આત્મા ને અંતિમ સત્ય માને અને મૃત્યુ થયા બાદની સફર સમજે એવી સામાન્ય સમજ હોય . ન્યાય, સાંખ્ય, વૈશેષિક, યોગ, મિમાંસા અને વેદાંત મહત્વપૂર્ણ દર્શનશાસ્ત્ર મુજબ હિંદુઓની વૈદિક પરંપરા માં અલગ અલગ રીતે આત્મા વિષે સમજણ આપી છે . ન્યાય અને વૈશેષિક દર્શન શાસ્ત્ર મુજબ, આત્મા અમર છે, એનો જન્મ અને મૃત્યુ થતું નથી. ઈશ્વર અને આત્માનો ઉદભવ સાથે જ થયો છે.
વૈશેષિય દર્શન મુજબ આત્મા વજનદાર અસ્તિત્વ છે, તો ન્યાય દર્શન મુજબ આત્મા સુક્ષ્મ સ્વરૂપ ધરાવે છે. સાંખ્ય દર્શન મુજબ, સ્ત્રી અને પુરુષનો આત્મા અલગ છે.
આત્મા પુરુષ છે, પ્રકૃતિથી અલગ છે. યોગ દર્શન વિજ્ઞાન આધારિત છે, જેમાં આત્મા પર જ સંશય કરવામાં આવ્યો છે. ન્યાય, મીમાંસા વગેરેમાં આત્મા એકસરખો જ રહે છે, એવું કહી શકાય કે આત્માને જ્ઞાનની જરૂર નથી . ચાર મુખ્ય વેદોથી સોળ મુખ્ય ઉપનિષદ સુધી થતી યાત્રા વાયા વિવિધ સંહિતા તથા આરણ્યક સુધી આત્માની ઓળખ અલગ છે. હજી તો દ્વૈત અને અદ્વૈત બાકી…અદ્વૈત મુજબ સમગ્ર સૃષ્ટિમાં બ્રહ્મ જ સત્ય છે, આત્માથી તમામ કણ બ્રહ્મનો જ ભાગ છે. તો એક જ ઇશ્વર માનતા વર્ગ માટે ઇશ્વર સર્વોચ્ચ છે, પણ આત્મા અલગ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
ઈશ્વર અને આત્મા અલગ હોવા છતાં બંને વચ્ચે સંબંધ છે. જે છે તે ઇશ્વરની માયા છે. જૈન અને બુદ્ધ જેવી શ્રમણ પરંપરા આત્મા વિશે અલગ જ વિચાર ધરાવે છે.
જૈન પરંપરામાં આત્મા અશુદ્ધ હોઈ શકે. આત્મા અમર હોય અને અનિત્ય પણ હોય…બોદ્ધ તો સ્પષ્ટ માને છે સમગ્ર બ્રહ્માંડ અસ્થાયી છે. આત્મા પણ અજર અમર નથી.
બૌદ્ધ પરંપરા તો માને છે કે, પ્રતિક્ષણ વિશ્વ પરિવર્તનશીલ છે. બૌદ્ધ વિચારોમાં શૂન્યનો સ્વીકાર કરતાં આત્મા પણ અંતે શૂન્ય તરફ જ ગતિ છે.
ભારતીય પરંપરા મુજબ અંતિમ સત્ય તો બ્રહ્મ અથવા પરબ્રહ્મને ઓળખવાની વાત છે. મનુષ્ય જીવનમાં આવતા દુઃખમાંથી મુક્તિ મેળવવાનો સરળ માર્ગ આત્માને ઓળખવો અથવા સ્વની અનુભૂતિ કરવી. આ અંતિમ સત્ય શોધવા માટે અનેક માર્ગો દર્શાવ્યા છે. ઉપનિષદો એ તો યમ નો સાક્ષાત્કાર કર્યો હોય એમ સંવાદ લખ્યો છે . નચિકેતા ના પાત્ર દ્વારા યમ જવાબ આપે . આ બધું વાંચી , જાણી , સમજી લીધું હૌય તેવી ચર્ચા , વિચારણા , સંહિતા સિદ્ધ , સાધ્ય , આત્મસાત કરી સંભળાવે , યોગીઓ, સંતો , વિદ્વાનો અને આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિપ્રાપ્ત ગુરુઓ પાસે તેના shortcuts તૈયાર હોય . , Ātman (/ˈɑːtmən/; Sanskrit: आत्मन्) is a Sanskrit word that refers to the (universal) Self or self-existent essence of human beings, as distinct from ego (Ahamkara), mind (Citta) and embodied existence (Prakṛti).[note The term is often translated as soul,[note but is better translated as “Self,”as it solely refers to pure consciousness or witness-consciousness, beyond identification with phenomena. In order to attain moksha (liberation), a human being must acquire self-knowledge (Atma Gyaan).

