
હવા કા જ઼ોર વર્ષા કી ઝડ઼ી, ઝાડ઼ોં કા ગિર પડ઼ના
કહીં ગરજન કા જાકર દૂર સિર કે પાસ ફિર પડ઼ના
ઉમડ઼તી નદી કા ખેતી કી છાતી તક લહર ઉઠના
ધ્વજા કી તરહ બિજલી કા દિશાઓં મેં ફહર ઉઠના
યે વર્ષા કે અનોખે દૃશ્ય જિસકો પ્રાણ સે પ્યારે
જો ચાતક કી તરહ તકતા હૈ બાદલ ઘને કજરારે
જો ભૂખા રહકર, ધરતી ચીરકર જગ કો ખિલાતા હૈ
જો પાની વક્ત પર આએ નહીં તો તિલમિલાતા હૈ
અગર આષાઢ઼ કે પહલે દિવસ કે પ્રથમ ઇસ ક્ષણ મેં
વહી હલધર અધિક આતા હૈ, કાલિદાસ સે મન મેં
તૂ મુઝકો ક્ષમા કર દેના। — કવિ શ્રી ભવાની પ્રસાદ મિશ્ર : : : : અષાઢ , કિસાનો ,ખેડૂત નો માસ , જે પહેલેથી જ ખેતીના મંડાણ માટેની પ્રવૃત્ત થવાની તૈયારીમાં હોય , અને વર્ષાની પ્રથમ હેલીઓ થતાં વાવણીલાયક વરસાદી વાતાવરણ વચ્ચે હર્ષાતિરેક માં આવી જાય . હવા જોર પકડે , જોરદાર ઝાપટા બંધ વરસાદ વરસે , વૃક્ષો ઉખડી ગયા હોય , માથે આભ ફાટ્યુ હોય તેમ નભમાં વાદળા ગર્જે . નદી તેજ પ્રવાહે વહેતી ઊભરાતી , ખેતરની લગોલગ આવી પહોંચે . ચોતરફ લહેરાતી ધ્વજાની માફક વીજળી પડે . પ્રાણ થી પણ વધુ પ્યારી વર્ષાના આ અનોખા દૃશ્યો ,ચાતક પક્ષી ની જેમ કાળા ડીબાંગ વાદળો ને તાકી રહે . જે સ્વયં ભૂખ્યા રહીને ધરતી ચીરીને દુનિયા ને માટે અનાજ પકવે . જો પાણી સમયે સમયે ન મળે તો ક્ષુબ્ધ થઈ જાય , બેચેની અનુભવે , દિવસો પર્યંત અજંપા ભરેલી જિંદગી કાઢે . અગરચે , અષાઢના પ્રથમ દિવસે , વરસતા , પહેલીવાર ના વરસાદના ક્ષણ દર્શન થી , (મહાકવિ) કાલિદાસ ના બદલે હલધર કિસાન ખેડૂત , હે જી , ઓલ્યો ખેડુ મારાં મનમાં વધારે વાર રહેનાર છે , તો ( પ્રભુ ) ક્ષમા પ્રાર્થી છું : કવિ શ્રી ભવાની પ્રસાદ મિશ્ર : ભાવાનુવાદ : વિ જયરાજ : : : : : ( ૨ ) તમે રે અષાઢી નભના વાદળા : : : :તમે રે અષાઢી નભના વાદળાં વ્હાલમ
અમે ધરતીની તરસી ધૂળ રે
તમારે સનેહે મધુરું મ્હેંકીએ , હો જી (X૨)
તમે રે મ્હોરે લચેલા આંબલા વ્હાલમ
અમે કાળી કોયલડીનો કંઠ (૨)
તમારે કાજે રે મીઠું કુંજીએ હોજી (૨)
તમે રે આંગળીયુ બજવણ હારની વ્હાલમ
અમે તંગ સિતારીના તાર (૨)
તમારે અડકે રે મધુરું ગુંજીએ હોજી (૨)
તમે રે મંદિર કેરી મૂર્તિયું વ્હાલમ
અમે સૂકી સળકડી ના ધૂપ (૨)
તમારે કાજે રે મીઠું ધૂપીએ હોજી (૨) . તમે રે અષાઢી નભના વાદળા વ્હાલમ અમે ધરતીની તરસી ધૂળ રે . તમારે સનેહે મધુરું મ્હેકીએ . તમારે કાજે રે મીઠું કુંજીએ . તમારે અડકે રે મધુરું ગુંજીએ . તમારે કાજે રે મીઠું ધૂપીએ . હો જી . હો જી . હો જી .
-બકુલા પુરુરાજ જોશી : કવયિત્રી : : : : : : :
તમે રે અષાઢી નભ ના વાદળાં , વ્હાલમ : બકુલા જોશી : : સ્વર : સાવનિ શાહ દિવેટીયા સ્વરાંકન અને સંગીત નિયોજન રાસબિહારી દેસાઈ : : આલ્બમ : સ્મરણ ના અજવાળા : : પ્રસ્તુતકર્તા : વિભા દેસાઈ બિલીપત્ર યુ ટ્યુબ રિલીઝ ૩૧ / ૫ / ૨૦૨૬ : સ. ૮:૦૦ ક. / Link uploaded 31/5/2026 : બ .૧૨: ૪૨ ક. : : અહીં નીચે ક્લિક કરીને સાંભળીએ : : : :
https://youtu.be/OETX_ZEzKwA?si=LKNEdl43dnkcGHg5
https://youtu.be/OwnUOrcxIoA?si=ERLjFvdzdPBz_v_v
સ્વર : ડો સાવનિ દિવેટિયા શાહ : LIVE Recording : :
સ્વરાંકન : રાસબિહારી દેસાઈ : : Jalso LIVE Jamming Session : જલસો ગુજરાતી મ્યુઝિક એપ યુ ટ્યુબ રિલીઝ ૭ / ૩ / ૨૦૨૦ : : અહીં ઉપર ક્લિક કરીને જોઈશું / સાંભળીએ : : : :
************************************************ : ( ૩ ) : : આવ રે વરસાદ ઘેબરિયો પ્રસાદ : ફિલ્મી ગીત
આવ રે વરસાદ ઘેબરીયો પરસાદ
આવ રે વરસાદ ઘેબરીયો પરસાદ
ઊની ઊની રોટલી ને ભીંડાનું શાક
આવ રે વરસાદ ઘેબરીયો પરસાદ
ઊની ઊની રોટલી ને ભીંડાનું શાક
ગરજ ગરજ ઘન ગરજ ગરજ ઘન
વર્ષા ઋતુ આવી
તરસી ધરતીના સરનામે પત્ર મેઘનો લાવી
વર્ષા ઋતુ આવી
શ્યામ શ્યામ વાદળનો કાગળ વિદ્યુતના અક્ષરમાં
હળવે હાથે સોંપી દીધો વૃક્ષના લીલા થરમાં
શુષ્ક ધરાની છાતી ભીની સુગંધથી છલકાવી
વર્ષા ઋતુ આવી
અડકો દડકો દહીં દડુકો
શ્રાવણ ગાજે પીલ્લુ પાકે
ઊલ મૂલ ધતુરાનું ફૂલ
સાકર શેરડી ખજૂર
બાઈ તમારા છૈયા છોકરા સારા છે?
હાં રે પીતાંબર પગલાં પાડે છે
પહેર્યાં પીતાંબર જરકસી જામા મોરપીંછ મસ્તક પર
ત્રિભંગધારી ઊભા મુરારિ મનમોહન મુરલીધર
બંસી બટ જમુના તટ પર એની મુરલી મધુર બજાવે
રાધા દોડી દોડી ત્યાં આવે રાધા દોડી દોડી ત્યાં આવે
તું બહેની, તું બાંધવ તું છે ,આપણા ઘરનું ઘરેણું
હું બડભાગી ગયા જનમનું શું ય હશે આ લેણું
જોઈ તને આ આંખો ઠરતી મુજથી તું છે સવાઈ
ના હું જીતી, ના તું હાર્યો, પ્રીત નથી રે લડાઈ
વીસરી ના વીસરાય કદીયે એવી છે આ સગાઈ
સાથે મળીને આપણે આપણા સુખની સરગમ ગાવી
બહેની ગાઈએ સૂર મિલાવી
બહેની ગાઈએ સૂર મિલાવી
TAKE CARE STAY SAFE :: :: :: :: :: ::
ક્લીક કરો, બહેની સાથે ભાઇ,સાંભળજો/સંભાળજો
https://drive.google.com/file/d/1HcTvhGAZT9yDidQiwFcFkIAqEX_ZQHbm/view?usp=drivesdk
અષાઢ ના ગીતો : વર્ષા ગીત PART : 1 : પ્રસ્તુતિ : અષાઢ સુદ એકમ : ૧૦ જૂલાઈ ૨૦૨૧ : વિ જયરાજ પૂણે આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર : તમે રે અષાઢી નભના વાદળા વ્હાલમ : બકુલા જોશી : વહાલપ ,વહાલપણા નું અષાઢિયું વર્ષા ગીત છે : કાવ્યમાં , ઉદ્દેશક વ્હાલા પ્રિયતમ વહાલમ પતિને , મધુર મધુરું , વહાલસોયું વિધેયવર્ધક દૃષ્ટાંત દઇને પત્ની સાહેબા મુગ્ધા ભાવે , પોતાની આસ્થાનાં અને અનન્યતાના ભક્તિ ભાવ વ્યક્ત કરે છે . તેણીએ ધરી રાખેલા / દાખવેલા વિધેય: “મહેકવાની”, “કુંજવાની”, “ગુંજવાની”, અને “ધૂપવાની” ક્રીયાકર્મતા સિદ્ધ કરે છે . કાવ્યની ‘ધૃવ પંક્તિ’ અને ત્રણેય અંતરા માં “વ્હાલમ” સંબોધન ઉત્તરોત્તર “વહાલેરું” બનીને વ્યક્ત થાય છે . ચારેય વિધેય માં “વ્હાલમ” ક્રીયાનાથ તરીકે મધ્યવર્તી સ્થાન શોભાવે છે : જે , “તમારે સનેહે” , “તમારે કાજે રે” , “તમારે અડકે રે” , “તમારે કાજે રે” આ ઉદ્દેશ્ય ને અભીષ્ટ પદસમૂહ ની પંક્તિઓમાં સંધાનક અક્ષરેખા જોડનાર છે . કેવો છે આ વ્હાલીડો વ્હાલમ ?! ધૃવ પંક્તિ માં : જેને ” અષાઢી નભના વાદળા ” નું રૂપક આપે છે , જેનાં “સનેહે”, ” મધુરું મહેકીએ ” કહે છે . પત્ની સાહેબા સ્વયં ને “ધરતીની તરસી ધૂળ” કહે છે . તપ્ત , તૃષાતુર , પ્યાસી ધૂળને મનમૂકીને વરસી રહેલા અષાઢના વરસાદી પાણી પીવાની ધખ હોય જે , એનો “અષાઢી વ્હાલમ” પરિપૂર્ણ કરે . જેથી તપી રહેલા તનને ટાઢક વળે , તૃષાતુર મનને શાતા મળે , અંતરની આશ ફળે અને પ્યાસ શમે . જેને વ્હાલમનો સનેહ (સ્નેહ) કહ્યો છે . આ જ તો હોય વહાલ , પ્રેમ , વત્સલતા , હેત : માટે કહે છે : ” તમારે સનેહે મધુરું મહેકીએ , હો જી “. વ્હાલમના સ્નેહનું આ રૂપાંતર તે “મહેક મહેક થયેલો મહેકાટ” : સુગંધની ફોરણી : જ્યાં જીવતરમાં , સુવાસના ફેલાવાની પરિણતિ સિદ્ધ થાય છે : પ્રથમ અંતરા માં વ્હાલીડો “વ્હાલમ” નાના નાના શ્વેત પાંચ પાંખડી ના મીઠ્ઠી અનુપમ સુગંધ રેલાવતા સર્વત્રે વિપુલ માત્રામાં ખીલી ઊઠેલાં પુંકેસર અને સ્ત્રી કેસર બંને ધરાવતા ફુલોના/ આંબે આવ્યા મોર : ” મ્હોરે લચેલા આંબલા , વ્હાલમ ” નું રૂપ(ક) મેળવે છે . માટે કહે છે : ” તમારે કાજે રે મીઠું કુંજીએ , હો જી “. પત્ની સાહેબા સ્વયંને “કાળી કોયલડી નો કંઠ” કહે છે . Arboreal વૃક્ષમયી “કોયલડી” : ‘મધુરાલાપા’ ‘મધુકંઠ’ કોયલ : ‘મધુકંઠી’ કોકિલા જે હરહંમેશ “આંબલા” ની ભેગા ભેગ : વૃક્ષસ્થ રહે : વૃક્ષ છોડીને ક્યારેય નીચે ઉતરે નહિ ને કોઇ ની નજરે પડે નહિ . મીઠું ગણગણવું , માત્ર કુંજવું સંભળાય . “કાળી” છતાં મધુર નાદ રેલાવતી “કોયલડી” નો ગુણ આત્મસાત કરનાર “મધુરભાષિણી” પત્ની સાહેબાના મીઠું મીઠું બોલવાનો સ્વભાવ દ્વારા જીવતરમાં , “મધુર સુરખી” એટલે કે , મીઠું સૌંદર્ય નિખારવાની પરિણતિ સિદ્ધ થાય છે . દ્વિતીય અંતરા માં વ્હાલીડો “વ્હાલમ”, “આંગળિયું બજવણ હારની વ્હાલમ” પંક્તિ માં કહે છે તેમ વિકસ્યું ઉપાંગ મેળવે છે . માટે કહે છે : “તમારે અડકે રે મધુરું ગુંજીએ હો જી”. પત્ની સાહેબા સ્વયં ને “તંગ સિતારી ના