી હવે ધરતી પરે ” પલ્લવ ના પુંજ માં વાયરા વાયા વસંત ના !? : : : : : : : : : : ‘નેત્રપલ્લવી’ ( આંખ ના ઈશારાથી મૂંગી વાતચીત કરતી ) નાયિકા નો તૃતીય અંતરા નો પ્રશ્ર છે. “સવળ્યાં લોચન, ધસે દિશદિશની કેડીએ કોની એ વાટ જુએ ચઢી મન-મેડીએ? રમે રગેરગ માંહી રૂમઝૂમત કે વાયરા વાયા વસન્તના. ” : : હૈયા ને મનગમતી વાસંતી ‘રૂમઝૂમત’ માં એટલે કે હૈયા માં જતી ને હૈયામાંથી નીકળતી રગેરગ માંહી મધુર અવાજ કરતું નયનરમ્ય વાતાવરણ સવળાવવું છે. દરેક દિશામાં જતી ને દરેક દિશામાં થી આવતી , હૈયાની રગેરગ સમી દિશદિશી કેડીઓ સુધી નજર વેગપૂર્વક આગળ ને આગળ વધતી માંડી રાખી છે, સવળ્યાં લોચને. મનની મેડી એ ચઢી ને આ લોચન કોની વાટ જુએ છે !? : : : : ; : : ; : : આમ ‘પલ્લવી-ભવન’ ની લતા ” કુંજ માં” , મૌન ધરતી પણ પલ્લવિત મન વ્યક્ત કરતી ‘ગીતારી’ નાયિકા નવી કુંપળો ના કોરથી ખીલી ઊઠેલા , “રૂમઝૂમતા હૈયા પાલવમાં” , ” ઘૂમતા વાયરા વાયા વસંત ના” નું શિષ્ટ સુંદર અને મજેદાર પ્રણયોર્મી થી ભર્યું ભર્યું ‘વસંત નું ગીત’ રચી મૂંગી મૂંગી ગણગણે છે ; એવાં વાયરા શા અવાજ સહિત , જે સામો માણસ વખતે સમજે ન સમજે : ‘દરિયાવની’ ( કલાપી ) ઠંડી હવા ક્યાં સુધી આમ રહેશે વાસંતી વાયરા ના મિજાજખુશી ભરતાં રહીને ! એ તો વસંત જાણે ! ! : “વાયરા” એટલે દરિયા પરથી જમીન પરે ધસી આવતાં સખત દરિયાઈ પવન : : તમે પણ , વસંત ના વાયા વાયરા નું / વસંત નું આ “રૂમઝૂમતું” ગીત સાંભળ્યું કે ! ? : : : : ” વાયરા વાયા વસંત ના ” : ઉમાશંકર જોશી : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે ઈન્ડિયા : : ફાગણ ચૈતર વૈશાખ નાં / ગ્રીષ્મ ના વાયરા માણો , ત્યારે. : : વસંત રિતુ ની મુબારકબાદી : : HAPPY VASANT : : : : એપ્રિલ ૨૪ , ૨૦૨૨ : : ચૈત્ર વદ નોમ : : પૂણે : : : : : : : : : : : : ************”********************************* વાયરા : તારો છેડલો તે માથે રાખ ને જરા : કવિ શ્રી નંદકુમાર પાઠક : : સ્વર : પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાય : : સ્વરાંકન અને સંગીત નિયોજન : દિલીપ ધોળકિયા : : T Series આલ્બમ : કંઠે ગુલમહોર નો ઠાઠ ” : super cassette Release 16 / 3 / 1994 : : You Tube Release 7 / 11 / 2014 : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : : : https://youtu.be/4plLX2ZXMXk?si=KyLQ-glvVogKs8gZ
“તારી આંખ્યું અધૂકડી રાખને જરા આતો ચૈતર વૈશાખનાં વાયરા” : નંદકુમાર પાઠક “તારો છેડલો તે માથે રાખ ને જરા , આ તો ચૈતર વૈશાખ નાં વાયરા.” નંદકુમાર પાઠક. “તારી આંખો અધૂકડી રાખ ને જરા .. . હૈયા પર હાથ અલી રાખ ને જરા .. . તારો છેડલો તે માથે રાખ ને જરા : આ તો ચૈતર વૈશાખ નાં વાયરા.”નંદકુમાર પાઠક . વાયરા : તારો છેડલો તે માથે : નંદકુમાર પાઠક : લહેરાતા રૂપ : પ્રથમ આવૃત્તિ ( ૧૯૭૮ ) , પૃષ્ઠ ૧૩ “અંગારા વેરતો તડકાનો તોર કૈ અંગારા ઝીલતો આંખ્યુંનો તોર કૈ ” : નંદકુમાર પાઠક : : Painted textured portrait of a woman in impasto ( Thickly applied Red Pigment to add texture to the landscape of burning heat of the Strong Summary Wind. ) With Open Eyes holding heat and showing No rage.
