શોધતો હતો ફૂલ ને ફોરમ શોધતી હતી મને . એકબીજાને શોધતાં ગયાં (૨) દૂર , તો આવ્યાં કને . (X૨) . શોધતો હતો ફૂલ ને ફોરમ . ક્યાંક રે આંબો ટહુકયો એની મનમાં મ્હેકી વાત . (૨) . કમળ જેવો ખીલતો દિવસ (૨) પોયણાં જેવી રાત . શોધતો રહ્યો ચાંદ ને રહી ચાંદની શોધી મને . એકબીજાને શોધતાં ગયાં (૨) દૂર , તો આવ્યાં કને . શોધતો હતો ફૂલ ને ફોરમ . આંખ મીંચું ત્યાં જૂઇ નું ગાલે અડતું ઝાકળફૂલ .(૨) . મનમાં જાણે લ્હેરવા લાગે (૨) વ્યોમ ની કિરણ ઝૂલ . શોધતો જેની પગલી એનો મારગ શોધે મને . એકબીજાને શોધતાં ગયાં (૨) દૂર , તો આવ્યાં કને . શોધતો હતો ફૂલ ને ફોરમ . કવિ શ્રી ચંદ્રકાંત શેઠ : સ્વર : પ્રણવ મહેતા: સ્વરાંકન : ક્ષેમુ દિવેટિયા : આલ્બમ : સંગીત સુધા : આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ : પ્રતીકાત્મક કાવ્ય રચના નું આત્મલક્ષી ઊર્મિ ગીત જેમાં ‘ હું ‘ ને અભિપ્રેત કરીને પોતાના સમસ્ત શોધ વિશ્વ ને આત્મ ખોજ પરથી સમગ્રતા સાથે મેળ બેસાડી , કવિ શ્રી ચંદ્રકાંત શેઠ , આંતર બાહ્ય અભિવ્યક્તિ થી ગીત સહિત પ્રવાહિત કરવાનો ઉદ્દેશ પૂર્ણ કરી આપે છે . કાવ્યમાં પ્રસન્નતાની લહેર અને ફૂલના પમરાટનું ગાયન ચમત્કૃતિના ચમકારા સાથે , ગુંજતા આવે છે . ‘કવિ મન’ ફૂલને શોધે ત્યારે ફૂલની ‘ફોરમ’ કવિ ને શોધતી હતી . ‘ચાંદ’ ને શોધે ત્યારે ‘ચાંદની’ કવિ ને શોધતી હતી . જેની ‘પગલી’ શોધે એનો ‘મારગ’ કવિ ને શોધતો હતો . ‘શોધ પ્રક્રિયા’ રોચક લાગે તેની સાથે આંતર પ્રતીતિ પ્રગટે કે , “એકબીજાને શોધતાં ગયાં દૂર તો આવ્યાં કને” . જે કાવ્ય નો મુખ્ય તાલસૂર છે . આમ , સંશોધક , શોધ અને સંશોધન triad ત્રિપૂટી રચીને દૈનંદિન , ‘જીવન ક્રમ’ નું નિવેદન કરતા આવીને ભાવક ને મળે છે . તો , શું જીવન ક્રમની સફળતા અને કવિ કર્મ આટલું સીધું સાદું ને સરળ હોય ?!? ‘હું’ ના ‘શોધ વિશ્વ’ ના , કાવ્ય માં રજૂ થયેલ વિવિધ પરિમાણો પરથી સમજણ નો ઉઘાડ મેળવીશું . ફૂલ , પગલી , અને મારગ એ પૃથ્વી ગત ‘દૃશ્ય રૂપ’ તત્ત્વ visual elements છે . જ્યારે , ચાંદ , ચાંદની , વ્યોમ અને ઝાકળ સ્વર્ગિય ‘દૃશ્ય રૂપ’ તત્ત્વ heavenly visual elements છે . ફોરમ ફૂલદાર હોય પૃથ્વી ગત ખરું પણ , spiritual આત્મા નું , આત્મા સંબંધી આધ્યાત્મિક , અદૃષ્ટ તત્ત્વ invisible છે . આ બધાં તત્ત્વ કાવ્યમાં પ્રતીકાત્મક રીતે પ્રયોજાયા છે . ફૂલ નો પ્રતીકાત્મક અર્થ : ” Flowers have a way of bringing people together drawing them from their homes” ( Clair Ansberry : ફુલો તરફ જતા રસ્તા લોકો ને તેમના ઘરે થી ઢસડી લાવી એકબીજા સાથે ભેગા કરે છે ) . સેંકડો વર્ષોથી ફુલો ને ‘પ્રેમ’ અને ‘રોમાંચક પ્રેમ નિવેદન’ ના પ્રતીક માનવામાં આવે છે . આ ઉપરાંત , ફુલો માનવીય સંબંધો , ભાવનાત્મક લાગણીઓ અને ઉન્નત મનોભાવ પ્રતિબિંબિત કરે . અંતઃસ્ફૂર્તિ , મીઠાશ અને તાજગી ની અનુભૂતિ થાય . કોઈ પણ કલ્પના ગમ્ય લાગણી જે બુલંદ પણે aloud બોલી નહિ શકાતી હોય , તેના કહેણ રૂપે કે પેગામ તરીકે , વિક્ટોરિયન યુગથી (૧૮૩૭ થી ૧૯૦૧ ) ફુલો દ્વારા વ્યક્ત થતી આવી છે . તે સમયની બાઇબલ સાથે રાખવામાં આવતી ‘ફુલો ની માર્ગદર્શિકા’: guidebook of floriography અહીં અસ્થાને હોય વિવિધ ફુલો ના આકાર , રંગ , કદ , દેખાવ અને સુગંધ ના આધારે જે તે ફૂલ સાથે જોડેલા , પ્રતીકાત્મક અર્થ ના , મોટી સૂચિ માં થી પસંદીદા શબ્દાર્થ ની નોંધ લેવી પડે તો : સૌંદર્ય લાવણ્ય ,નૃપત્વ , પ્રિયા – પ્રેયસી, ખાનદાની ,ગૌરવ , જુસ્સો , આદર, કોમળતા , ક્ષમા , બહુમાન , સર્જન, વફાદારી , કુલચિહ્ન , વિશ્વશાંતિ , ભવ્યતા- સમૃદ્ધિ , પાવિત્ર્ય , સચ્ચાઈ , કર્તવ્યનિષ્ઠા , ખુશી , સર્જકતા , કરુણા , શાશ્વતી , પ્રેરક પ્રભુ કૃપા , સુખ , દિવ્યત્વ , કૃતજ્ઞતા , વ્હાલ , સહિષ્ણુતા , હર્ષાતિરેક , મૈત્રી , સંમતિ , જ્ઞાન ખોજ , દર્દ વટી , સંગાથ , નમસ્કાર ‌, દર્શન , સુયાદ , સદગુણો, વિચારવંત , ગેરહાજર મિત્ર/પુત્ર/ પ્રિયજન, વિરલ , વ્હાલી પુત્રી વિગેરે . કાવ્યમાં , કવિ શોધતાં હતા તે ફૂલ ના નામ , રંગ , વર્ણન આપ્યાં નથી . પરંતુ કવિ સ્વયં ‘ફૂલસમ’ હોય એમ ભાવક તરીકે માનું તો હું , ફૂલની પાસે જનાર કવિકર્મ ને ‘કાવ્ય સર્જન’ ની સમજ શોધનાર સાધના સમજીશ . કવિનો ઉદ્દેશ કાવ્ય સર્જન જેને માટે આંતરભાવને વ્યક્ત કરી આપતાં પ્રકૃતિના બાહ્ય જગતમાં સ્થિત અસરકારક ભાવ પ્રતીકોની શોધ કરી હતી : સુગંધિત ફુલો , ચાંદની , પગલીના પદચિહ્નો , મારગ પૃથ્વી સ્થિત હોય સામા આવી મળ્યા જ્યારે , ચાંદ , વ્યોમકિરણો સાથે એકાકાર થવા માટે ઊર્ધ્વસ્થ થવાનું હતું . ફોરમ મહેંક અને ઝાકળફૂલ angelic રક્ષક તત્ત્વો અદૃશ્ય રહી મનમાં સુમેળે ભળ્યા . કળીઓ ઉઘડીને સંપૂર્ણ , વિકસિત સુગંધિત દમદાર ફુલો માં ટટ્ટાર મ્હોરે , પાંગરે . એટલે જ તો સૌ‌ કોઈ relationship સંબંધ ને પાંગરતા સૂચવે છે . In intransitive sense અકર્મક અર્થ માં it is to reach full growth or maturity . In transitive sense સકર્મક અર્થ માં it is to exhibit or deck with other , same or similarly beautiful flowers ( in vaze or for worship or on the stage of flourishing …) . To reach the best or most vigorous stage for a person is called ‘time of flourishing’ . વિકસતો જતો સમય . ‘ઊંચાણે ને ઊંડાણે’ નેમ રાખી , જ્યાં પહોંચ્યા કે પહોંચવુ છે તે જુસ્સાનો તબક્કો . આપણે ભાવક તરીકે ફૂલ ને આ પ્રકારની પાંગરતી , વિકાસ પામતી entity અસ્તિત્વ ધરાવતી જગ્યા ના અર્થ માને સમજીશું . ફોરમ નો પ્રતીકાત્મક અર્થ : આસપાસ ના સૃષ્ટિ જગત નો તાગ મેળવવા શ્વાસ- પ્રશ્વાસ ની ગંધ – સુગંધ ને ઓળખી કાઢતી મનુષ્ય ની સૂંઘવાની ક્ષમતા ઊર્મિ ગ્રાહ્ય ને ઊર્મિલ હોય ચિત્ત ચરિત્ર ને ચેતના ને જાગૃત કરી શકે છે . સ્વત્ત્વગ્રાહિતા Clairalience આ ગંધ – સુગંધ , સંભવિત ભય કે સ્થળ કાળ સંબંધિત , પ્રિયજન – મૃતક – તેને /તમને પસંદ ફૂલ ની સુગંધ હોય શકે છે , જે angel guardian સંરક્ષક ફરિશ્તા 👼તરીકે તેમના પક્ષે થી આત્માનો સેતુ રચીને ગંધ -(ફૂલ) સુગંધ ની સાંકેતિક ભાષા દ્વારા રેખાંકિત રૂપરેખા મોકલી દર્શાવે છે કે તમે ‘જે કરો છો – કરવાના છો’ કે ‘જ્યાં છો’ તે બધું બરાબર છે અને સુંદર છે , સફળ થવા માટે નું છે your feelings are perfectly fine and welcome . So , relax and surrender right there . પૂજ્ય આરાધ્ય ફૂલ ની સ્વર્ગિય ફોરમનું – વ્હાલનું કહેણ , આપણા ‘આત્માનો અંદરુની અવાજ’ છે , જે આપણી સાથે છે , હ્રદયંગમ છે . આંખ મીંચી કે હાજિર . પ્રતીક ઉપરાંત ચિત્રરૂપો , કલ્પન પુરા કલ્પન , ઉપમા રૂપક ના તાત્વિક અર્થ સ્વરૂપે પણ પ્રગટ થાય . કવિ ની અભિવ્યક્તિ ની પ્રક્રિયામાં એકાકાર કર્યા ભાવાત્મક અર્થો ઉમેરાય ને કાવ્ય સર્જન થાય . Ultimate symbol of love make us feel loved and safe . ફોરમ અદૃષ્ટ છે , તેનું ઉદગમસ્થાન – તે ફુલોની પાંખડીઓ , આસપાસ નહિ પણ હોય છતાં તમે તેને શ્વસી લો છો . સાંભળો છો એના સ્વર્ગીય કહેણ ને . A scent recall . સોહામણું , શાતા દેતું , સુકુમાર સુગંધિત ફૂલ જેની ‘સુયાદ’ તમને પણ પ્રિય છે . વૈવિધ્ય અને વિપુલતા ને લીધે બે ફોરમ એક સરખી હોતી નથી . કદરદાન પ્રશંસકો અને પતંગિયા , ભમરા , મધમાખી જેવા કીટકો ને પક્ષીઓ પ્રસરી રહેલી ફુલોની ફોરમ સ્પષ્ટ પણે ઓળખી કાઢે અને તે માટેની શોધખોળની આવડત રાત દિન સમય પ્રમાણે ફોરમની તીવ્રતામાં , ફૂલ દ્વારા વધ – ઘટ થતાં શીખે જેથી બધાં ફુલો નું ફળીકરણ સમયસર થાય . આમ , ફોરમ સ્વયં ફૂલના મદદગાર જીવને શોધવા નીકળી કહેવાય . રિતુ -ઋતુના આંદોલન rhythm પણ મનુષ્ય જીવનને અનુસરે . સુંદર સુગંધિત ફુલો ને શોધીએ , તેની પાસે રોકાઈ ને નિરખી રહીએ ને સમજી ને કોઈ અર્થ કાઢીએ , પ્રેરણા મેળવીએ તો એમાં કોઈ તાજુબી નથી . ફૂલ ને ફોરમ ના પ્રતીક ફુલો નું મહત્વ સમજાવે જે સાહિત્ય , કલા , ઈતિહાસ , ઉદ્યાનનિર્માણકલા , બાંધકામ , વૃક્ષ શાસ્ત્ર જેવા કાર્ય ક્ષેત્રે જબરજસ્ત અર્થપૂર્ણ સંકેતચિહ્ન રૂપ બની રહે . વિસારે પડતાં સંકેતો દ્વારા મનોભાવ , સંવેગો ને લાગણીઓ ને વ્યક્ત કરતાં તેનું મહત્વ એકંદરે સમજાય . સુખદ ઘટનાઓ , તહેવારો ને ઉત્સવો ઉજવવાના મર્મ યાદ આવે . વધુ સંવેદનશીલ , ઉદાત્ત ને ઉન્નત મસ્તકે જીવંત વ્યક્તિત્વ મેળવે . ‘મનોભાવોના ને સંવેગો’ ના અસંખ્ય આવર્તન અને આયામો હોય છે જેમકે , તેના સ્વીકાર માન્યતા ને પર્યાપ્તિ ; નિયંત્રણ ને અવરોધ ; નિષેધ સંઘર્ષ ને વિમુખતા ; સ્થિરતા , અસ્થિરતા ને દુરવસ્થા ; પ્રકૃતિ , ઘડતર ; દિશાબોધ ને પરિપક્વતા ; એકતા , સમાયોજન , સંગ્રહ વિગેરે . emotions ના આ catalysts ‘ઉદ્દીપનો’ ને ભાવમય કરવામાં મદદરૂપ ફુલો ને શોધવા કવિ ની જેમ નીકળીએ . વખતે , ત્યાં ફોરમ શોધતી આવી મળે .. .. ‘તો આવ્યાં કને ની અર્થ પૂર્ણતા’ : કોઇપણ બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેના સુસંગત માનવ- સંબંધોની કડી જન્મજાત કૌશલ્ય અને સહજતા ઉપરાંત , શીખી શકાતી કુનેહ સાથે સંબંધિત હોય શકે છે . કશુંક જોડનાર હોય ત્યારે પરિચિત સાથીઓ વચ્ચે નિકટતા જન્મે અને સંબંધ પાંગરે . વિશિષ્ટ સાહચર્ય સબબ હેતુસર ના નિમિત્ત , ઉદ્દેશ સાંકળી લેવામાં ક્રીયાન્વિત બિરાદરી નોંધપાત્ર કાર્ય કરે . ગાઢ સંપર્ક કેળવ્યો હોય . એકબીજામાં અંગતતા , વ્યક્તિગતતા ઉચ્ચતર સ્તરે વિકસતી રહી હોય . વારંવારની મુલાકાતો , વિચાર સરણીના આદાન પ્રદાન , intuitive અંતઃ પ્રજ્ઞાન્તક વિશ્ર્લેષણ , સન્માનનિય બુધ્ધી મત્તા ને લાગણીશીલતા ના લક્ષ્યાંક પાર પાડયાં હશે . ભિન્ન હોય કે મજિયારો , રાહ , વિરોધાભાસી નહિ પણ સુસંગત હોય . પક્ષ , વાદ , વિવાદ ને તર્ક ને વચ્ચે લાવ્યા વગર વ્યક્તિઓ કે તેમનાં જૂથ , નજીક થી નજીકતર આવી ‌મળે ત્યારે beauty & joy રમણીય વાતાવરણ અને હર્ષોલ્લાસ છાઈ રહે . સર્વથામાન્ય ધ્યેય ને માપદંડો , સ્વાતંત્ર્ય , માનવતા , કરુણા ને હમદર્દી , સ્પષ્ટ સમજ , દિશાનિષ્ઠા ને દૂરદર્શિતા તથા , ચેતનવંતુ કાર્યક્ષેત્ર , આ વ્યક્તિઓ ને તેમના જૂથ ના અંતઃકરણ ને શુદ્ધતા અને જાગરૂકતા દ્વારા એકાત્મ કરી શકે ત્યારે વ્યક્તિગત ‘સ્નેહ ગાંઠ’ અને સામાજિક, શૈક્ષણિક અને રાજકીય મોરચે ‘સુધારક – ઉદ્ધારક અસરો’ જગાવી શકે . જેમાં , એકબીજા ની કને /જોડે આવવાની – સાથે મેળ મેળાપથી દૂર સદૂર પહોંચવા ની શક્યતાઓ જોવાઈ હોય છે . એકબીજાને અનુકૂળ થવાની ને કેટલીક છૂટછાટો સાથે એકજીવ થવાના તથા સ્પર્ધાભાવ અને rivalries ને ભૂલી જવાના , સંગ – સોબતમાં – એકજૂથમાં , રાષ્ટ્રીય ચળવળો વિ . માં અનુસર્યા ના દાખલા જોવા મળે . caring all , sharing all resources . ત્યારે , એકબીજાની કને આવતા ‘હું’ નું ‘પોતાપણું’ સમગ્રતા તરફ જતું પ્રગટ થાય . આમ ‘કને આવવું’ એટલે એકબીજા સાથે ‘જોડાવું’ unite થવું , join થવું , combine થવું દા. ત. United States જેમાં કંઇક સારો એવો loss થાય જોડાણ કરનારની identity માં જ્યારે combine થવામાં દા. ત. Jazz & Rock combine together to create a new music જેમાં , ધીમે ધીમે ભળી જનાર તદનુસાર identity ગુમાવે . A mutual treaty connects the two Nations with a little or no loss of identity કારણકે , કનેક્શન ઉપરચોટિયું છે . જ્યારે Joined forces in an effort to win જોડાણ કરનારની નિકટતા અને સંબંધિત સંપર્ક પર આધારિત ઘટના સૂચવે . તો , link થવાની ઘટનામાં સાંકળ ની કડીરૂપ strong connection સમજી શકાય જે અવિચ્છેધ્ય હોય , જુદાં નહિ પડે અને છતાંય identity હંમેશાં રહે , દા. ત. ગાંધીજી નું નામ સત્યાગ્રહ અને અહિંસા સાથે હરહંમેશ જોડાયું રહેશે . Also AFL – CIO બે અમેરિકન ટ્રેડ યુનિયનો નું જોડાણ .વિચાર સાથે / એવી સંસ્થા સાથે સંકલિત થવામાં , હકીકતે સાચું અને માની લીધેલું , એ બે વચ્ચેનો બયાન કરી શકાતો ભેદ સંબંધ relate કરીને જાળવી રાખેલ થતું તાર્કિક જોડાણ logical connection સૂચવે , દા. ત. ગાંધી પીસ ફાઉન્ડેશન કે કોઈ સેવાદળ સાથે જોડાવાની ઘટના . Water droplets 💦 unite into a single pool એ ઘટના કેટલું બધું સૂચવે . સહ્રદયી વ્યક્તિઓ અને તેમના સમૂહ ભેગા મળીને સ્વયંપૂર્ણ ક્રીયાશીલ એકમ બનાવે . પૃથક્ હોય કે સંયોજન , જળ તો જળ જ રહેવાનું . મુખડા ની પંક્તિઓ : ” શોધતો હતો ફૂલ ને ફોરમ શોધતી હતી મને . એકબીજાને શોધતાં ગયાં દૂર તો આવ્યાં કને . ” ‘શોધવું’ એટલે ‘ખોળી કાઢવું’ . જાણ -શોધ – ખોજ થી આગળ , નિરીક્ષણ ઉપરાંત ‘ઊંચાણે ઊંડાણે’ , સુક્ષ્મ ‘જાંચ – પરખ’ એસર્ટેન્મન્ટ ‘asceteinment’ કરવાની ટેવ સંશોધનમાં પરિણમે . હેતુ , ખબર , ઝાંખી , અવલોકન સભાનતા ,અભ્યાસ , વિશ્ર્લેષણ અને આકલન ક્રમવાર સત્ય નક્કી કરી આપે . ક્યારેક ઉકાંસવું પડે – dig out to ferret out . Searching to discover . ત્યારે રહસ્ય છતું થાય . We get wind of ભાળ મેળવો . પ્રાણીઓ સુંઘવાથી શોધે . મનુષ્યે આદિકાળથી લોચનો દ્વારા દૃષ્ટિ વિષયક શોધ સંશોધન કરી વિકાસ કર્યો . Omnivorous સર્વાહારી પૂર્વજોની વૃક્ષ , વેલા , છોડ , પાન , ફુલો , ફળો અને તેના પર નભતાં પ્રાણીઓ ની શોધ કરવાની , વર્ગીકરણ ને લેબલિંગ કરવાની ટેવ ખાનપાન ની આપૂર્તિ પણ કરી આપતી . કલર વિઝન સૌથી વધુ વિકસી . જેથી , ચમકદાર રંગો અને તેને લીધે રંગબેરંગી , સુંદર મનમોહક ફુલો એ મનુષ્યો ઉપર આકર્ષણ જમાવ્યું . An odd fixation for flowers since 500,000 years . જેમાંથી ફળો બને જે પ્રાણીઓ અને મનુષ્યો બંને આરોગે પણ સર્વભક્ષી મનુષ્યો માટે ત્યાં આવતાં પ્રાણીઓનો શિકાર સહેલો બની જવાથી મોટી દેણગી બની . મનુષ્યોએ જ્યાં વસ્યા ત્યાં ફૂલઝાડ વાવ્યા . The flower fixated winning people flourished and outbred the flower indifferent cousin groups . કાળે કરીને દર્શન સાહિત્ય કલા ઈતિહાસ , સામાજિકતા , વિજ્ઞાન , ધર્મ , ધર્મમયતા , પુજા પાઠ ના મહત્વ વધતાં , ફુલો ના હાર શણગાર કલગી સાથે રોમેન્ટિક , આધુનિક , ભાવાત્મક , પ્રતીકાત્મક ને આધ્યાત્મિક અર્થો ઉમેરાયા . ફુલો નું દિવ્ય – ભવ્ય અને મધુર ; પ્રેરણાદાયી , સહાયક અને ઉપચારક વૈવિધ્ય વિસ્તર્યું . ફોરમનો માતબર ફાલ મન માનસમાં રોપ્યો પાંગરતો રહ્યો . મેટા ફિઝિકલ અનુભવો ખાસ પળે તાત્ત્વિક મીમાંસા અને આધ્યાત્મિકતા ના થાનક બન્યા . કવિ મન આવું ‘ફૂલદાર હૈયું’ લઈને ફૂલ શોધે ત્યારે ફોરમ સ્વયં શોધતી આવે કવિને અને કાવ્ય- સત્ય પ્રગટે . જેનો કાવ્યાર્થ વિચાર મળે , આપણને . ઓસ્કાર વાઇલ્ડ લખે કે ” Flower blossoms for it’s