તાર” stretched strings of Sitar કહે છે . ‘સજીવ’ માંથી ‘નિર્જીવ’ રૂપાંતર પામે છે . તંતુ વાદ્ય સિતાર માં ૧૮,૧૯,૨૦,૨૧,૨૨ કે ૨૩ તારમાંથી તારીફ ,તરફદાર નામના કંપન તાર નીચેથી પસાર થાય તે લાંબી ગરદન માં neck માં આવેલ રાગ સાથે એકરાગીતા સાધેલ ૧૩ જેટલાં તાર sympathetic strings tuned to raag (melodic framework) અને પ્રાયઃ ૭ તારને બજાવનાર બજવૈયો મુખ્યત્વે તર્જની અને મધ્યમા આંગળી થી અને કોઈ વાર ત્રીજી આંગળી થી આંચકો આપીને તાણે – ખેંચે fingering metalic pick by plucking the strings keeping a thumb anchored on top of Fretboard above main gourd અંગૂઠાને , તુંબડા gourd ની ઉપરના ભાગે સ્વરો ના સ્થાન બતાવવા બંધાયેલા આંતરાના મથાળે સ્થિર રાખે . પહોળા ઢળતા bridge પુલ પર કંપન તાર થી વિશિષ્ટ ગુંજન નાદ ઉત્પન્ન કરે ત્યારે તારની લંબાઈ સહેજ વધે , છેડાં પુલને સ્પર્શે અને એકની ઉપર છવાતો એક ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરે . તાલ / લયબદ્ધતા માટે અને એકસૂરુ અનુનાસિક ધ્વનિ સ્પંદન માટે ૧ કે ૨ તાર drone strings for rhythm & pulse હોય . સુસ્વર મધુર રાગ માટેના પાંચ તારમાંના main melody string મુખ્ય તાર જેને frets આંતરા પર meend ટેક્નિકથી તાણીને/પાડીને સિતારવાદક , સ્વર સંબંધિત સૂક્ષ્મતા અને microtonal notesની રેન્જમાં જોઇતી ગુણવત્તા , માત્રા , બળ મુજબના સૂરમેળ સાધે , સપ્તકના અર્ધા સ્વર / સેમી ટોન સુદ્ધાં મેળવે . kan , krintan , marki , zanzama વિ. જેવી ટેકનિક થી અદભૂત પ્રભાવી સંગીત રચનાના સર્જન થાય . ઉપરાંત , મિશ્રબાની માટે mizrab , Bol-5 વિ.જેવી ટેકનિક ના ઉપયોગ રવિશંકર કે વિલાયત ખાન ની બજવણી ની સિતાર પરંપરામાં સંધાન કરનાર અને સૂરશોધન કરનાર , પારંગત સિતારવાદક ના સન્માનિત સ્થાને વ્હાલીડા વ્હાલમ ની “આંગળિયું” માં જીવતરના , મધુરાં સૂર – તાલમેલ ની ઝંખના સુરેખ થાય છે . સિતારના સાત તાર એવી રીતે ગોઠવાયેલા રાખ્યાં છે કે દરેક તારનો રણકાર જાડામાંથી પાતળો બનાવતી , આડા લાકડાં પરની સ્ટીલ/તાંબાની પટ્ટી પર તાર દબાવીને રણકારવામાં આવે એટલો તીણો થાય . તારને એકવાર ધૃજાવ્યા પછી પણ , થોડો સમય શાંત થાય ત્યાં સુધી આપમેળે ધૃજ્યા કરે . તુંબડું અવાજને મોટો અને વધુ મધુરો કરીને સંભળાવે . ધૃજારી તારની લંબાઈ પર આધાર રાખે જેના પર જરુરી અંતરે key મુકેલી હોય જેના ઉપયોગથી પારંગત સિતારવાદક ની આંગળીઓ વારાફરતી ફરતી રહીને , તાર સ્વરોના કંપનથી vibrations થી સંગીતની વિવિધ તરજો રચે . તંગ તાર અને તેને ધૃજાવી ઝણઝણાટી બક્ષનાર સિતારવાદક સૂરીલુ કર્ણપ્રિય સંગીત રચે અને બેમાંથી કોઈ પણ એક પાછો પડે તો તે સ્વર – સાજ નો સૂરમેળ નહિ પણ માત્ર બેન્ડ બની રહે . વ્હાલીડો “વ્હાલમ” સ્વરકાર છે , વાદ્ય વૃંદ કાર orchestrator છે અને પત્ની સાહેબા સ્વયં સિતારી સાજ છે . માટે કહે છે : “તમારે અડકે રે મધુરું ગુંજીએ હો જી”. મધુરાં સાજ અને અવાજ નાં કંપનાત્મક સ્પંદન તરંગ દ્વારા જીવતરમાં આંદોલિત, મેળ મેળાપથી લયાન્વિત , ઊર્મિ લહેરી થકી બંને પતિ-પત્ની પ્રસન્નતા ની પરિણતિ સિદ્ધ કરે છે . તૃતીય અંતરા માં વ્હાલીડો “વ્હાલમ” “મંદિર કેરી મૂર્તિયુ” સાક્ષાત દેહધારી મૂર્તિમાન સ્વરૂપ હોવાની સમજ મેળવે છે જેના “કાજે રે મીઠું ધૂપીએ” કહે છે . પત્ની સાહેબા સ્વયં ને “સૂકાં સળકડી ના ધૂપ” કહે છે . “વ્હાલમ” , “ધૂપાયિત” થાય , આરાધ્ય દેવ ની જેમ પૂજાય, અર્ચિત રહે . આ પતિનિષ્ઠ ભક્તિભાવનો કાવ્યમાં ઉદ્દેશ્ય લઇને આવનાર પત્ની સાહેબા મુગ્ધા ભાવે ચાર પ્રકારની કક્ષા પુષ્ટિ દર્શાવી ચૂકી છે : (૧) સનેહ (સ્નેહ /પ્રેમ) (૨) કુંજન સ્થિત મધુર નાદ (૩) ગુંજ્યતા (ગુંજનીયતા) (૪) ધૂપ પ્રણાલી : વ્હાલીડા “વ્હાલમ” ને સાંપડેલા રૂપકાત્મક : અષાઢી નભના વાદળા , મ્હોરે લચેલા આંબલા , આંગળિયું બજવણ સિતારી સાજના સાક્ષાત દેહધારી મૂર્તિમાન : સ્નેહાળ મૃદુ , સર્જનશીલ વિકાસ સાતત્ય પામતા , જીવતરમાં લયાન્વિત તાલસૂર પૂરતાં અને આરાધ્ય ઘૂપમૂરત ને શોભાવનાર સ્વરૂપો સમજાવતી પત્ની સાહેબા ના વ્હાલા પ્રિયતમ પતિ માટે પ્રેમ , આદર સન્માન , લગની અને ભક્તિ નાં “અમે – તમે” ના પ્રત્યાયક , શ્રેયકર સંવાદ માં શાશ્વતતા અને સાખ્ય ભાવ ઉજાગર થાય છે . પત્ની પ્રિયા નું એકલી હોવામાં અસ્તિત્વ શક્ય નથી . બંને પતિ-પત્ની એકબીજા વગર અધૂરાં રહે અને એમનું જીવતર એકબીજાનાં સાથમાં જ પૂરક થઇ શકે . પત્ની પ્રિયા વગર વ્હાલમ પતિ ના જીવતરમાં મહેક – મીઠાસ ના હોય , મધુરપ ના હોય , લયબદ્ધતા ના હોય , સંગીત ના હોય , વ્યક્ત અવ્યક્ત મધુરું ગુંજન ના હોય . મૂર્તિમંત આરાધ્ય નું ગૌરવ આપનાર અને મૂર્તિ માન સ્વરૂપને ઓળખી બતાવવાનું મૂર્તિ જ્ઞાન અને સમજ ધરાવતી પત્ની પ્રિયા “અમારે કાજે” કશુંકેય કહેતી નથી અને માત્ર ‘વ્હાલીડા વ્હાલમ” માટે નું વહાલકૂડું અસ્તિત્વ ધરાવે છે : વહાલ કરતું આવતું જે કાવ્યમાં વ્યક્ત થયું છે અને વહાલ ઇચ્છતું જે અવ્યક્ત રહે છે : રાસબિહારી દેસાઈ નું ભાવપૂર્ણ સ્વરાંકન અને સાવનિ દિવેટિયા શાહ ના સ્વરનો “મધુઘોષ” બકુલા જોશી ના કાવ્યની યાદગાર બનાવતી “ગુંજના” વારંવાર સાંભળી અષાઢી નભના વાદળોનું સ્વાગત કરીશું : આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે : ૨૦ જૂલાઈ ૨૦૨૧ : અષાઢ સુદ (દેવશયની) એકાદશી : : : :








































