વાયરા : તારો છેડલો તે માથે રાખ ને જરા : નંદકુમાર પાઠક :: અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે ઈન્ડિયા : : નંદકુમાર પાઠક ના કાવ્ય સંગ્રહ ‘ લહેરાતા રૂપ’ માં સામેલ , ‘વાયરા’ ( તારો છેડલો તે માથે ) : ચૈતર વૈશાખ નાં એટલે કે ગ્રીષ્મ ની બપોર નાં સમયે “અંગારા વેરતા તડકાના તોર” ના મિજાજ નું , અને એ “અંગારા ઝીલતા,” ષોડશે ” ઉરના ઊછળતાં ઊના ઓરતા” લઈ તડકે ઊભી , પ્રીતમ – પ્રતિમ ની પ્રતીક્ષામાં ‘વિમાસવું’ સંકોરતી મુગ્ધાક્ષી યુવતીની અભોર “આંખોના તોર”ના ‘મિજાજ’નું સખી સૈયર પ્રસ્તુત ‘પ્રેમાશય’ પાઠવી આપતું શિષ્ટ સુંદર મજેદાર પ્રણય ગીત છે. : :
ગ્રીષ્મ નો દઝાડતી બપોરનો બળબળતો તડકો વેરતી અને હરકોઈ ને ક્ષુબ્ધ કરતી મિજાજી પ્રકૃતિ એ , ચૈતર વૈશાખ નાં વાયરા સાથે અંગારા વરસાવનાર તડકા નું પ્રબળ ગુસ્સો કરતું સ્વરૂપધારણ કર્યું છે. આ ઉશ્કેરણી છતાં મુગ્ધાક્ષી નાયિકાની અભોર આંખોના “તોર” – ‘મિજાજ કૈંક એવા’ તો ‘અડીખમ’ છે કે આંખોમાંથી “અંગારા” ઝરતાં નથી. બલ્કે, લગીરે ગુસ્સો કર્યા વિના “અંગારા ઝીલતી” ‘કૌવતી આંખો’ ને બીડી નથી પણ સદંતર ખુલ્લી રાખી છે. આ મનુષ્ય પ્રકૃતિનું દાખવી શકાતું દેવત્વ નું તેજસ્વી સત્ત્વ છે ; ગુસ્સો ધારણ કરેલી ‘જોરાળ’ પ્રકૃતિ નાં ‘બળ , શક્તિ અને જોરતોર‘ સામે ‘રાધારાણી સમાન ઐશ્વર્યવાન’નાયિકા ના પોતાના ‘વટવૈભવ’ અને ‘સમર્થતા’ અનોખાં છે. પ્રણય ગીતની આ ‘ધૂનીધર’ પંક્તિ માં અભિવ્યક્ત થયેલી નાયિકાની મનપસંદ જુસ્સાદાર લાગણી છે , નિર્દોષ પ્રેમાળ સૂરનો ગુંજારવ છે. : : 🌊🌊
‘પ્રિયદર્શી ‘નાયિકા ની દર્શનીય આકૃતિ જોવા નું કુતુહલ થાય પણ, સાડી પહેરી છે કે ચણિયાચોળી, કે સલવાર કમીઝ , એ કવિએ સ્પષ્ટ કરવું જરુરી સમજ્યું નથી. અલબત્ત એ સજ્યા -ધજ્યા પોશાક નો “છેડલો” માથે રાખ્યો નથી અથવા રાખ્યો હતો તો એ છેડલો, દુપટ્ટો કે ઓઢણી માથેથી ખસી ગયેલ છે જેને કારણે કેશગુચ્છ / ઝૂડા પરબાંધેલી “મહેંકતા” ફૂલોની “વેણી”દ્રશ્યાન્વિત બની છે. “અંગારા ઝીલતા,” ષોડશે , ” ઉરના ઊછળતાં ઊના ઓરતા” લઈ ઉનાળાની બપોરના ‘દાહક તડકે’ ઊભી , પ્રિયતમ – પ્રતિમ ની પ્રતીક્ષામાં ‘વિમાસવું’ સંકોરતી આ મુગ્ધાક્ષી યુવતી પ્રણય ગીત ની નાયિકા છે. એની “ખુલ્લી આંખો” માં પ્રણયોર્મીના “નીર”ની ‘નમી’ છે જે વિરહાશ્રુ થી સજળુ દીસે છે. તડકે ઊભા રહીને જે વાયરાને એ પકડી રાખવાના આશયથી, એના પોશાકના “પાલવમાં” જાણે કે “પૂરી રહી” છે , એવાં પ્રત્યેક વાયરા સાથે એની પ્રીતની મહેંક સમાકર્ષી થવા પામશે એવી ઉત્કંઠ લાગણી સભર “નજર્યું “: આતુરતાભરી નજર , આશાન્વિત દ્રષ્ટિ – અભિલાષા સાથે હમણાં , પણ “અંગારા વેરતા” થયેલા ‘તડકાથી તપ્ત’ વાયરાની સાથે વહી આવનાર પ્રિયતમ – પ્રતિમ ની વાટ નિરખી રહેલી છે. : : આપણાં કાવ્ય શાસ્ત્ર માં આઠ નાયિકા હોવાં નું કહ્યું છે : સ્વાધીન પતિકા , ખંડિતા , અભિસારિકા , કલહાંતરિતા, વિપ્રલબ્ધા, પ્રોષિતભર્તૃકા, વાસકસજજા , અને વિરહોત્કંઠા : : : : : નંદકુમાર પાઠક ના ‘વાયરા’ કાવ્ય ગીત ની નાયિકા ‘વિરહોત્કંઠા’ : એટલે કે અહીં પ્રેમ ઘેનમાં વિરહ થી ઉત્કંઠ / ચિંતા માં પડેલી નાયિકા છે. : : શું આપણી આ ઉત્કંઠ નાયિકા ને ‘ ઉત્તર ના વાયરાએ ઢંઢોળ્યાં વન ‘ માં ‘જાગી વસંત ‘( સુન્દરમ્ ) માં થતી પ્રેમાનુભૂતિ ની ઢંઢોળ ( શોધ ) ચલાવવી છે !? : વાસંતી “સ્વપ્ન કુંજ”ના , “હૈયા પાલવમાં ઘૂમતા” , “રગેરગ માંહી રૂમઝૂમત” “વાયરા વાયા વસંતના” ( ઉમાશંકર જોશી ) થકી , ‘ વરણાગી વાયરા ના રેશમી રૂમાલ’ ( સુરેશ દલાલ ) ની ‘ રેશમણી’ સુંવાળપસમાપરમ પ્રેમ ના મિલનના ઘેનની પ્રણયાનુભૂતિ શું એને થવા પામી હતી , જે એને અત્યારે ‘વિરહાઅગ્નિ’ થી તપ્ત કરી રહી હોય શકે !? પ્રિયતમ- પ્રતિમ ની આવી ઉત્કંઠિત પ્રતિક્ષા , અંગારા વેરતા તડકે ઊભા રહીને કરતા રહીને , ત્યારે જ, તો હ્યાં મ્હાલવા ની ઉમેદ જાગે. આપણી નાયિકા ને ઋતુગત ફેરફારની કદાપિ જાણ પણ થઈ હશે કે શું !? કે પહેલા ‘હૈયા ને ગમતા વાસંતી વાયરા’ ( ઉમાશંકર જોશી ) હતા જે હવે અત્યારે ગ્રીષ્મ ના “ચૈતર વૈશાખ નાં ઊના વાયરા” છે !? હૈયા ને પ્રક્ષુબ્ધ કરતી ગ્રીષ્મની અતિ ઉષ્ણ ગરમી માં ‘દગ્ધવું’ ફરી વળે ! ત્યાં, કોણ સમજાવે આપણી આ વહાલી અભોર પ્રીતમ ના આવા સ્વપ્નિલ પ્રેમના ઘેનમાં નયનાતુર , ચકચૂર થઈ ડૂબી રહેવા તત્પર મુગ્ધાક્ષી નાયિકા ને !? : : : :