સ્વનિર્ભર જીવ ની સારરૂપ મૂળભૂત ગુણ , તત્ત્વ તે આત્મા : અહંકાર , ચિત્ત અને પ્રકૃતિ થી ભિન્ન : SELF . મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવા આત્મ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાનું હોય જેથી મોક્ષ સિદ્ધ થાય . જીવાત્મા individual self , પરમાત્મા Supreme self , અને બ્રહ્મ Ultimate reality : આ ત્રણેય ને અદ્વૈત , સમાન , એકસરખા , એકરૂપ ગણે ; જ્યારે દ્વૈત ભિન્ન સમજે . અદ્વૈત એટલે non Dualist , દ્વૈત એટલે dualist ; જ્યારે ભેદ – અભેદ dualist + non dualist એકીસાથે થતું સમાન + ભિન્ન નો સમાવેશ સ્વીકારે . હિંદુ ધર્મ ની દરેક વિચારધારા અને ખ્યાલ સ્વીકાર કર્યો છે કે દરેક સજીવ માં જીવ આત્મા self હોય . Etymology
Ātman (Atma, आत्मा, आत्मन्) is a Sanskrit word which refers to “essence, breath. It is derived from the Proto-Indo-European word *h₁eh₁tmṓ (a root meaning “breath” with Germanic cognates: Dutch adem, Old High German atum “breath,” Modern German atmen “to breathe” and Atem “respiration, breath”, Old English eþian) . Soul કે innermost essence કહેવાના બદલે Real SELF વધુ અનુકૂળ આવે .soul, which includes consciousness but also the mental abilities of a living being, such as reason, character, feeling, consciousness, memory, perception and thinking. In Hinduism, these are all included in embodied reality, the counterpart of Atman. ચેતના , માનસિક સજજતાઓ જેવી કે તર્ક , હ્રદયબળ , સંવેદન ભાવ , ગ્રહણશક્તિ , સ્મૃતિ , વિચારશીલતા જેવી આવડત આત્મા ને દેહધારી બનાવનાર મૂર્ત સ્વરૂપે અસ્તિત્વ ધરાવે છે જે સામી બાજુએ વિરુધ્ધાર્થિ ખ્યાલ છે જેનો સમાવેશ આત્મા Soul માં બીજા ધર્મો માં સ્વીકારાય છે . હિંદુ ધર્મ માં , આત્મા શાશ્વત , સનાતન નિત્ય હંમેશા થી eternal છે ; imperishable અવિનાશી , અક્ષય્ય ( નાશ ના થાય ) છે ; beyond time સમયની પેલે પાર નો , આગળ ને આગળ ને વધું આગળ નો : not the same as body દેહસાર તત્ત્વ , mind or consciousness ચિત્ત મન કે ચૈતન્ય / ચેતના સમ નહીં એટલે કે આ સૌથી પેલે પાર નો તે આત્મા .Atman is the unchanging, eternal, innermost radiant Self that is unaffected by personality, unaffected by ego : વ્યક્તિગત વિશિષ્ટતાઓ કે અહં અને અહંકાર આત્મા ને સ્પર્શી શકતા નથી , એવો હોય આત્મા , તેજસ્વી , દીપ્તિ માન , કિરણોત્સર્ગી Atman is that which is ever-free, never-bound, the realized purpose, meaning, liberation in life. As Puchalski states, “the ultimate goal of Hindu religious life is to transcend individually, to realize one’s own true nature”, the inner essence of oneself, which is divine and pure . અફર , અકુત્રિમ , અજર અને અમર ; રૂઢિમુકત , પ્રયોજન ગમ્ય , સર્વદા મુક્ત , અંતરાયો અટકાવો વિઘ્નો થી અસ્પૃશ્ય , અલૌકિક અને અમિશ્રિત ( પવિત્ર ) તે આત્મા . વ્યક્તિગત રીતે ચડિયાતા બનવા માટે ના છેવટના અંતિમ ધ્યેય માટે , તમામ મર્યાદાઓ ને વિટંબણાઓ ને વટાવી જનાર , ઓળંગી જનાર માનવ અસ્તિત્વ , હિંદુ ધર્મ અનુસાર , અંતસ્થ સત્ત્વ અને સ્વત્વ ના દરેકે દરેક મૂળભૂત તથ્ય સુધી પહોંચની નિરંતર પ્રાપ્તિ કરવા માટે સંનિષ્ઠ પ્રયાસો માટે સદાય પ્રતિબદ્ધ રહ્યું છે અને રહેશે .Ātman exists.” In Hindu philosophy, especially in the Vedanta school of Hinduism, Ātman is the first principle : વેદાંત , ઉપનિષદો અને પુરાણો અને શાસ્ત્રોમાં આ મૂળભૂત સત્ય તરીકે સ્વીકારી લેવામાં આવ્યું છે . જૈનિઝમ પણ સ્વીકાર કરે છે પણ થોડા જુદા અર્થ વિધાન થી . જોકે In contrast, both Buddhism and the Charvakas deny that there is anything called “Ātman/soul/self”. ignorance includes “confusing what is not Atman as Atman”.

अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या

Avidya (अविद्या, ignorance) is regarding the transient as eternal, the impure as pure, the pain-giving as joy-giving, and the non-Atman as Atman.

— Yogasutra 2.5 : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :also set the purpose of all experience as a means to self-knowledge.

द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः
तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा

The seer is the absolute knower. Though pure, modifications are witnessed by him by coloring of intellect.
The spectacle exists only to serve the purpose of the Atman.

— Yogasutra 2.19 – 2.20 : : : : : : : : : : : : : : Nyaya school of Hinduism, states that Atma is a proper object of human knowledge. It also states that Atman is a real substance that can be inferred from certain signs, objectively perceivable attributes.: : Ātman, body, senses, objects of senses, intellect, mind, activity, error, pretyabhava (after life), fruit, suffering and bliss are the objects of right knowledge.
Desire, aversion, effort, happiness, suffering and cognition are the Linga (लिङ्ग, mark, sign) of the Ātman.

— Nyaya Sutra, I.1.9-10 : : : : : : : : : : : : :Nyayasutras posits that the sensory act of looking is different from perception and cognition–that perception and knowledge arise from the seekings and actions of Ātman.The Naiyayikas emphasize that Ātman has qualities, but is different from its qualities. For example, desire is one of many qualities of Ātman, but Ātman does not always have desire, and in the state of liberation, for instance, the Ātman is without desire.The knowledge of Ātman, to Vaiśeṣika Hindus, is another knowledge without any “bliss” or “consciousness” .. Unlike all other schools of Hinduism, Mimamsaka scholars considered ego and Atman as the same. Mimamsaka Hindus believed that what matters is virtuous actions and rituals completed with perfection, and it is this that creates merit and imprints knowledge on Atman, whether one is aware or not aware of Atman. Their foremost emphasis was formulation and understanding of laws/duties/virtuous life (dharma) and consequent perfect.Advaita Vedanta (non-dualism) sees the “spirit/soul/self” within each living entity as being fully identical with Brahman.The Advaita school believes that there is one soul that connects and exists in all living beings, regardless of their shapes or forms, and there is no distinction, no superior, no inferior, no separate devotee soul (Atman), no separate god soul (Brahman). The oneness unifies all beings, there is divine in every being, and that all existence is a single reality.In contrast, devotional sub-schools of Vedanta such as Dvaita (dualism) differentiate between the individual Atma in living beings, and the supreme Atma (Paramatma) as being separate.