own joy .” રાજેન્દ્ર શાહ લખે પ્રથમ કાવ્ય સંગ્રહનું પહેલું કાવ્ય : તેની પંક્તિ : ” ક્યારેક મને આલિંગે છે કુસુમ કેરી ગંધ , ક્યારેક મને સાદ કરે છે કોકિલ મધુર કંઠ . નેણ તો ઘેલાં થાય નિહાળી નિખિલના સહુ રંગ , મન મારું લઇ જાય ત્યાં જવું પ્રેમને સન્નિવેશે . નિરુદ્દેશે સંસારે મુજ મુગ્ધ ભ્રમણ , પાંશુ – મલિન વેશે . ” પ્રિયકાન્ત મણિયાર ગીત લખે , ” ફૂલ નો પવન લોચન મારે વાયો . આકાશ ભરાય એટલી સુગંધ લાવ્યો . ” ચંદ્રકાંત શેઠ ફૂલ શોધવાની રાહમાં ફોરમ ના સંગાથે ‘કાવ્ય સત્ય’ આપે કે , બંને સંગાથી નક્કી કરેલા સાચાં માર્ગ પર શોધતાં જશે , એકબીજાને અને તેય દૂર સદૂર એટલે કે , સંભવિત ‘ઊંચાણે ને ઊંડાણે’ જ્યાં ખાસ અનુભવોના ઉદ્દીપનો ભાવમય થશે ત્યારે કને આવશે . આમ , ‘હું’ નું ‘પોતાપણું’ પોતે નીકળીને ગોતે સંગાથી ને . Together , they will come upon after a study or an effort . જેને માટે ખાતરી cues and clues મળશે . અહીં મળી છે , ‘હ્રદયંગમ સ્વર્ગીય ફોરમ’ ની વ્હાલ સભર સાંકેતિક કહેણી માં . Humans use an angelic fragrance to shape up their perception of the world around them as well as , well directed goals . આત્મ ખોજ વિકાસ પામતી , પાંગરતી સ્પષ્ટ સમજ સાથે , દિશા નિષ્ઠ મનમેળ સાધીને સહ્રદયી સંગાથે સમગ્રતા સુધી પહોંચવા પ્રતિબદ્ધ છે . ચાંદ નો પ્રતીકાત્મક અર્થ : 🌙ચાંદ – ચંદ્ર 🌒 મનુષ્યો ની વ્યક્તિગત જરૂરિયાતો નું પ્રતિનિધિત્વ પ્રસ્તુત કરે છે . ચંદ્ર કળા ના તબક્કાવાર ઘટના ચક્ર ને ઉર્ધ્વગામી નજરે દરેક સપ્તાહે ને માસે જોઇ જોઇને મોટા થતા આવ્યા જેને લીધે શોધક બુદ્ધિ અને નવું શોધવાની ઉત્કંઠા જાગ્રત થઈ હશે . જેમાં , કોઈ શોધામણી આપવાની હતી નહિ . Free કોઈ લાગત નહિ , ખર્ચ નહિ . બીજ અંકુરિત થાય , કળીઓ બેસે , ફુલો ખીલે ને છેવટે કરમાઇ જાય અને આ ક્રમ ઉપરા ઉપરી ચાલ્યા કરે . ત્યાં સુધીના ઘટના ચક્ર જેવું જ moon cycle છે, આ જે સંપાદિત જ્ઞાન- ઉર્જા ને સ્વયં સાથે પૂર્ણ પણે સંકલિત કરવામાં પ્રેરિત કરે . ચંદ્ર કળાના આઠેય તબક્કાના ઉજાસના , વ્યક્તિગત સંશોધન ઉપર શોધિતવર્ધિત પ્રભાવ પાડનાર ભાવાર્થ છે . (૧) new moon : ‘નવી શરૂઆત’ સૂચવે . પૃથ્વી વચ્ચે હોય સૂર્યપ્રકાશ ચંદ્ર પર પડે નહિ. પ્રતિપદા હોય દેખાય નહિ . (૨) waxing crescent moon : waxing એટલે વધવું . ચંદ્ર પ્રકાશનું અજવાળું વધતું જાય . crescent એટલે અર્ધાથી ય નાનો – ઓછો પ્રકાશિત ચાંદ જે સૂચવે ‘ઈરાદો’ . (૩) first quarter moon : કહો ને , ‘આધા હૈ ચંદ્રમા’ . બાકીનો અર્ધ ભાગ છાંયાગ્રસ્ત shadowed જે ‘નિર્ણાયક કાર્યો’ કરવાનું decison making સૂચવે . (૪) waxing gibbous moon : પુખ્ત થતો ચંદ્ર અને વધતો જતો ઉજાસ . gibbous એટલે અડધાં કરતા વધારે પ્રકાશિત ચાંદ જે સૂચવે refinement ‘શુદ્ધ’ થાવ – ‘સંપૂર્ણ’ બનવાનું – ‘અનોખાં’ થવાનું . (૫) full moon : સૂર્ય ☀️ પ્રકાશ સમગ્ર ચાંદને પ્રકાશિત કરે . પૂર્ણિમા નો પૂર્ણ કળાએ ઉગ્યો ચાંદ જે સૂચવે release and sealing of intension . કોઈ ‘બંધન નહિ’ . ઓછા – વધુ કદનાં ‘દેખાવથી છૂટકારો’ . (૬) waning gibbous : નિસ્તેજ થતો જતો ચાંદ અને ઓસરતુ જતું અજવાળું . અડધાં કરતા વધારે પ્રકાશિત ચાંદ જે સૂચવે gratitude ‘કૃતજ્ઞતા’ , ‘ઉપકારવશતા’ . ‘આભારી થવાનું’ . (૭) third quarter : પ્રકાશિત અર્ધ ચંદ્ર . મ્લાન ચંદ્ર , પણ વિપરીત સાઇડ પહેલાં કવાર્ટર કરતા વધુ સારી દેખાય – ‘સુધારો’ . બાકીનો અર્ધ ભાગ છાંયાગ્રસ્ત , shadowed જે સૂચવે forgiveness ‘ક્ષમા વૃત્તિ’ . ‘છૂટછાટ’ આપી , જાવ . (૮) waning crescent : પાછો હઠતો ચાંદ . ચંદ્ર પ્રકાશનું અજવાળું ઘટતું જાય . અર્ધાથી ય નાનો – ઓછો પ્રકાશિત ચાંદ જે સૂચવે surrender ‘સમર્પણ’ , ‘શરણ’ . અધિકાર જતો કર્યો , બસ ?!? (૯) new moon : પૃથ્વી પરથી દેખાય નહિ . moon cycle ફરીથી શરૂ જે સૂચવે ‘નવી શરૂઆત’ . ક્લિક કરો અને જુઓ phases of the moon https://youtu.be/1sj2otIjZfM આમ , કલાધર આકારપરિવત્તૅ સોહંતા ચાંદ તેના અજવાળાં સાથે વિકસતા રહેવાનાં અને સંકોચન નાં ‘ચાવીરૂપ પ્રેરણાભાવ’ સૂચવે cues and clues . આપણા સાહિત્યમાં સહ્રદયી પૂર્વજોએ moon cycle ને અનુવર્તિને સોળ ચંદ્રકળાઓમાં સૂચિતાર્થ કહ્યાં તે પ્રમાણે : ૧. અમૃતા (ફૂલ વેલની કળી , અમી , સુધા) ૨. મનાદા ૩. પૂષા ૪. પુષ્ટિ (સમર્થન) ૫. તુષ્ટિ (ખુશી , પ્રસન્નતા) ૬. રતિ (પ્રીતિ , આસક્તિ , શૃંગાર ભાવ , બળ) ૭. ધૃતિ (ધૈર્ય , સ્થિરતા , ખામોશી) ૮. રાશિની ૯. ચંદ્રિકા (બીજનું સુશોભન , અર્ધ ચંદ્રા કાર મુગુટ) ૧૦. કાંતિ (શોભા , સૌંદર્ય , તેજ , આભા , પ્રભા , નૂર) ૧૧. જ્યોત્સના (ચાંદની , ચંદ્રનો પથરાયેલો પ્રકાશ , દીપ્તિ , કૌમુદી , મનોહરતા , ‌) ૧૨. શ્રી (લક્ષ્મી , ઉન્નતિ , ચઢતી – પડતી) ૧૩. પ્રીતિ (પ્રેમ , હેત , સ્નેહ , ભાવ ,અનુરાગ) ૧૪. અંગદા ૧૫. પૂર્ણા ૧૬. પૂર્ણામૃતા :: છે ને ! સોળે સોળ ચંદ્રકળા feminine. ભક્ત કવિ દયારામના પદની પંક્તિ છે : કદાપિ નંદકુવરની સંગે નહિ બોલે કારણકે , ” હો , મુને શશીવદની કહી છેડે .. ચંદ્ર બીમ્બમાં લાંછન છે વળી , રાહુ ગળે ખટ્ર માસે રે , પક્ષે વધે ને પક્ષે ઘટે કળા , નિત્ય ન પૂર્ણ પ્રકાશે રે . હવે સખી નહિ બોલું , નહિ બોલું , નહિ બોલું રે . દયાના પ્રીતમને કહે સખી , જ્યું શશીમુખ સરખું સુખ પાશે …” મનુષ્ય અને ચાંદની એકબીજાને શોધે છે . સુખનો કેવો રહેશે સંયોગ !?! ‘ચાંદની’ નો પ્રતીકાત્મક અર્થ : ખૂબ જ શક્તિશાળી નારીગત – સ્ત્રૈણ ઉર્જા ને પ્રતિબિંબિત કરનાર ‘ચાંદની’ જ્ઞાન – વિદ્વત્તા , અંતદૃષ્ટિ , જન્મ , મરણ , પુનર્જન્મ , દિવ્યતા સાથે જોડનાર સેતુ રૂપ છે . ચંદ્ર , ચંદ્રનું સ્ત્રી- સ્વત્ત્વ અને સર્જક (કવિ) ની મેળ – સંગતિમાં સ્વરસ્ત્રૈકયૈ રચાતા નારી સમાન તરલતા , જન્મજાત‌ સર્જનશક્તિ ના બદલાવ ની વિશિષ્ટ ખાસિયતો ના સમાવેશ થવા જોઈએ . ચાંદનું સ્વર્ગીય ‘દૃશ્ય રૂપ’ તત્ત્વ પૃથ્વી પર પથરાયેલી ચાંદનીના આભા- ઉજાસ , જ્યોત્સનાના મૂર્ત સ્વરૂપે કાવ્ય રચના ની સહજ સમજ સાથે કવિ ની સહયાત્રી બની શકે . ચાંદની , સૂર્ય પ્રકાશથી ૪ લાખ ઘણી ઓછી રોશન હોય – ફિક્કી લાગે . ચંદ્ર ની ભૂખરી સપાટી પરથી પરાવર્તિત હોય ઉજળો સફેદ પ્રકાશ આછી આસમાની ભૂરી ઝાંય પકડે જે પૃથ્વીના વાતાવરણમાંથી ફીક્કી પીળી થઇ પથરાય . ચંદ્ર નીય supermoon ની ૦.૩૨ lux વધુમાં વધું , નહિતર માંડ ૦.૦૫ થી ૦.૧ lux ની આછી રોશનીમાં આપણાં લોચન ફક્ત આકાર – છાયાં જુવે ને તેય કાળાં ધોળાં . તોયે , ચાંદ નયનરમ્ય લાગે . કવિએ ગીતમાં ‘હળુંક’ કહ્યું છે તેવી જ રીતે હળવા ફુલ થઈ જવાય જ્યારે મીટ માંડીને ‘ઊંચે વ્યોમ’ જોઈ રહીએ , ઝગમગતો ‘ચાંદ’ . નકર્યું વિસ્મય . નિરાંત . મોહિની . બ્રહ્માંડ સાથે , તેના ખગોલિય પિંડ સાથે એકરૂપ થતાં હોવાનું સંવેદન ચકિત કરે . આપણે બ્રહ્માંડ નું જ અંશ તત્વ છઇએ એમ માની શકીએ . Moonlight ૨૦૧૬ની ફિલ્મ/ નોવેલ માં એક બ્લેક મેન બીજા બે પાત્રો સહિત ૩ તબક્કાના જીવનમાં પોતાની identity શોધે છે under the moonlight જેમાં બ્લેક , ભૂરો – ભૂખરો દેખાય (જુઓ ચિત્ર નીચે). ‘બ્લેક’ અમેરીકન બીબાંઢાળ માન્યતા કે તોફાની , હિંસક ધાંધલિયા જ હોય એમ સૂચવે . મૂન લાઇટ , અંતસ્થ સ્વત્ત્વ નું પ્રતીક છે જેમાં રહીને ‘પોતાપણું’ શોધવાનું છે. ત્રણ પાત્રો અંગતતા અને ભાવમય તા એકબીજા સાથે શેઅર કરે છે . પવનના સૂસવાટા સાથે કહે છે કે સમાજે કહ્યો ને પોતે ઓઢયો અંચળો ઉતારવો જ પડે . One should be true to themselves and be who they are . જોરવાળા મસલમેન બનવું છે કે વગદાર ધનવાન જે સમાજે સૂચવેલ અવરોધક દિવાલ: stereotyped ID છે . કથાનકની ઘટનામાં દર્શાવ્યું હતું તેમ અંતરથી જવલ્લે જ બદલાયાં એવી સભાનતા જાગૃત થતાં ત્રણમાંથી એક ‘યંગ મેન’ ફિલ્મ દર્શકો અને પાત્રો વચ્ચે ની 4 th wall ‘ચોથી હસ્તિ – આડી દિવાલ’ ને તોડી નાખી સૂચવે છે કે કોણ છઇએ તે જાણવા ‘અંતસ્થ પોતાપણું’ સમજી તેજ રીતે ખુલ્લા દિલથી જીવો તો મથામણોના સૂસવાટા વાતા રહેતા હશે તેમ છતાં tranquility ના પ્રતીક breeze ‘લહેર’ની પરમ શાંતિ ને સ્વસ્થતા મળે . તમારો નિર્ણય અન્ય કોઈ લઈને ધરી ના શકે . ‘ચાંદની’ છે ‘જ્યોત્સના’ idfying energy નું પ્રેરણાદાયી પ્રતીક . કવિ શ્રી ચંદ્રકાંત શેઠ ગીતના દ્વિતીય અંતરામા કહે છે : ” મનમાં હળુંક લ્હેરવા લાગે , વ્યોમની કિરણ ઝૂલ ” . પણ, તે પહેલાં પ્રથમ અંતરા ની પંક્તિઓ : ” ક્યાંક રે આંબો ટહુકયો એની મનમાં મ્હેકી વાત , કમળ જેવો ખીલતો દિવસ , પોયણાં જેવી રાત . શોધતો રહ્યો ચાંદ ને રહી ચાંદની શોધી મને . એકબીજાને શોધતાં ગયાં દૂર તો આવ્યાં કને . ” પ્રથમ શબ્દ “ક્યાંક રે” સૂચવે છે કે કોઇક જ સ્થળે , “આંબો ટહુકયો” , એમાં ધ્વનિ કલ્પન ની મીઠી ટાપસી પુરતી પ્રકૃતિજન્ય તત્વનું ગુંજન છે જે કવિના મનમાં ના સ્થગિત સંવેદન પ્રતિ હાજિયો ભણે છે . સમજીશું ZOONOSIS તરીકે ઓળખાતી આ ઘટનારીતી . એક રીતે તેના Plantae Kingdom માંથી આંબા વૃક્ષ નું Animal Kingdom માં jumping થયું . SARS CORONA V2 વાયરસે કૂદકો માર્યો અને જાણો છો કે Animal / Human Virus બનીને COVID 19 ની મહામારીમાં કરોડો લોકોનાં મૃત્યુ , માંદગી અને અંધાધૂંધી / શોરબકોર વાળી અત્યંત દયનીય સ્થિતિ હ્યુમાનિટી ઉપર તોળાઈ રહી છે . A Pandemonium across the Whole World is still continuing . ‘વાયરસ નો મારો’ ‘ક્યાંકારો’ અપશુકનનો શબ્દ , એ કંઇ થોડો ટહુકાર કરે ?!?! અહીં કોયલ /કોકિલા નું un – snapping થયું છે . મહાકવિ નાનાલાલ લખે કે : ” ફૂદડીએ ફૂદડીએ વિધિના નિર્માણ મંત્ર , ટહુકે તારલિયાના મોર . વિરાટનો હિંડોળો ઝાકમઝોળ . કે આભના મોભે બાંધ્યા દોર “. અહીં , ‘ટહુકાર’ ના શ્રવણ કલ્પનની ‘વાત’ કવિ મનમાં મ્હેંક રૂપે ઉભરતી આવી મળે છે . સુગંધના – પમરાટના આ કલ્પન ની ‘વાત રાખી લેવામાં’ , ‘વાત ઉપાડી લેવામાં’ કાવ્ય વિષયક ને ઉપકારક બની જાય છે . દ્વિતીય પંક્તિ ના પ્રથમાર્ધ માં ☀️ ‘સૂર્ય વિકાસી’ ” કમળ જેવો ખીલતો દિવસ ” અને શેષાર્ધ માં 🌒 ચંદ્ર વિકાસી “પોયણાં જેવી ‘રાત” ની વાત કાવ્યાર્થ શોધવા પ્રેરે છે . . . અને કવિ કહે છે : ” શોધતો રહ્યો ચાંદ ને રહી ચાંદની શોધી મને ” . દિવસ તો ખીલ્યો પણ રાત નું શું થયું હશે ?!?! કમળ અને પોયણાં બંને માં સફેદ લાલ ગુલાબી ( બહુધા ) , આસમાની ને કાળું પણ ફૂલ આવે . સૌથી વધુ સુંદર પદમક / અરવિંદ ( ગુલાબી ) , શતપત્રી ( વધુ રતાશ પડતાં સફેદ ) , નલિન ( સફેદ ઝાંય ) કમળ માં સુગંધ હોય કે ન પણ હોય . સુગંધિત કમળ શોધવા મહેનત કરવી પડે . વધુ ખુશ્બુદાર સૌગંધિક ( પીળાશ પડતાં સફેદ કે લાલ ) , પુનડ્ડરિક ( પુંડરિક – તિલક આકારની પીળા – સફેદ ) , ઘણું જ સુંદર કુમુદ ( આછાં ગુલાબી ) અને નલિન ( સફેદ ) પોયણાં ને સંસ્કૃત માં ઉત્પલ નીલરંગી કુમુદ પણ કહે . કમળ અને પોયણાં ના ખીલવા ની અવસ્થાનો ભેદ છે . કેટલાક પોયણાં ( ઉત્પલ ) પૂર્ણ પણે ખીલતા નથી ને પાંખડીઓ અપરિપક્વ માંસલ નથી હોતી . કમળ ‘સર્જનહાર નું ફૂલ’ flower of the Creator છે . કમળ પોયણાં , નાજુક , મીઠ્ઠી અનુપમ સુગંધ , શોભા આકર્ષકતા જ નહિ , ખુશી ની વિપુલતા , દિવ્યત્વ , પ્રકાશ દર્શીલ બોધ , તાજગી , શુદ્ધતા ને પાવિત્ર્ય સૂચવે . કાદવ ભર્યા પાણીમાં સુંદર સસ્મિત તરતા રહીને પવિત્રતા અને સૌંદર્ય ના પ્રતીક કમળને નીરખીને ગીતા નું કથન સ્ફૂટ થાય : ” જે વ્યક્તિ સ્વકર્મ કોઈ પણ આકર્ષણ વગર કરે અને તેના પરિણામ પ્રભુ ને સમર્પિત કરી દે છે તે કમળના પર્ણ પાંખડીઓ ની જેમ પાણીમાં હોવા છતાં સૂકો unaffected રહે છે . ‘ઝૌ દુન્યી’ કનફયુસ્યસના શિષ્ય કહે છે કે : “હું કમળને ચાહું છું કેમકે તે કાદવમાં ઊગવા છતાં પણ બેદાગ છે”. વિચારશીલ વ્યક્તિ જ્ઞાન વિજ્ઞાન ની પરિસ્થિતિ અને પ્રકૃતિ ને સ્વીકારે , પોતાની સહજ વૃત્તિ ને સ્વભાવ ઉપર કાબૂ મેળવી બુદ્ધિ પૂર્વક નિર્ણયો લઈ ઉપર પાણીની સપાટી તરફ ઉર્ધ્વ ગતિ થી પ્રયાણ કરે , દુઃખ – મુશ્કેલી ના જોર સામે ખોટો શોર બકોર ના કરે અને સ્વભાવગત ગુસ્સો કર્યા વગર – ઝગડા કર્યા વગર પાશવી જાળવાળા કાદવમાં અને બુદ્ધિગમ્ય સ્વભાવના મીઠાં પાણીમાં – બંને વચ્ચે સફળતા પૂર્વક રહે . અને પછી ઊભરી આવીને સપાટી પરથી બહાર હવામાં ઉર્ધ્વસ્થાન મેળવે તેની સફળતા અને જીવન આધ્યાત્મિકતા ના પ્રતીક છે . આવા પ્રાજ્ઞ મુગ્ધ મનુષ્યો કમળ – પોયણાંની જેમ અપરિપકવતામાંથી પરિપક્વતા તરફ ગતિમાન અને સુગંધ વિખેરતા સર્જન ના કાર્યો ના દ્યોતક છે . કમળ રસિકત્વ ના જ્યારે પોયણાં આત્મા ના પણ પ્રતીક છે જે આકાશી heavenly તત્ત્વ ચાંદ પ્રત્યે મિલનોત્સુક ઝંખના સેવતું મનુષ્ય મન પણ સૂચવે . આંતરમન ની શક્તિઓ સર્જનાત્મકતા માટે પ્રયોજવામાં માનવજાત માટે શ્રેયકર ધ્યેય છે . કમળ સૂર્યોદય થતાં ખીલે અને સૂર્યાસ્ત થતાં પુનઃ પાંખડીઓ બીડાઇ જાય વળી પાણીમાં થોડું અંદર પણ ઊતરી જાય . ગુલાબી રંગનું અરવિંદ : પત્ર , પુષ્પ , ફળ , બીજ ની દૃષ્ટિએ સૌથી મોટું , સૌથી વધુ સુંદર . બંધ થતી અને ઉઘડતી પાંખડીઓ આત્મા સંબંધી વિકાસ ને વિસ્તાર તથા સૌંદર્ય સંબંધિત શુદ્ધતા નિર્દેશિત કરતી પ્રેરણા આપે . Purity of body , speech and mind as if floating above the murky waters , of material attachment and physical desire . પોયણાં ના ઊર્ધ્વસ્થ સાદ ઝીલી કવિ મન ચંદ્ર મયી પ્રતીકાત્મક અર્થના આસપાસના સ્પંદનો રેલાવતા ‘ચાંદને’ શોધતું રહ્યું ત્યારે ‘ચાંદની’ સામેથી કવિ ને શોધતી રહી હોય છે . ચાંદ અને ચાંદની ના પસંદીદા પ્રતીકાત્મક અર્થ સાથે એકાકારી સંયોગ કાવ્ય સર્જન ના મારગ તરફ નિઃસંદેહ લઈ જાય . આ ચાંદ અને તેની ચાંદની સમસ્ત વિશ્વ કવિતાને પ્રકાશિત કરે . તેમાં , ઉદાહરણરૂપ સમજીએ તો જાપાનીઝ માત્સુઓ બાશો ના હાઇકુ , કિન્ડાઇ શી, જેન્ડાઇ શી ને જીકોન શી આધુનિક કવિતાઓ હોય , હોમર ( work of imagination ) , ચાર્લ્સ બોદલેઅર , રેઇનર મારિયા રિલ્કે , પોલ વાલેરિ જેવા ફ્રેન્ચ કવિ ઓ , વર્ડઝવર્થ , શેલી , બ્રાઉનિન્ગ , શેક્સપિયર , જ્હોન કીટ્સ ( રોમેન્ટિક ઇમેજરી / ઈન્દ્રીય રાગ ) , એડગર એલન પો ( Gothic Poet ) , રોબર્ટ ફ્રોસ્ટ , મયા એન્જેલો , રાલ્ફ વાલ્ડો એમર્સન , લેગસ્ટન હય્યુજીસ , સિલ્વિયો પ્લેથ , બુકોવ્સકી , સિલ્વરસ્ટેઇન જેવા અમેરિકન કવિઓ , દાન્તે વિ. પરના એલિયટ અને એઝરા પાઉન્ડ ના લખાણો , new humanism , neo realism , progressive , mixed free style ની ( આપણા પુરાણો , વેદ ઉપનિષદો ભાગવત ને ગીતા તથા પંડિત