નાયિકા અગ્રેસર સમજણી સ્ત્રી હોય. પોતાની આગવી રીતે અનોખી દ્રષ્ટિ થી પ્રેમનો ધાર્યો મર્મ આપણી નાયિકા પણ સમજે છે. પરંતુ પ્રિયતમના ‘પ્રેમના ઘેનમાં નયનાતુર’ હોવા સાથે અભોર , મુગ્ધાક્ષી અને નિર્દોષતાથી ભરી ભરી પ્રેમાળ ષોડશી યુવતી છે. ત્યારે કાવ્ય ગીતની સમજુ સલાહકાર સહાયક સખી સૈયર : ‘ કાવ્યકર્ત્રી ‘ : ( સ્ત્રી કવિ ) સહનાયિકા મદદે દોડી આવે છે અને વાયરા નું પ્રણય ગીત રચી ગાઈ સંભળાવે છે. ઉપરાંત ભાવક શ્રોતાઓને ચૈતર વૈશાખ નાં વાયરા સાથે ઉમટેલ પ્રણયોર્મી સંગાથે ‘પ્રેમાશય’ પાઠવી આપે છે. કહ્યું છે, ” સખી થંભી જા વાટે લગાર, સખીરી…” : : : :… .. . … … .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. .“ગરમ હવાની લહેરખીયે,નીજ કોમળ તન કરમાશે અગન પીછોડી ઓઢી ધરતી, તુજ ચરણે ચંપાશે સખી થંભી જા વાટે લગાર, સખીરી”
“તારો છેડલો તું માથે તું માથે રાખને જરા આતો ચૈતર વૈશાખનાં વાયરા.” A Beautiful Woman with Wind – Stretched Hair and Her ScarfWaving In the Strong Heat Wave.
વાયરા એટલે દરિયા પરથી જમીન પરે ધસી આવતાં સખત દરિયાઈ પવન : ચૈતર વૈશાખ નાં આ વાયરા ભારે દબાણવાળી દરિયાઈ જગાએથી મેદાનો પરની ઓછા દબાણવાળી દિશા ની જગાઓ પર દોડી આવતી હવા તરીકે ક્ષૈતિજ ગતિમાનત્વ પકડે ત્યારે તે વેગીલો પવન કહેવાય છે . જેની સમુદ્રી લહેર જમીની લહેર breeze – land breeze બને એનાં વધુ વેગવાન તોફાની સખત પવન તરીકે વાતા ઊના ગરમ, એપ્રિલ – મેં મહિનાના / ચૈતર વૈશાખ નાં , દાહક વાયરાના સ્વરૂપની પરવા કરવી પડે. કંઈ નહિ તો છેડલો તો માથે સ્થિર ખોસ્યો રાખવો પડે.નહિતર વેણી ના પુષ્પો કરમાતા લગીરેય વાર ના લાગે. સખી ની ખુલ્લી આંખો સુકાઈને નીરસ અને કોરી – શુષ્ક દેખાયએથી તો એ ‘ઉષ્મા વિહોણી‘ લાગણી શૂન્ય સ્ત્રી સ્વરૂપે જોવા જેવું થાય ! . . સખત પવન ના ગરમ સપાટામાં થી સખીને ઉગારવા માટે કહેવું જ રહ્યું કે તારી આંખો અધૂકડી રાખ જેથી પાંપણ ઘણું કરીને નેત્રો ને સજળ રાખે. માથે રાખ્યો છેડલો વેણી ના ફૂલોની મ્હેંક જાળવી લેશે. સમજું સૈયર ના પ્રેમાળ સૂચનો તાકીદે સમજાય એવાં પ્રિયદર્શીસંકેત કાવ્ય -નિર્દેશ સમા છે ; કહ્યું છે. : :
Woman with closed eyes half-turned with red hair fluttering in the wind on colored geometric background “: “તારી આંખ્યું અધૂકડી રાખને જરાઆ તો ચૈતર વૈશાખનાં વાયરા” ઊછળતાં ઓરતાં છે ઊના રે ઉરના તારા હૈયા પર હાથ અલી રાખને જરા આ તો ચૈતર વૈશાખના વાયરા …. ” :
“ઊના એ વાયરા ને પાલવડે પૂર ના ઊછળતાં ઓરતાં છે ઊના રે ઉરના તારા હૈયા પર હાથ અલી રાખને જરા આ તો ચૈતર વૈશાખના વાયરા ….“: : : : ચૈતર વૈશાખ નાં ગરમ વાયરા શરીર પર ‘ જારણદાહ ‘ પહોંચાડે જેને કારણે પ્રિય સખી નું હૈયું વખતે એનાં થાકથી ઉતાવળે શ્વાસ લેવામાં હાંફતું રહી ને ક્ષુબ્ધ થઈ શકે, જેથી લાગણીસભર શબ્દો માં સૈયરેઅહીં કહ્યું છે કે , ” તારા હૈયા પર હાથ અલી રાખ ને જરા.. ” : હુંફ થી ભર્યું ભર્યું સખીનું હૈયું કેટલાંય અરમાનો ને પુર્ણકરવા માટે “ઊછળતું “: ‘થનગનતું’ રહ્યું છે. ક્યાંક ” ઊના ઉરના ઊછળતાં ઓરતાં” ‘રહી જાય રે .. ! ‘વળી સાંભળજે, ‘સરકી ન જાય એ સારું વાયરાને પકડી રાખવાની છે કે !? છોડ ને હવે છેલપણું ! “ઊના એ વાયરા ને પાલવડે પૂર ના ” : ‘એમ વાયરાને વળગીએ શું કામ !?’ : :
“ઊના એ વાયરા ને પાલવડે પૂર ના ઊછળતાં ઓરતાં છે ઊના રે ઉરના તારા હૈયા પર હાથ અલી રાખને જરા આ તો ચૈતર વૈશાખના વાયરા …. ” : નંદકુમાર પાઠક.“તારો છેડલો તું માથે તું માથે રાખને જરા આતો ચૈતર વૈશાખનાં વાયરા તારી વેણીની મ્હેક જાશે ઉડી આતો ચૈતર વૈશાખનાં વાયરા”: નંદકુમાર પાઠક.‘હૈયા નું હીર નૂર છલકે રે ખડખડ સ્મિત સાથે‘ ( વિ જયરાજ )
“તારા હૈયા ના હીર જાશે ઊડી હો આ તો ચૈતર વૈશાખના વાયરા …. “
આ કંઈ ‘વસંત ના ગમતીલાં વાયરા નથી’ ; “આ તો ચૈતર વૈશાખ નાં વાયરા…” ! તારા હૈયા ના નૂર ઊડી જાય , ઉરનાં દૈવતસમા સત્ત્વએમ કંઈ ગ્રીષ્મભવ માનીને મનફાવે તેમ ઊડી ના જવા દેવાય. : જાણજો : ‘હૈયા નું હીર નૂર છલકે રે ખડખડ સ્મિત સાથે ‘ ( વિ જયરાજ ) : : “તારો છેડલો તે માથે રાખ ને જરા , આ તો ચૈતર વૈશાખ નાં વાયરા “ : :
એક પાનખરના ઝાડને આવે આવે છે રોજ સપનાં વસંતના ક્યારે મારી ડાળીએ ખીલે ખિલખિલ ફૂલો સુગંધનાં
આજે ભલે ડાળીઓ સુક્કી પણ કાલ એમાં વહેશે ધબકાર લીલોછમ; આજ ભલે જાઉં હું ઝૂકી વિધાતાની સામે : તોયે મને એનો નહીં ગમ. એક એવી આવશે મોસમ : કે ગીત મને મળશે કોયલના કંઠના.