Advaita Vedanta philosophy considers Atman as self-existent awareness, limitless and non-dual. To Advaitins, the Atman is the Brahman, the Brahman is the Atman, each self is non-different from the infinite. Atman is the universal principle, one eternal undifferentiated self-luminous consciousness, the truth .Human beings, in a state of unawareness of this universal self, see their “I-ness” as different from the being in others, then act out of impulse, fears, cravings, malice, division, confusion, anxiety, passions, and a sense of distinctiveness. To Advaitins, Atman-knowledge is the state of full awareness, liberation, and freedom that overcomes dualities at all levels, realizing the divine within oneself, the divine in others, and in all living beings; the non-dual oneness, that God is in everything, and everything is God. This identification of individual living beings/souls, or jiva-atmas, with the ‘one Atman’ is the non-dualistic Advaita Vedanta position.Dvaita Vedanta calls the Atman of a supreme being as Paramatman, and holds it to be different from individual Atman. Dvaita scholars assert that God is the ultimate, complete, perfect, but distinct soul, one that is separate from incomplete, imperfect jivas (individual souls). The Advaita sub-school believes that self-knowledge leads to liberation in this life, while the Dvaita sub-school believes that liberation is only possible in after-life as communion with God, and only through the grace of God (if not, then one’s Atman is reborn). God created individual souls, state Dvaita Vedantins, but the individual soul never was and never will become one with God; the best it can do is to experience bliss by getting infinitely close to God.Atman theory, particularly the Advaita Vedanta and Yoga versions, influenced the emergence of the theory of Ahimsa (non-violence against all creatures), culture of vegetarianism, and other theories of ethical, dharmic life. Freedom from anger, from excitement, from rage, from greed, from perplexity, from hypocrisy, from hurtfulness (from injury to others); Speaking the truth, moderate eating, refraining from calumny and envy, sharing with others, avoiding accepting gifts, uprightness, forgiveness, gentleness, tranquility, temperance, amity with all living creatures, yoga, honorable conduct, benevolence and contentedness – These virtues have been agreed upon for all the ashramas; he who, according to the precepts of the sacred law, practices these, becomes united with the Universal Self. – 1.8.23.6

— Knowledge of the Atman, Apastamba Dharma Sūtra, ~ 400 BCE
Ahimsa : : : :the dharma codes of ancient Dharmasutras and later era Manu-Smriti. Ahimsa theory is a natural corollary and consequence of “Atman is universal oneness, present in all living beings. Atman connects and prevades in everyone. Hurting or injuring another being is hurting the Atman, and thus one’s self that exists in another body”. This conceptual connection between one’s Atman, the universal, and Ahimsa starts in Isha Upanishad, develops in the theories of the ancient scholar Yajnavalkya, and one which inspired Gandhi as he led non-violent movement against colonialism in early 20th century.

यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥६॥
यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥७॥
स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणम् अस्नाविरँ शुद्धमपापविद्धम् । कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूःयाथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥८॥

And he who sees everything in his atman, and his atman in everything, does not seek to hide himself from that.
In whom all beings have become one with his own atman, what perplexity, what sorrow, is there when he sees this oneness?
He [the self] prevades all, resplendent, bodiless, woundless, without muscles, pure, untouched by evil; far-seeing, transcendent, self-being, disposing ends through perpetual ages. : : : : Isha Upanishad hymn 6 – 8 . 🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹 આત્મા : હિંદુ ધર્મ અનુસાર : આધ્યાત્મિક પૌરાણિક દાર્શનિક આલેખન , પ્રસ્તુતિ વિ જયરાજ : : ડિસેમ્બર ૨૦ , ૨૦૨૧ : માગશર વદ એકમ : : પૂણે : : Pune India : V Jayaraj December 20 , 2021 : : Aatman ( SELF) Soul : As per Hinduism Religion of India : : : : : : : : : :

—