યુગથી આજ સુધીની આપણી ) સમકાલીન આધુનિક કવિતાઓ તરફ ધ્યાન ખેંચાય . અને તેનો વિનિયોગ પોતાપણું વ્યક્ત કરતી પ્રતીકાત્મક આત્મલક્ષી ને પરલક્ષી કવિતાઓમાં ઉપકારક નીવડે તો ચાર ચાંદ લાગી જાય . એ પણ એકબીજાની કને આવવાનાં શ્રેયકર સંયોગો . દ્વિતીય અંતરાની પંક્તિઓ : ” આંખ મીંચુ ત્યાં જૂઇ નું ગાલે અડતું ઝાકળફૂલ . મનમાં હળુંક લ્હેરવા લાગે વ્યોમની કિરણ ઝૂલ . શોધતો જેની પગલી એનો મારગ શોધે મને . એકબીજાને શોધતાં ગયાં દૂર તો આવ્યાં કને . “ આંખ મીંચાઈ હોય તેની સાથે તરત જ જૂઇ નું ‘ઝાકળફૂલ’ ગાલે અડવાના સંવેદનની પ્રતીતિ થાય છે તેમાં દૈહિક સંપ્રજ્ઞતાની organic image દર્શાવીને સુક્ષ્મ , ગૂઢ , તાત્વિક આધિ-ભૌતિક અનુભવ metaphysical experience રજૂ કર્યો છે . જૂઇ નો અર્થ થાય ફૂલ . અહીં ગાલે અડતું ફૂલ જૂઇ નું ‘ઝાકળફૂલ’ છે . હકીકતમાં , જૂઇ નું ફૂલ નાનું ને તેની પાંખડીઓ પાવડરી સાટીન ચમકદાર હોય છે જેનાં પર જળના ટીપાં ટકે નહિ . અલબત્ત , જૂઇ ની કળી ઉપર ટકી રહે કેમકે તે પાંખડીઓ નો નીચેની બાજુનો પાછળ નો જુદો ભાગ છે . જુઓ અહીં નીચે : વર્ષા બિંદુઓના ટીપાં ટપકાવતી જૂઇ ની કળીની ઈમેજ . કુદરતના નિયમ ને વટાવી જતાં આકલન બહાર ના કલ્પનો કવિતામાં જોવા મળે ત્યારે ચમત્કૃતિ સર્જે છે . કાવ્ય સંવેગી અને સંવેધ્ય હોય એનો જુસ્સો કલ્પનો ના સુક્ષ્મ ગૂઢ રહસ્યવાદી અમૂર્ત સ્વરૂપને અનુભવી શકાય ને સમજી શકાય તેવા સમાવેશ માટે સક્ષમ છે . આ ‘જૂઇ’ (ની કળી) સ્ત્રી. છે : સંભાવ્યતા છે કે તે કોઇ હ્રદયંગમ આંતરમન સ્થિત ‘પ્રિયજન’ હોય છે ફીઝીકલી ગેરહાજર છે . ઝાકળના heavenly સ્વર્ગીય દૃશ્ય રૂપ તત્ત્વ નું પૃથ્વી તત્ત્વ ‘ફૂલ’ સાથે સંયોગ થતાં રચાયું ‘ઝાકળફૂલ’ એક એન્જલિક સેતુ રચીને કવિ મનમાં ગાલે અડતું “સ્પર્શ નું કલ્પન’ બનીને “thermally negative ‘હૂંફ’ સર્જે છે જેની મનની ટાઢક શાતા દેતી સંવેદનીય થઇ રહે છે . જે પછી ની પંક્તિમાં હળું હળું ધીમે-ધીમે ફરફરવા લાગે , મનપવન માં ” હળુંક લ્હેરવા લાગે ” , સંચારિત તરંગો પરે ફરકવા લાગે એવું , ગતિશીલ ચિત્ર નું કલ્પન બને છે . કવિએ એને નામ આપ્યું છે : “વ્યોમની કિરણ ઝૂલ” . ‘વ્યોમ’ શબ્દ વ્યાપકપણે નભ જ નહિ પણ સૂરજ ચંદ્ર ગ્રહ તારા મંડળ , સમસ્ત બ્રહ્માંડ ને સમાવિષ્ટ કરે જેનું કાવ્યમાં un snapping થયું છે . આખરે , કરોડો અબજ પ્રકાશવર્ષ દૂરના પ્રકાશ પૃથ્વી સુધી પહોંચવા ને તેને ઝીલી શકવા સક્ષમ છે વૈજ્ઞાનિક ઉપકરણો . જ્યારે , અહીં તો કવિમન heavenly સ્વર્ગીય દૃશ્યાત્મક “વ્યોમની કિરણઝૂલ ” મનમાં જાણે ધીમે ધીમે લ્હેરવા લાગે એમ અનુભવે છે જેમાં ‘અવકાશ બોધ’ નું કલ્પન expansive image પ્રયોજાય છે . ‘મારગ’ નો પ્રતીકાત્મક અર્થ : The Road : કોઇ દૂર્ઘટના સંકટ પૃથ્વી પરે વિનાશ નોતરે પરંતુ મારગ roads ને લુપ્તપ્રાય ના કરી શકે . ઉદાહરણ તરીકે ( ચિત્તાગોંગ – કાબૂલ વચ્ચેનો ) મૌર્ય સમયનો ઉત્તરા પથ / શેરશાહ સૂરીનો સડક એ આઝમ / ગ્રાન્ટ ટ્રન્ક (GT) રોડ , (ચીન xian – Istanbul યુરોપ વચ્ચેનો ) સીલ્ક રોડ : Images માટે જુઓ નીચે : વ્યાપાર , ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃતિઓ ના આદાન પ્રદાન અર્થે વિવિધ શહેરો અને ભૂખંડ માં આવેલા દેશોને જોડતાં મુસાફરી ના રસ્તાઓ ને મારગ પ્રભાવશાળી અનિવાર્યતા પુરી પાડે unifying force થઈ રહે અને અસંખ્ય માનવોના વિકાસ જીવન વ્યવસ્થા ને જરૂરિયાતો માટે જરૂરી આયોજન થી અદ્યતન પરિવર્તન માં મહત્વનું પરિબળ નીવડે અને સંકલિત થતાં લોકો એકબીજાની નજીક આવે . સ્થળ પ્રદેશોમાં અશાશ્વતી અને હાનિ ભર્યા જોખમો આવે કે આંતરવિગ્રહ civil war નો ભોગ થવાનું આવે કે કેટલાક ધાર્મિક સમૂહો ને રુખસદ / દેશવટો આપતા નવા શાશકો expelling state ની જેમ કૃર કૃત્યો આચરે . ત્યારે , ખૂબ મોટી સંખ્યામાં લોકો હિજરત કરીને આસપાસ ના દેશોમાં સ્થળાંતર કરે અને survival માટે જૂના પૂરાણા રસ્તાઓ ને મારગ શોધે . ટ્રેન , બસો બંધ રહેતા ૨૦૨૦ના લોકડાઉન સમયે , વિવિધ રાજ્યોમાં થી ત્યાં ગુજારો કરતા અનેક લોકોને પોતાના પ્રદેશમાં જવા કુટુંબ સહિત શોધ્યા જડયા રસ્તાઓ ને મારગે અરે રેલવેના પાટે પાટે પણ પગે ચાલીને સુધ્ધાં સ્થળાંતરિત થવાનું બન્યું હતું . યાતનાઓથી બચવાના , ધૈર્ય થી નવા મુકામે પહોંચવાની સંભાવના ખોળી કાઢવાનાં જોમ , જુસ્સા અને ઝૂંબેશ ની શક્તિઓ માનવીમાં હંમેશાં જોવા મળે . નિર્ધારિત સ્થળે પહોંચ્યા કે તેના મધ્ય ભાગે ટકી રહેવા હઠીલાં માણસો ના જક્કીપણા , સહનશક્તિ અને ચીવટાઈ ડોગિડ dogged endurance ને આવકારતા ને તેના પ્રતીકાત્મક અર્થ ધારણ કરતાં રસ્તા , મારગ ને ધોરી માર્ગો અનંત મુસાફરી માટે લંબાયમાન થયા હોય છે . ધ્યેય હોય કે ન હોય ચાલ્યા રહેવાનું છે . સહપંથી સંગાથીઓની શીખ મળશે કે નીકળ્યા ત્યારના સંકલ્પ , નિશ્ર્ચય ને જુસ્સા ટકાવી રાખવાના છે . સ્થગિતતા ના રહેવી જોઈએ . અગાડી ને અગાડી ભવિષ્ય તરફ પ્રયાણ કરો . આમ , મારગ એ જીવન માર્ગ નું સત્ય સૂચવે . પ્રશ્ર્નો ઉપસ્થિત થાય કે : Go With God 🙏 Or Better be alone ? Better when everyone has gone . On which path to go ? Common & desirable Or a path full of difficulties ? બે મારગ મળવાનાં અવસરો પર પસંદગી કરવી પડે . રાહ ખોટો નીકળે તો પસ્તાવો ને માનસિક ત્રાણ તનાવ નો સામનો કરવો પડે . અનિર્ણાયક રહેવાથી કે નિર્ણય લેવામાં ને નિર્ધારિત અમલ કરવા માટે મોડું થઈ જાય તો અસહનીય પરિણામ આવી શકે .