માણસ પોતાનાં પોપચાં પંપાળે એમ વ્હેતી હવા મને પંપાળી રહે કોની આ માયા છે એ તો હું જાણું નહીં પણ કોઇ મને કાનમાં વાતો સુંવાળી કહે બિલોરી કાચ જેવા હૈયામાં એક દિવસ મઘમઘ થઇ મ્હેકશે સપનાં અનંતના.
– સુરેશ દલાલ : : : : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ pending visit this post again later on to enjoy the appreciation of the song HAPPY VASANT : : : : એપ્રિલ ૨૩ , ૨૦૨૨ : : ચૈત્ર વદ સાતમ : : પૂણે ઈન્ડિયા : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :
શિશિર ને જે જાણે નહીં , એ કદી વસંત ને માણે નહીં : : મહેશ દવે : : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ : : : : HAPPY VASANT : : : : એપ્રિલ ૨૨ , ૨૦૨૨ : : ચૈત્ર વદ છઠ : : પૂણે ઈન્ડિયા : : : : : : : : : : : :
એ કદી વસંતને માણે નહીં : મહેશ દવે
શિશિરને જે જાણે નહીં એ કદી વસંતને માણે નહીં.
મોસમની તો આવનજાવન થયા કરે કઈ મીઠી કઈ ખાટી ?
મારે મન તો બધીય સરખી મનની ભીની માટી.
મનની મંજરી અહીં મ્હોરે કોયલ ગાય પરાણે નહીં. શિશિરને જે જાણે નહીં એ કદી વસંતને માણે નહીં.
કોઈમાં છાલક છાંટા ઝરમર કોઈ શાલ દુશાલા આપે, તાપ અને સંતાપ ગ્રીષ્મનો પળે પળે અકળાવે વસંતની તો વાત અનોખી કળીઓ ઘૂંઘટ તાણે નહીં.
શિશિરને જે જાણે નહીં એ કદી વસંતને માણે નહીં.
” શિશિર ને જે જાણે નહીં , એ કદી વસંત ને માણે નહીં ” : :: શિશિર અને વસંત સંબંધિત ઋતુક્રાંતિ ( બદલાવ ) ના રંગમંચ પાછળનાં ચિત્રિત પડદાં ના બેકડ્રોપ પરથી ગીતનો ઉઘાડ કરી આપતી આ પંક્તિ : જીવનના રંગમંચ સમા સંદેશપાઠ દર્શાવે છે , કે શિયાળાની પાનખર / શિશિર ના ( Fall ) અપૂર્ણતાભર્યાં સમયગાળા ના મુશ્કેલી અને પ્રશાંતિ ના સ્વાનુભવ વગર , વસંત ના સુખાનંદ અને પ્રફુલ્લતા નું સાચું મૂલ્ય કદી સમજાતું નથી. પાનખરની શીતતા વગર ઉષ્માસભર વસંત ના વિકાસ અને હરિયાળી અધૂરાં રહે, તેવીજ રીતે સંઘર્ષ વગર સુખની સાચી સમજણ નહિ મળે. ::::
The Leaves falling Fall / Autumn of Winter ❄️ is A Necessity of Hardship to Truly Appreciate Happiness. : There is A ‘Capacity Creating Process’ for Joy deepened by our struggles . : સમાવવાની અને મવડાવવાની ક્ષમતા અને ગૂંજાશ : અંદરૂની પાત્રતા બની હશે તો માનસપટ પર હર્ષાતિરેક ગોઠવાશે. ઠંડક અને હૂંફ નો વિરોધાભાસ જાણ્યો હોય તો વિફળ પ્રયાસોની અથવા અપ્રાપ્યતા ના દુઃખદાયી અસરની સામે સફળતા અથવા સુખાકારીના સમય ની ખુશી વધું મીઠડી જણાશે. : દેખાડો કે ભપકો ન કરનારી શિશિર નું અલ્પસત્ત્વ , ઋતુ ચક્ર માં / જીવન ચક્ર માં ગોઠવાયાં , ખિન્નતા ઉદાસી પ્રતિકૂળતા નાં પ્રતીકરૂપ છે. જ્યારે વસંત પુનર્જન્મ ( rebirth ), આશા ( hope ) અને નવી શરૂઆત ( New beginnings ) નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. : શિશિર / પાનખર મુશ્કેલ સમયમાં ઊતારનારો ઢોળાવ છે. શિશિરી મૃત્યું વગર વાસંતી જીવનની અર્થમયતા ( meaningfulness ) કદી નહિ સમજાય. : શિશિર / પાનખર ની સ્થિરગતિરીતી સાથે સહનશીલતા ધીરજ અને સંયમ રાખવાં રહ્યાં , જે ભાવનાત્મક અને આધ્યાત્મિક વિકાસ માટેની પૂર્વ શરત છે. : : Percy Bysshe Shelley’s famous line, ” If winter comes, can spring be far behind ? “: “જો શિયાળો આવે, તો શું વસંત બહું જ પાછળ રહી ગઈ હોય કે?” પંક્તિની જેમ, મહેશ દવે ની આ ભાવાભિવ્યક્તિ ભારપૂર્વક કહે છે કે : પ્રકાશ અને અંધારું : એક અક્ષત સમગ્રતા ના અવિભાજ્ય અને અવિયોજ્ય સ્વરૂપ છે. : light and dark are inseparable parts of a whole. : : : :
” મોસમની તો આવનજાવન થયા કરે, કઈ મીઠી કઈ ખાટી ?
મારે મન તો બધીય સરખી મનની ભીની માટી.
મનની મંજરી અહીં મ્હોરે , કોયલ ગાય પરાણે નહીં . ” : પ્રથમ અંતરા ની પંક્તિઓ : : : :
એકબાજુએ નમેલી રહીને પૃથ્વી ( tilted earth ) પોતાની ધરી પર ૬૬.૫ * અંશે ફરતી રહીને સૂર્ય ની આસપાસ પણ કક્ષીય પરિભ્રમણ ( revolving around ) કરતી હોવાથી : “મોસમની આવનજાવન ( comings and goings of the seasons ) થયા કરે ” : તેને : જીવનનાં ચરિતાર્થરૂપ ચડતી – પડતી ને : ભરતીઓટ ની અનિવાર્યતા સાથે સરખાવી શકાય. : “મોસમની : મીઠી” ( આનંદ/ ઉલ્લાસ ભરતી અને સુખ- સમૃદ્ધિ લાવનારી આબાદ કરતી ) કે “ખાટી”( પીડાદાયક અને ત્રાસદાયક ) “આવનજાવન” ને , પ્રકારભેદ અને ગતિઆગતિ ( જાઆવ ) નાં ક્રમ , રુકાવટ, વેગ ને અનુસરતાં , આલેખિત ફેરફાર / બદલાવ ( changes ) : સાથે મુકીને તેનાં અર્થ નિર્દેશ સમજવાં પડે. : : માળીએ સીંચ્યા ખીલ્યાં બગીચાની પુરઃબહાર લાવતી પોષણક્ષમ માટીથી વિપરીત , માટીની બીજી સંભાવનાની સ્થિતિ પણ હોય જે , ફરીથી કે હજી સુધી ક્યારેય અંકુરિત થઈ નથી – : જ્યાં ‘ખાબોચિયું’બને છે જેની જમીન કદાચ જીવનના અનુભવોના “વરસાદ” થી ભરાતી હોય છે : કઠણ માટીનું પાણી ન પેસે એવું કળણ / પડ : બાષ્પીભવન થઈ લુપ્ત થનાર પાણીથી ભરી ‘ભીની માટી’ : ભારે ઘનત્વ ધરાવતી પડી રહેલી જમીન નું પ્રતીક બની રહે છે ; — જ્યાં સુધી ત્યાં નવપલ્લવિત વૃક્ષ છોડ ઊગી નીકળે નહીં. અહીં કવિ એ “મન ની ભીની માટી” કે એવી કોઈ પ્રકારની માટી હોય તે :”બધીય સરખી” : છે એમ કહ્યું છે અને : “મન”ની સરખામણી “ભીની માટી” સાથે કરી છે. : જે ઉદાસીનતા ( indifference ) ની ભાવના છે અને તે હતાશા ની એવી સ્થિતિરીતી સૂચવે છે જ્યાં , બાહ્ય સુંદરતા ( external beauty ) અથવા કડવાશ ( bitterness ) હવે કોઈ પણ પ્રતિક્રિયા જન્માવી શકે એમ નથી. : જ્યાં , પ્રવૃત્તિ પરંપરાની અટકળ ના અણસાર નથી. અહીં ” કઈ મીઠી કઈ ખાટી?” ની પ્રશ્ર્નોર્મિ ઋતુગત બાહ્ય બદલાવ ના મહત્વને નકારી કાઢતી ઉદાસીનતા કહીએ તો એ સૂચવે છે કે : “મીઠી” વસંત “ખાટી” શિશિર વચ્ચે નો તફાવત : અર્થહીન બની ગયો હતો . માટી માં હરિયાળી ઊગે ; પણ ભીની માટીનું કાદવિયું ખાબોચિયું ( mud trapping ) પણ હોય — જેને લીધે , વસમી વાટે કપરાં સંજોગોમાં સમજવું જોઈએ કે, કળણમાં ખૂંપ્યા , અનોખી અને આશ્ર્ચર્યકારક , પ્રપંચી ફસામણી કરીને : વ્યગ્રતા થી વ્યાકુળ નરેટર : ને , ખિન્ન ગમગીન ઉદાસીન મનોસ્થિતિ માં ધકેલી દેવાયો હતો ; જ્યાં સંભવતઃ મોસમના મિજાજ થી હજી એ : બેઅસર બેપરવા બેફિકર : રહેશે અને ઊંડે ધરબાયેલા પોતાના શોકાતુર મનની જડ બનાવનારી ભાવશૂન્યતા , નીરસતા અને નિષ્ક્રિયતા સાથે આબદ્ધ રહેશે. અથવા બીજી સંભાવના પ્રમાણે, અનેકાનેક પરિવર્તનથી સમૃદ્ધ અને મનને : શાંત સૌમ્ય અને પ્રસન્ન : કરનારી , વાસંતી મોસમના ટીપ્પણ થી આવી શકતાં બદલાવની અસર હેઠળ નરેટર ધરતી ને સુશોભિત કરનાર : દરદાગીનારૂપ વસંત : ને માણી શકે છે , કારણકે એણે શિશિર પાનખર ને ખૂબજ નજીકથી જાણ્યાં હતાં. : : : :
“મનની મંજરી અહીં મ્હોરે કોયલ ગાય પરાણે નહીં. શિશિરને જે જાણે નહીં એ કદી વસંતને માણે નહીં.”