ઉચિત નિષ્કર્ષ પર પહોંચી બહું ફેરફાર થઈ શકે નહિ . તેથી ચોકસાઈ પૂર્વક નિર્ણયો લેવા પડે . જ્યારે , પસંદ કરાયેલો મારગ સફળતા લાવે ત્યારે મળતો છૂટકારો relief આપે , સુખદ અનુભવ થાય . The road signifies the journey of life and opportunities we get in our lifetime for which we make right decision on which path to move to reach out to the destination at right time . શોધતો જેની પગલી એનો મારગ શોધે મને . એકબીજાને શોધતાં ગયાં દૂર તો આવ્યાં કને . પગલી નાના બાળકનું ઘરના આંગણામાં કે બહાર કોઈ ધૂળમાં પડ્યું પગનું ચિહ્ન . કવિ જેની પગલી શોધે તે બાળક કોણ હોય શકે ?! આપણા પ્રદેશમાં વૃંદાવન , મથુરા ને અયોધ્યા ની દેવનગરી ની જાત્રા કરવા માટે નું મોટું મહાત્મ્ય છે કારણકે જનમાનસમાં જીવતી પ્રભુ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા આસ્થા ને પ્રેમ લક્ષણા ભક્તિ સૂચવે કે રામ કૃષ્ણ – કનૈયા એ આ સ્થળે જન્મ લીધો અને બાળપણ અહીં વીત્યું હતું માટે એમની પગલી આ સ્થળે અહીંની ધૂળમાં પડી હોય એ ધરા , ધરતી એમના શિરે . કદાચિત એ જગ્યા એ ધરા શોધે જ્યાં એમને એવો આધિ – ભૌતિક અનુભવ થાય meta physical feel મળે કે તે એ જ જગ્યા પર ચોક્કસપણે પહોંચ્યા હતા જેથી જન્મારો સાર્થકપણે ધન્યતાથી ચરિતાર્થ થાય . પણ , કવિ જ્યારે પગલી શોધે ત્યારે કાવ્ય સર્જન ની સંભાવ્યતા જ શોધે . જ્યાં કવિ ને પ્રથમ પંક્તિ મળે જેથી આંતરમન સ્થિત કાવ્ય અંદરથી બહાર નીકળે . વિષય વૈવિધ્ય પ્રેરણા વિચાર માટે પ્રકૃતિ જન્ય પ્રતીકો અને બાહ્ય જગતના દૃશ્ય રૂપ તત્ત્વ ની મદદથી આંતર પ્રતીતિ નો રણઝણાટ , લખી શકાતી કાવ્ય ભાષાનાં બંધ બેસતા શબ્દો , તેની મહિમા મુજબ ભમતા ને સ્ફુટ થતાં આવી મળે . સમગ્રતા સાથે મેળ બેસાડીને કે પરમ તત્ત્વ સાથે અનુસંધાન કરીને કાવ્યાર્થ પ્રસ્તુત કરવાની મથામણ હોય શકે જેથી જગ કલ્યાણ થાય કે જેમાં અન્ય જનને વ્યક્ત કરવાનો ઇરાદો હોય . કાવ્ય આત્મલક્ષી રાખવાનું હોય તો અંતરના ઊંડાણથી આવે . કવિની શોધ પ્રસન્ન મુગ્ધા ભાવે સામેથી આવીને મળતા બાહ્ય જગતનાં દૃશ્ય રૂપ તત્ત્વ ની સહાયથી , શોધ સંશોધન ના પ્રતીકાત્મક અર્થ સાથે ઘનીભૂત થાય તેમ છે . એ સંયોગ એકબીજાની નજીક નજીકતર પહોંચવાના ધ્યેય તરફ લઈ જઈ શકે છે . કવિની શોધમાં સામર્થ્ય છે તે એ કારણે કે આ શોધ અન્ય સંગાથી જન જોડે સંભવિત શ્રેયકર સંવાદ કરાવનાર હશે . આ સંગાથી જન મળનાર છે એ મારગ મધ્યે જેની પગલી પોતે શોધતાં હતા . આ સંગાથી જનના સ્નેહ- સાથમાં વ્યક્તિત્વનો વિકાસ વિસ્તાર થઇ શકે છે અને સાવધાનીથી કવિ ની પોતાની આત્મલક્ષિતા પણ સાબૂત ,અખંડિત ,અસ્પૃષ્ટ રહી શકે છે અને કાવ્ય સર્જન નું સત્ય પણ સાંપડે એની પ્રસન્નતા . મહાકવિ નાનાલાલ લખે કે : ” સૃજન ની આંખ ઉઘડી , કવિની પગલી પડી . હ્રદયની તુંબડીમાંથી ભાવના બંદિશ જડી . સૃજન ની આંખ ઉઘડી . સૃજન ની આંખ ઉઘડી . ” બાહ્ય તત્ત્વ ની શોધ દ્વારા જ ‘ હું’ ની શોધ પૂર્ણ પણે સોળે કળાએ ખીલી ઊઠે છે : રાજેન્દ્ર શાહ ના નિરુદૃદેશે કાવ્ય વિશે શ્રી નિરંજન ભગતે લખ્યું હતું : ” આ નિરુદૃદેશે કાવ્યનો સંપૂર્ણ અર્થ વિસ્તાર મહા નિબંધ માં જ પરિણમે એવું આ કાવ્ય છે . એટલે એનો મિતાક્ષરી અર્થ શક્ય છે “. અનેક કવિઓએ નિરૂદૃદેશે જેવી કક્ષાના કાવ્ય સર્જન ની ખેવના રાખી હશે . જેની વિવેચના થતી રહી હશે . આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર શોધવાનો અહીં મારો પ્રયાસ લંબાણપૂર્વક લખી પ્રસ્તુત કરવામાં મારો ઉદ્દેશ કાવ્ય સર્જન ની પ્રક્રિયા સમજવાનો પ્રયત્ન કરવા પુરતો સમજું છું . ઘણા વર્ષો પછી એમ થાય તે ધાર્યું તેમાં કવિતાની કને જઈ વાત કરી છે જેમાં રહી નિષ્ફળતા મારી પોતાની છે . એટલું સમજી શકાયું છે કે મનુષ્ય અને પ્રકૃતિ બંને એકબીજાને અનુસરે છે : કાવ્યની પોતાની કોઈ શોધ હોતી નથી . કવિનું આંતર મન કાવ્ય ની શોધ ચોક્કસ કરી શકે છે અને તે મળે ત્યારે પસાર થયેલી પ્રક્રિયા ની શોધ કરતાં આપણને એનાં કાવ્યાર્થ મળે તેનો આનંદ છે : શોધતો હતો ફૂલ ને ફોરમ શોધતી હતી મને : કવિ શ્રી ચંદ્રકાંત શેઠ : આસ્વાદ કાવ્યાર્થ વિચાર વિ જયરાજ પૂણે : ૨૯ માર્ચ ૨૦૨૧ :