જેમ ફૂલની કળીઓની અંદરની સંરચના જાણવાં ના કુતૂહલ થી પાંગરતી એકાદી કળીને પૂર્ણ પણે આકર્ષક ફૂલ બની મ્હોરી ન શકે ત્યાં સુધીનું નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના ખોલી નહિ શકાય ; કારણકે તેમ કરવા જતાં ફૂલકળીની પાંખડીઓ તૂટી જઈ શકે છે , એમ “મનની મંજરી” મન થાય તો અને ત્યારે મ્હોરે. : ‘ઊઠ્યાં / ઊતર્યા / ઓસર્યા મન’ ( રૂ. પ્ર. ) ને આસક્તિ નહિ હોવાથી અને રૂચિ નહિ રહેવાથી અને તેને બદલે અભાવ અણગમો કે બેદિલી આવવાથી કે રાખવાથી : ‘મન માનતું નથી’ : ‘મન કહ્યું કરતું નથી’ ( રૂ. પ્ર. ) : આમ ‘મન સંતુષ્ટ થયું’ ( રૂ. પ્ર .) હોય તો જ “મનની મંજરી મ્હોરે “: નવા વિચારો અને આધ્યાત્મિક આંતરદ્રષ્ટિ પૂર્ણ સ્વરૂપે પ્રગટે અને પ્રભાવિત કરે. જાણે કે આશ્ર્ચર્યમુગ્ધ થવાં લાગીએ . ધૈર્યથી ધ્યાન આપીને કાળજીપૂર્વક સાંભળીએ તેને કહેવાય કે ‘મન ચોંટ્યું છે’ ( રૂ.પ્ર. ) : ગમ્યું છે માટે દિલ લગાવીને ખુશીથી કહ્યું / સાંભળ્યું કરીશું. : : પ્રામાણિકતા ના સ્વભાવવશ વસંતઘોષ નર કોયલ ગાય છે કારણ કે તે creation calling : નવસર્જન માટે ધ્યાન ખેંચતું કહેણ માદા કોયલ ને પહોંચાડવાનો / વાસંતી વ્હાલ કરવાં નો , કોયલ માટે પ્રકૃતિએ મુકરર કરેલો સમયગાળો છે , જે કોયલ પંખીઓ જેવાં ગાતાં પંખીનો વંશાનુગત સહજ સ્વભાવ બની ગયો છે. ગાતાં પક્ષીના ગાયન સાથે કોયલ નો કુહુક કંઠ વસંતના આગમનને ચિહ્નિત કરતાં રહેશે . ગાતાં પંખીના ( singing bird’s songs ) ગાયન મુકરર સમય સિવાય બીજાં કોઈ સમયે , પરાણે પણ ગવાય નહીં. આત્મીક મધુરતા અને રોમાંચ પંખીના ગીતને ઓળખની અર્થપૂર્ણતા બક્ષે છે. : : : :
જેમ કે જ્યારે મન સરોવર શાંત હોય ત્યારે જ કમળ ખીલે છે એટલે કે અંતરની સુંદરતા એ શાંત પ્રકૃતિની ઉપ-નિર્મિતિ કે ઉપકૃતિ છે ; હયાતિ હોવાની ( existential ) અને નહિ કે કર્તૃત્વની ( not doing ) . : ફૂલકળી પ્રાકૃતિક નિયમ મુજબ સુંદર સંપૂર્ણ ફૂલ તરીકે ખીલશે અને નહિ કે “પરાણે” ; હાથ ધરેલી માનવ પ્રયાસની : forced blooming ની : કાર્યવાહી અંતર્ગત. : : ઓશો કહે છે કે forced blooming જેવી જોરાવરી થી કર્તૃત્વાભિમાન અવરોધ ઊભો કરે છે. : ego creates an impediment. કર્તાપણા નો ગર્વ , : હું કરી રહ્યો છું ; મેં કર્યું છે. : એવો ફુલણજી નો ચઢાવ્યો પોરસ કોઈ કાર્ય સિદ્ધ કરી શકે નહીં. પ્રાકૃતિક પરિપૂર્ણતા : true fulfilment hppens when ‘one blooms without purpose’ much like a flower in the wild. : : જે ત્યારે થાય છે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ” જંગલમાં એની મેળે ખીલી ઊઠ્યાં ફૂલ “ના જેવી પરિપૂર્ણતા ઈચ્છતી હોય. માટે જાણશો રે , હે વાંચક, કર્તૃત્વાભિમાન થી માનવમન મુક્ત થજો. : : : :
“કોઈમાં છાલક છાંટા ઝરમર કોઈ શાલ દુશાલા આપે, તાપ અને સંતાપ ગ્રીષ્મનો પળે પળે અકળાવે વસંતની તો વાત અનોખી કળીઓ ઘૂંઘટ તાણે નહીં.” : : દ્વિતીય અંતરા ની પંક્તિઓ : : : :
“ગ્રીષ્મ નો સંતાપ પળે પળે અકળાવે”: ગ્રીષ્મ નો સંતાપ એટલે તાપ : બળતરા , પરિતાપ : ચિંતા ; કોચવણી : કચવાટ અને પજવણી : સતાવણી : : આફત અગવડ હેરાનગતિ : : જેમાં ઉઠાવવા પડેલાં ભારે જહેમત અને કઠીન પરિશ્રમ , બાહરી દાબ દબાણ અને સંતપ્ત ઉકળાટથી , બેચેની / થકાવટ લાવતી , વ્યથા / પીડા નાં ત્રાસ દેતી : આ બધાંમાં થી નિપજ્યાં કંટાળામાંથી અને તાણમાંથી છુટકારો મેળવવામાં મળેલી નિષ્ફળતા અને ત્યારે સહન કરવી પડેલી અકળામણ , તે ગ્રીષ્મ ઋતુની કાળઝાળ ગરમી ના સમયનો ઉનાળો. . : ફાગણ થી જેઠ મહિના સુધી નો ઉષ્ણકાલ. : : : :
“કોઈમાં છાલક છાંટા ઝરમર” : splashes , drizzles , and sprinkling Of Rain : વર્ષા ઋતુ નો અષાઢ , શ્રાવણ મહિના નો અને શરદ ઋતુ નો ભાદ્રપદ , આસો મહિના નો : ચોમાસાના કુલ ચાર મહિના નો સમયગાળો તે વરસાદનાં દિવસો . એમ કહેવાય છે કે ભારત માં મુખ્યત્વે “છાલક છાંટા” ઉડાડતાં વરસાદ ની ઝરમર વરસે અને અનિશ્ચિતતા , અનિયમિતતા વચ્ચે વરસાદની જાવઆવ હોય છે અને બહું ઓછાં સ્થળોએ કે વિસ્તારમાં ક્યાંક ક્યાંક જ ભારે થી ઘણાં ભારે ધોધમાર પાણી વરસે. આવી અતિવૃષ્ટિથી ખેતરના ઊભાં પાક માટે સઙો અને ઊભરાતી નદીઓના પુરથી વિનાશ ( blight ) થાય . આમ ક્યાંક અતિવૃષ્ટિની કે સમગ્ર દેશમાં ઘણી જગ્યાએ દુષ્કાળ ની કે નિષ્ફળ ચોમાસાની પરિસ્થિતિ સર્જાતી હોય છે. ભિન્ન ભિન્નવિક્ષેપો ( disruptions ) : લાવતો હોવાં છતાં ગરમીથી રાહત ( relief ) મેળવવા માટે અને બહુધા ખેતી માટે પાણી ની મોટી આવશ્યકતા નો કુદરતી આધાર હોય ,વરસાદની બહું જ ઉત્સાહપૂર્વક રાહ જોવાતી હોય છે. ઉપરાંત સ્વચ્છ નિર્મળ બનાવતી ( cleansing ) વર્ષાની હેલી ઘણીવાર કુદરતી રીતે સફાઈ કરતી હોય ગ્રીષ્મ ઋતુમાંથી વર્ષા ઋતુમાં લઈ જનાર ચોમાસાં નો સંક્રમણ સમયગાળો ઈચ્છનીય રહે છે અને રહેશે. : :
“કોઈ શાલ દુશાલા આપે” : Warm Shawl and Double shawl : હેમંત ઋતુ નો કારતક , માગશર અને શિશિર ઋતુ નો પોષ , મહા મહિના નાં : શિયાળાનો કુલ ચાર મહિના નો સમયગાળો તે ક્રમશઃ વધતી જતી ઠંડી ના / પાનખર ના દિવસો જેને માટે એમ કહેવાય કે નિષ્ક્રિયતા નું ( dormancy ) અથવા શુષ્કતા નું / નબળાઈ નું ( vulnerability ) ‘પથરાયણું’ : જેનું પ્રતિનિધિત્વ , ‘સ્વરક્ષણ’ ( self protection ) દ્વારા બે ખભા અને શરીરની આસપાસ સારી પેઠે વીંટી ઓઢાડીને , થથરાટી બોલાવતી ઠંડી થી દૂર રાખી શકતી ઊન ની ગરમ શાલ કરે : ( પ્રિન્ટેડ સુતરાઉ કપડાં ની બેવડી રાજસ્થાની ‘દોહર’ થી ભિન્ન ) એવી જ રીતે, ઊનની ‘દુશાલ’ / ‘દુશાલા’ / “દુશાલો” : કિંમતી અને બેવડી કે મોટી ગરમ કાશ્મીરી શાલ જે વધારાનું / મનમાંનું કે આત્મીક રીતે કેન્દ્રિત કરતું ( inward focus : by introspection ) નું : ‘આત્મ નિરીક્ષણ’ નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. : : : :
” વસંતની તો વાત અનોખી કળીઓ ઘૂંઘટ તાણે નહીં.” : વસંત ઋતુનો ફાગણ , ચૈત્ર મહિનાનો ઉનાળાની શરૂઆતના કુલ બે મહિના નો , પાનખર પછી વૃક્ષોને નવપલ્લવિત કરનારી , તે મોહની લગાડતાં વસંતોત્સવ નો ‘વાસંતી’ સમયગાળો , જે સર્વાંગી પરિવર્તન અને પરિપૂર્ણતા નું પ્રતિનિધિત્વ કરે . ‘ચોમાસે’ ટકીને એક જગ્યાએ સાચવીને રહેવાની અને નિભાવ નિર્વાહ કરવાની તથા ‘શિયાળે’ સ્વરક્ષણ કરવાની જરુરીયાત રહે. જ્યારે ‘ઉનાળો’ બેસાડતી : અનન્ય ( unique )”વસંત”: ની તો વાત જ : અનોખી અજોડ અદ્વિતીય : પૂર્ણ વ્યવસ્થાની અને સંપુર્ણ અવસ્થાની : વિપુલ સુનિશ્ચિત સુનિયોજિત , સ્થિતિગતિરીતી તે ( exclusive ) : એકનિષ્ઠ વસંત : જ્યાં કળીઓની સમર્થતા , આપમેળે સંપૂર્ણપણે ખીલીને સંભાવનાર્હ ( પૂજ્ય ) સુંદર દર્શનીય પુષ્પોમાં પ્રગટ થાય છે. : “પુષ્પકળી ઓ ઘૂંઘટ તાણે નહીં”: પુરી સમર્થતા સાથે ખૂણે ખૂણે ખીલીને સુંદર પુષ્પોની કતાર માં દેખા દે. કહો તો , ત્યારે વસંતને માણી હતી . : એક હિન્દી ચલચિત્ર માં ગાયું છે , : : ” कलियों ने घूँघट खोले, हर फूल पे भँवरा डोले , लो आया प्यार का मौसम, गुल-ओ-गुलज़ार का मौसम .. . : कलियों ने घूँघट खोले.” : जी.एल.रावल : दिल ने फिर याद किया (1966) : : : :
બાહ્ય પરિબળો ઉપર અંતસ્થિત ઉઘાડ વિજયી થઈને વિકાસોન્મુખ રહે. વિકાસ થવાં ચાહતું આતુર મન હોય તો પુષ્પ ની જેમ પ્રાકૃતિક રીતે ખીલવાનો , પાંગરતી કળી ના ઉઘડવાનો અને પ્રફુલ્લિત ફેલાવ વિસ્તાર ( expansion / development ) કરવાનો ઉપક્રમ સિદ્ધ થાય. આ ગીત માં ઉનાળો , ચોમાસું અને શિયાળો ચિન્હિત કરતાં ઋતુચક્ર થી શરીર પર થતાં બદલાવની ભૌતિક અસરો : યાતના, છાંટા, ઠંડી : દ્વારા દર્શાવ્યાં છે. જ્યારે વસંતનું વર્ણન : ફૂલના અંતસ્થિત ઉઘાડ : દ્વારા દર્શાવ્યાં છે. જે સૂચવે છે કે જીવનની વિવિધ મુશ્કેલીઓ ફક્ત વિકાસનોન્મુખ રહીને ખીલવાની “અનન્ય” ક્ષણ તરફ દોરી જતા તબક્કાઓ છે, જ્યાં વ્યક્તિનું સાચું સ્વરૂપ સંપૂર્ણપણે પ્રગટ થાય છે અને “અર્થપૂર્ણતા” પ્રાપ્ત થાય છે. : નૃત્ય માં ( મોઢું ઢાંકતા ) ‘પૂર્ણ ઘૂંઘટ’ અને ( જરાક ઢાંક્યા મોઢા સાથે નો ) ‘અર્ધ ઘૂંઘટ’ એમ બે પ્રકારના ઘૂંઘટ ને માથાની આસપાસ ચક્રાકારે તાણી ને , જમણા હાથે માથાની સોડ દબાવી , ડાબા હાથે બાજુની સોડને ચીબ દઈ આંગળીઓ થી પકડી સુંદર અભિનય સહિત નૃત્ય કરવાનો ( ગતિ ભરવાના સોળ માંહેનો ) એક પ્રકાર છે. : મહેશ દવે ના આ ઋતુગીત માં કહ્યું છે , “વસંતની તો વાત અનોખી કળીઓ ઘૂંઘટ તાણે નહીં .” : : : :
ઉપસંહાર : : શિશિર ની તીવ્ર ઠંડી અને પાનખર થોડા વખત માટે હોય એ ખરું પણ હકીકતમાં એણે , ઠંડી પડી હોવાથી અને વૃક્ષો ની ડાળીઓ વચ્ચે ખાલી જગ્યાઓ ઊભી થવાથી વસંત ની હૂંફ અને નવપલ્લવિત હરિયાળી નું મૂલ્યાંતર વધું ઊંચા ભાવનું / કિંમતી કરી આપ્યું ; આમ શિશિર ને લીધે વસંતની મૂલ્યવત્તામાં અને મહત્તાનો વધારો થયાંથી : વસંત મૂલ્યવંત બની. : spring is most felt after a harsh, cold winter, similarly, success or happiness is most sweet when contrasted against a period of failure or sorrow. : : કોઈના કહ્યાં વિના કે બાહરી પ્રેરણાથી દોર્યા -દોરવાયા વિના સ્વેચ્છાએ , સ્વયંભાવ થી કરેલી અથવા આપમેળે , આપોઆપ થયેલી કાર્ય પ્રવૃત્તિ ની મહત્તા self involving સ્વયંસ્ફૂર્ત ( spontaneity ) અને સ્વયંભૂ પ્રગટ થવાનાં ( self existent nature of development ) પ્રાકૃતિક ક્રમ ની વિભાવના પર કેન્દ્રિત હોય છે. The most beautiful aspects of life—creativity, wisdom, and joy—cannot be forced by will; they must arise from an inner readiness. : : સુકરતા / પ્રવીણતા અને સાબદાઈ/ તૈયારી થી સજ્જ શીઘ્રતા ના અમલથી કલ્પનાશીલ સર્જકતા , વિદ્વતા , વિવેક વિચાર જ્ઞાન-દક્ષતા , ચતુરાઈ અને શાણપણ તથા ખુશી / આનંદ જેવાં ખૂબજ મહત્વનાં સૌથી સુંદર પાસાંઓ નું નિર્માણ થાય અને નહિ કે અનિવાર્યપણે / પરાણે , અને ફરજ પાડતાં બાહરી ઇચ્છુકો દ્વારા કરાયેલા દાબ દબાણ ની કાર્યવાહી દ્વારા. : કહ્યું છે, “મનની મંજરી અહીં મ્હોરે કોયલ ગાય પરાણે નહીં.” : : મનની મંજરી =કાર્યક્ષમ સમર્થતા સંભાવના , સર્જનશીલ — વિચાર આશય મનોરથ , અને : આધ્યાત્મિક જાગૃતિ ઊઠાણ ઉત્થાન : દર્શાવનાર પ્રતીકરૂપ છે. : : “The mind’s blossoms do not have forced blooming ; The cuckoo or Koel does not have forced singing.”: વસંતઘોષી(ણી) કોયલ koel / Cuckoo , the darling of Spring જે મુક્તપણે, સર્જન ના સૂર બોલ સાદ નો સંઘોષ કરતી ( creation calling ) ભ્રમણસંગી / સહચર ના પ્રતિનિધિરૂપ પ્રતીક છે. : : પરાણે ખીલવવું/ ખીલવું ( forced blooming ) અને પરાણે ગવડાવવું / ગાવું ( forced singing ) એ અકુદરતી / કુત્રિમ ( artificial ) , તાણ / તણાવ ( stress ) ભર્યાં અને વગર વિચાર્યા હાનિકારક ( damaging ) નિવાર્ય પ્રયાસો છે. : : : : : : “એ કદી વસંત ને માણે નહીં” : સતત બદલાતી બાહરી દુનિયા અને એકનિષ્ઠ / અવિચલ નરેટર/ સ્પીકર ના અંતરમનની સ્થિતિ વચ્ચેનો ઊંડો વિરોધાભાસ પ્રતિબિંબિત કરતું મહેશ દવે નું આ ‘ઋતુ ગીત’ દષ્ટાંતાત્મક (didactive) બોધદાયી સુંદર કાવ્યગીત છે. ::::
શિશિર અને વસંત : : શિશિર તણે પગલે વૈરાગી : : પ્રજારામ રાવળ : : અર્થ નિર્દેશ આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ pending visit this post again later on to enjoy the appreciation of the song : : એપ્રિલ ૨૧ , ૨૦૨૨ : : ચૈત્ર વદ પાંચમ : : પૂણે ઈન્ડિયા : : : : : : : :
